Кіріспе

Тилли Лернер Олсен (14 қаңтар 1912 – 1 қаңтар 2007) – 1930 жылдардағы саяси дау-дамағұлдармен және американдық феминистердің алғашқы буынымен байланысты болған американдық жазушы.

Өмірбаян

Олсен Небраска штатының Ваху қаласында орыс еврей иммигранттары Самуэль мен Ида Лернердің отбасында дүниеге келді. Ол кішкентай кезінде отбасы Омахаға көшіп келді. 1932 жылы Олсен өзінің алғашқы романын жазуға кірісті, ал сол жылы Карла дүниеге келді, ол төрт қызының ағасы болды. Ол «Partisan Review» журналында жарияланды. Кейін ол Сан-Францискоға көшіп барды, 1936 жылы ол Джек Олсенмен танысып, бірге тұрды, ол ұйымдастырушы және докер болды. 1937 жылы ол екінші баласын, болашақ күйеуі Джек Олсенмен болған алғашқы баласын дүниеге әкелді. Олар 1944 жылы, Джек Екінші дүниежүзілік соғысқа аттанған алдында үйленді. Сан-Франциско оның 85 жасқа дейін үйі болды, содан кейін ол Калифорнияның Беркли қаласына көшіп, ең кіші қызының үйінің артындағы коттеджге орналасты. Тилли 50 жылдан кейін 1994 жылы «Newsweek» журналы үшін «Қорқыныш пен үміт көрінісі» деген мақала жазып, бұл формаға қайта оралды. Олсен өзінің алғашқы кітабын 1961 жылға дейін жариялаған жоқ, ол төрт қысқа әңгімеден тұратын жинақ болды, олардың көпшілігі бір отбасының мүшелері болып табылатын кейіпкерлермен байланысты. Үш әңгіме аналардың көзқарасынан айтылған. «Мен мұнда үтіктеп тұрмын» - жинақтағы ең алғашқы және ең қысқа әңгіме, ол қызының өміріне қайғырып, өзінің аналық сезімін қалыптастырған жағдайларды сұраққа салатын әйел туралы. «О, иә» - жас қызының қара нәсілді қызбен достығы кіші мектептің қысымымен шектелген және ақырында тоқтатылған ақ әйелдің тарихы. «Эй, теңізші, қай кеме?» - қартайған теңізшінің Сан-Францискодағы отбасымен («Маған жұмбақ айт» романындағы басты кейіпкердің туыстары) достығы оның алкоголизм салдарынан шиеленісіп бара жатқанын баяндайды. (Кітаптың кейінгі басылымдарында «Эй, теңізші, қай кеме?» жинақтағы екінші әңгіме ретінде келтіріледі). Атауындағы әңгіме шын мәнінде повесть, ол әйелінің ауруы мен өліміне қарсы тұрып, өздерін тапқан әлемге мән беруге тырысатын егде жастағы еврей иммигрант жұбының оқиғасын айтады. «Маған жұмбақ айт» жинағындағы төрт әңгіменің барлығы әдеби журналдарда алғаш рет жарияланған жылы «Американың үздік қысқа әңгімелері» жинағына енді. Атау әңгімесі 1961 жылы Американың үздік қысқа әңгімесі үшін О. Генри сыйлығымен марапатталды. 1968 жылы Олсен «Жазушылар мен редакторлар соғыс салығына қарсы» уәдесіне қол қойып, Вьетнам соғысына қарсылық ретінде салық төлеуден бас тартуға уәде берді. Олсеннің 1978 жылы жарық көрген «Сыртқы әлем» атты ғылыми еңбегі авторлардың үнсіздік кезеңдерін, оның ішінде жазушылардың шығармашылық дағдарысын, жарияланбаған туындыларын және жұмысшы сыныбының жазушыларының, әсіресе әйелдердің өнерлеріне назар аудару үшін уақыт табудағы қиындықтарын талдады. Ол байқағандай, 20-ғасырдың соңына дейін Батыс әдебиетіндегі барлық ұлы әйел жазушылардың балалары болмады немесе оларды тәрбиелеу үшін толық уақытты үй шаруасымен айналысатын әйелдер болды. Кітаптың екінші бөлігі аз танымал жазушы Ребекка Хардинг Дэвистің шығармаларын зерттеуге арналған. Олсен кітапты Сан-Франциско қалалық кітапханасында зерттеді және жазды. Олсеннің кітаптары жарық көргеннен кейін ол Амхерст колледжі, Стэнфорд университеті, МТИ және Кенион колледжі сияқты көптеген колледждерде оқытушы және жазушы ретінде жұмыс істеді. Ол тоғыз құрметті диплом, Ұлттық өнер қорының стипендиясы және Гуггенхайм стипендиясын алды. Олсенге тағы берілген наградалардың арасында 1975 жылы Американдық академия мен Америка өнер және әдебиет институтының американдық әдебиетке ерекше үлесі үшін сыйлығы және 1994 жылы қысқа әңгіме үшін Риа сыйлығы болды. Тилли 1996 жылы Конгресс кітапханасында өз жұмысын жазуға шақырылды.

Мұра

Ол аз жариялағанмен, Олсен әйелдер мен кедейлердің өмірін бейнелеу арқылы зор ықпал етті. Ол әйелдердің неге аз жарияланатынын (және жарияланғанда ерлерге қарағанда неге аз назар аударылатынын) көрсетті. Оның еңбектері феминистік саяси және әлеуметтік қозғалыс күш алған жылдары танылды. Бұл әйел жазушыларға жаңа мүмкіндіктер ашты. Олсеннің американдық феминистік көркем әдебиетке тигізген әсері кейбір сыншыларды оның туындыларына жасалған қарапайым феминистік интерпретацияларға наразы қылды. Көптеген сыншылар Олсеннің коммунистік өмірі оның ой-санасына әсер еткенін айтады. Олсеннің көркем әдебиет саласындағы жетістіктері мен оның шығармаларына үздіксіз назар аударылуы көбінесе оның ерекше тілдік шеберлігіне, поэзияға жақын, ықшам және айқын стильдегі әңгімелеу өнеріне, сондай-ақ мазмұнына байланысты. "Нью-Йорк Таймс Бук Ривью" басылымында Олсеннің өмірін талдаған Маргарет Атвуд оның салыстырмалы түрде аз шығармашылығын оның әйел және ана рөліндегі толыққанды өмірімен байланыстырды, бұл "көптеген әйел жазушылар басынан өткен қиын сынақ" деді. Атвуд оның "Үнсіздік" атты кітабы "1962 жылы алғаш жазылған, өзінің ұзақ уақыт бойы жағдайға байланысты үнсіздігі туралы әңгімемен басталады" деп жазды. "Ол жазбаудың өте қарапайым себебі бар: күніне 24 сағат. 20 жыл бойы оның уақыты, күші және осы екеуін сатып алуға жететін қаржаты болмады". "Тили Олсен: Жүрегімен іс істеуші" (Tillie Olsen: A Heart in Action) – 2007 жылы Энн Херши режиссерлік еткен және продюсерлікке қатысқан Олсеннің өмірі мен әдеби мұрасы туралы деректі фильм.

Негізгі жұмыстар

"Маған жұмбақ айтшы", Липпинкотт, 1961 жыл. Қайта басылған, Ратгерс университетінің баспасы, 1995 жыл. "Йоннондио: Отыз жылдықтардан", Делакорт, 1974 жыл. Қайта басылған, Дельта, 1989 жыл. "Сайлаушылық", Делакорт, 1978 жыл. Қайта басылған, Делл, 1989 жыл. Қайта басылған, "Феминистік баспасөз", 2003 жыл. "Маған жұмбақ айтшы", Requa I және басқа да еңбектер, Небраска университетінің баспасы, 2013 жыл.

Ғылыми-зерттеу ресурстары

Тилли Олсеннің қолжазбалары, 1930-1990 (кітапханалық белгішесі M0667; шамамен 62 сызықтық фут) Стэнфорд университеті кітапханаларының Арнайы жинақтар және университет мұрағаттары бөлімінде сақталады.