Мбуя Неханда: Зимбабве азаттығы жолындағы рухы медиум
Nehanda Charwe Nyakasikana
Мбуя Неханда: Зимбабве азаттық күресінің рухани көшбасшысы, британ отаршылдығына қарсы бас көтерген Шона халқының қайраткері. Тарихы мен өмірі туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неханда Чарве Ньякасикана, Мбуя Неханда (1840–1898) – Зезуру Шона халқының свикиро, яғни рух медиумы. Ол Неханда рухының медиумы болды, ол әйел Шона мхондоросы (күшті және құрметті ата-баба рухы). Шона халқының рухани көшбасшыларының бірі ретінде, ол 1889 жылы Сесил Джон Родс басшылығымен Британдық Оңтүстік Африка компаниясының қазіргі Зимбабве жерін отарлауына қарсы болған Чимуренга көтерілісінің жетекшілерінің бірі болды. Ол Хваташава Муфакосе әулетінің Херасы еді. Ол және оның серігі Секуру Кагуви соңында компания тарапынан тұтқындалып, кісі өлтіру айыбымен өлім жазасына кесілді. Зимбабве халқы оны ескерткіштер, әндер, романдар, өлеңдер және көшелер мен ауруханалардың аттары арқылы еске алады. Медиумның мұрасы қарсылық тақырыбымен, әсіресе 1972 жылы басталған партизан соғысымен байланысты болды. Оның аты Зимбабведегі ұлтшыл қозғалыстар үшін маңызға ие болды.
Nehanda Charwe Nyakasikana also known as Mbuya Nehanda ( 1840–1898) was a svikiro, or spirit medium of the Zezuru Shona people. She was a medium of Nehanda, a female Shona mhondoro (a powerful and respected ancestral spirit). As one of the spiritual leaders of the Shona, she was one of the leaders of a revolt, the Chimurenga, against the British South Africa Company's colonisation of what is now Zimbabwe led by Cecil John Rhodes in 1889. She was a Hera of the HwataShava Mufakose Dynasty. She and her ally Sekuru Kaguvi were eventually captured and executed by the company on charges of murder. She has been commemorated by Zimbabweans by statues, songs, novels, and poems, and the names of streets and hospitals. The legacy of the medium continued to be linked to the theme of resistance, particularly the guerrilla war that began in 1972. Her name became of increasing importance to the nationalist movements in Zimbabwe.
Неханданың тарихы
Неханда рухы мхондоро, патшалық мудзиму (ата-баба рухы) немесе "арыстан рухы" деп аталады, ол әйелдерді өзінің медиумы ретінде пайдаланады. Медиумдарға Неханда немесе Мбуя Неханда деген лақап беріледі. Мунхумутапа мемлекетінің алғашқы басшысы Ньяцимба Мутотаның қыздарының бірі осы рухқа ие болған деп есептеледі. Мхондоро рухтары шона тайпасы арасында қадірленген, себебі олар Mwari, ең жоғары құдайдың бұйрықтары мен тілектерін түсіндіре алады деп сендірілген. Алғашқы Неханда – 1430 жылдар шамасында Гуруве солтүстігіндегі жартаста тұрған, алғашқы Мономутапа Мутотаның қызы Нямхита болған. Мутота – Мутапа мемлекетінің негізін қалаушы. Оның Матопе есімді ұлы болды, ол кейін екінші Мономатапа атанды. Матопе – Нямхитаның кіші ағасы еді. Матопенің билігін арттыру үшін Мутота ұлына үлкен әпкесі Нямхитамен қарым-қатынас жасауды бұйырды, осылайша Нямхита Неханда есімімен кеңінен танылды. Бұл инцест ритуалы Матопе билігінің және империясының өсуіне ықпал еткен деп саналады. Матопе өзінің империясының бір бөлігін Нехандаға берді, ол соншалықты күшті және танымал болды, оның рухы шамамен 500 жыл бойы әртүрлі рух медиумдарының денелерінде жалғасын тапты, содан кейін Мазоэ Неханданың денесіне кірді деп есептеді. Рухтың иелену кезеңінде медиумдар өздерінің емес, түпнұсқа Неханданың дауысы мен мінезімен сөйлейді деп сенді.
The spirit Nehanda is said to be the mhondoro, a royal mudzimu (ancestral spirit) or "lion spirit",that uses women as her mediums. The mediums are given the title Nehanda or Mbuya Nehanda. One of the daughters of Nyatsimba Mutota, the first leader of the Munhumutapa state, was considered to possess this spirit. Mhondoro spirits were revered spirits among the Shona, as it was believed that they could interpret the orders and wishes of Mwari, the senior deity. The original Nehanda was considered to be Nyamhita, the daughter of the first Monomutapa Mutota, who was living in the escarpment north of Guruve in about 1430. Mutota was the founder of the Mutapa state. He had a son called Matope who later became the second Monomatapa. Matope was Nyamhita's younger half brother, and to increase the power of Matope, Mutota ordered his son to sleep with his older half sister, Nyamhita, who became widely known as Nehanda. This incest ritual was believed to have resulted in the increase of Matope's rule and empire. Matope handed over a part of his empire to Nehanda who became so powerful and well known that her spirit lived on in the human bodies of various spirit mediums until almost 500 years later when it was believed to occupy the body of the Mazoe Nehanda. During periods of possession by the spirit, spirit mediums were believed to be speaking with the voice and personality of the original Nehanda and not with their own.
Неханда Чарве Ньякасикананың өмірбаяны
Чарве Ньякасикана 1840 жылы қазіргі Машоналендтің орталық бөлігінде орналасқан Чишаваша ауданында дүниеге келді. Ол Шаяшимбедің кіші ұлы Читураның қызы еді. Шаячимве ХVІІІ ғасырдың аяғында Мазове аңғарының жоғарғы бөлігінде Хвата әулетін құрды. Ол үйленді, екі қыз бен бір ұл туды, бірақ күйеуінің аты есімдері сақталмаған. Зимбабведегі Мазое төбелерінде XIX ғасырдың ортасында Чидамбаны қоса алғанда, түрлі кіші басшылар өмір сүрді. Чидамбаның ауылында Шарве Ньякасикана тұрды, ол оракул рухы Неханданың әйел бейнесі ретінде қарастырылды. Д.Н. Бичтің айтуынша, ол 1884 жылы осы рухқа ие болды. Неханда рухының медиумы ретінде Ньякасикана оракул болжамдарын жасап, жаңбыр мен жақсы егінге кепілдік беретін дәстүрлі рәсімдерді орындады. Ол тіпті 1896 жылғы көтеріліске дейін де үлкен беделге ие болды. Ол күшті әйел болды және дәстүрлі шона мәдениетін сақтауға берілгендігімен көзге түсті. Миссионерлер салған, шіркеу жұмысын көрсететін картада (шамамен 1888 жыл) Неханда деп аталатын ауыл бейнеленген. Мбуя Неханда 1896-1897 жылдардағы Бірінші Чимуренгаға жалпыұлттық қатысуды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Патша Лобенгула оны елдегі қуатты рухани медиум ретінде мойындады. Еуропалықтардың алғашқы қоныс аударушылары келген кезде Неханда Чарве Ньякасикана Машоналендтегі діни иерархияда маңызды және ықпалды орынға ие болды. Ол 19 ғасырда осындай маңызды лауазымды атқарған жалғыз әйел болды. Медиумдар бастапқыда зезуру халқы мен еуропалық қоныс аударушылар арасындағы жақсы қарым-қатынасты ынталандырды. Ақтардың қоныстануы артқан сайын, дереккөздерге сәйкес, Неханда бастапқыда оларды құттап, өзінің ізбасарларына оларға мейірімді болуға кеңес берді. "Олардан қорқудың қажеті жоқ, олар тек саудагерлер ғана, бірақ оларға қара сиырды сыйлап, «Бұл біздің сіздерге деген құрметіміз» деңіздер", - деді ол. Алайда, қоныс аударушылар матабелелерге салық салуды және оларды түрлі еңбек жобаларына жұмылдыруды бастағаннан кейін қарым-қатынас шиеленісе бастады. 1894 жылы «үй салығы» және басқа да салықтық бағалаулар енгізілгеннен кейін, ндебеле және шона халқы 1896 жылдың маусымында Бірінші Чимуренга немесе Екінші Матабеле соғысы ретінде танылған көтеріліске шықты. Машоналендтегі көтеріліске, кем дегенде, Ньякасикананы қоса алғанда, дәстүрлі діни көшбасшылар да ықпал етті. Жергілікті халықтың мәдени сенімдеріне байланысты, көтерілістің басты рөлін үш рухани медиум атқарды. Көтеріліс 1896 жылдың мамыр айында Матебеландта басталды, оны Муквати бастады. 1896 жылдың қазанында Кагуви мен Неханда Машоналендтен қосылды; бұл көтерілістің артында тұрған үш маңызды тұлға болды. Кагуви (Кагуби) басқа бір ұлы шона рухы Неханданың рухани күйеуі деп саналды, және осы байланыс Мбуя Неханданы Машоналендте соғыс туралы жақсы хабарды уағыздауға көндірген болуы мүмкін, бұл бірінші Чимуренгаға әкелді. Кагуви мен Неханданың рөлі мен ықпалы ескерусіз қалмайды. Халық үшін Неханда мен Кагуви – Құдайдың, яғни «Мвари» дауысы болды. Кагуви және кейін Неханда (Кагувиге сенгеннен кейін) Мваридың айтуынша, елге келген барлық қиындықтардың себебі ақ адам екенін уағыздады. Олар шегірткелер мен ірі қара малдарының өліміне әкелетін жұқпалы ауруларды әкелді, және бұған қоса, өлген малдардың иелері өлекселердің етін жеуге тыйым салынды, олар күйдіріліп немесе жерленуі керек болды. Мвари ақ адамдарды елден қууға бұйырды; жергілікті тұрғындар ештеңеден қорықпауы керек еді, өйткені Мвари ақ адамның оқ-дәрісін суға айналдыратын болады. 1897 жылы Неханда мен Кагувидің олардың жетістіктерін көрсету үшін түсірілген суреті жарияланды. 1897 жылы көтеріліс аяқталғаннан кейін Ньякасикана тұтқындалды және 1896 жылы жергілікті комиссар Генри Хокинс Поллардты өлтіргені үшін айыпталды. Куәгерлердің мәлімдемесіне сәйкес, ол Поллардтың басын шауып тастауға көмекшісіне бұйрық бергені анықталды. Салдарынан, ол 1898 жылдың наурыз айында дарға асылды. Оны өлтірудің қиындықтары туралы көптеген аңыздар пайда болды.
Charwe Nyakasikana was born in 1840, in what is today called the Chishawasha District located in Central Mashonaland. She was the daughter of a man named Chitaura, who was the younger son of Shayachimwe. Shayachimwe, founded the Hwata dynasty in the upper Mazowe valley in the late eighteenth century. She married and had two daughters and a son, but the name of her husband is not recalled. Living in the hills around Mazoe, Zimbabwe, in the mid 19th century, were various subchiefs including Chidamba. In Chidamba's village lived Charwe Nyakasikana, who was considered to be the female incarnation of the oracle spirit Nehanda. D. N. Beach suggests that she became possessed by the spirit in 1884. As medium of the spirit Nehanda, Nyakasikana made oracular pronouncements and performed traditional ceremonies that were thought to ensure rain and good crops. She held great authority even before the 1896 7 rebellion. She was a powerful woman and staunchly committed to upholding traditional Shona culture. In a map drawn by missionaries (c. 1888) displaying work by the Church, there is a village called Nehanda's. Mbuya Nehanda was instrumental in organising the nationwide participation in the First Chimurenga of 1896–7. King Lobengula recognised her as a powerful spiritual medium in the land. During the arrival of the first European settlers, Nehanda Charwe Nyakasikana occupied an important and influential position in the religious hierarchy in Mashonaland, where she is the only recorded woman known to have held such a significant position during the 19th century. Spirit mediums at first promoted good relations between the Zezuru people and early European settlers. As white settlement increased in the land, according to sources Nehanda initially welcomed them by the pioneers and counseled her followers to be friendly towards them. "Don't be afraid of them," she said, "as they are only traders, but take a black cow to them and say this is the meat with which we greet you." However, relationships became strained when the settlers started imposing taxes on the Matabele and conscripting them for various labor projects. Following the imposition of a "hut tax" and other tax assessments in 1894, both the Ndebele and Shona people revolted in June 1896, in what became known as the First Chimurenga or Second Matabele War. The rebellion, in Mashonaland at least, was encouraged by traditional religious leaders including Nyakasikana. Due to the cultural beliefs of the local people, the leading roles behind the rebellion were three spirit mediums. The rebellion was initiated in Matebeland in May 1896, led by Mukwati. In October 1896 Kaguvi and Nehanda from Mashonaland joined in; these were the three critical people behind the rebellion. Kaguvi (aka Kagubi) was believed to be the spirit husband of the other great Shona spirit, Nehanda, and it may have been this connection which enabled him to persuade Mbuya Nehanda to preach the gospel of war in Mashonaland, which led to the first Chimurenga. The role as well as the influence of the spirit mediums in form of Kaguvi and Nehanda, cannot be understated. As far as the people were concerned Nehanda and Kaguvi were the voices of God aka 'Mwari'. Kaguvi and later Nehanda (after being convinced by Kaguvi) preached that according to Mwari the cause of all the trouble that had come upon the land was the white man. They had brought the locusts and the rinderpest, and to crown it all the owners of the cattle which had died were not allowed to eat the meat of the carcasses, which had to be burned or buried. Mwari decreed that the white men were to be driven from the country; that the natives had nothing to fear because Mwari would turn the bullets of the white man into water. A public press photograph was taken of Nehanda and Kaguvi in 1897 to display their success. After the end of the rebellion in 1897, Nyakasikana was captured and charged with the murder of Native Commissioner Henry Hawkins Pollard in 1896. She was found guilty after eyewitnesses claimed that she had ordered an associate to chop Pollard's head off. Consequently, she was hanged in March 1898. Much mythology grew up around the difficulty involved in killing her.
Мұра
Неханданың ерлігі 1960-1970 жылдары азаттық үшін ұлтшылдық күресте маңызды шабыт көзіне айналды. Оның есімі қазір әдетте құрметпен "Мбуя", яғни "әже" деп аталады [африкалық руханияттағы әйел спириттер мен ата-бабаларға берілетін лақап]. Хараредегі Париренятва ауруханасының босандыру бөлімі оның құрметіне аталған. Сондай-ақ, Зимбабве университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары колледжі де сол жерде орналасқан.
Nehanda's heroism became a significant source of inspiration in the nationalist struggle for liberation in the 1960s and 1970s. Her name is now usually prefixed by the respectful title of Mbuya, or grandmother [a title also given to female spirit mediums & ancestors in African spirituality]. The maternity section of Parirenyatwa Hospital in Harare is named after her. The College of Health Sciences of the University of Zimbabwe is located there as well.
Мүсін
2021 жылдың мамыр айында Зимбабве астанасы Харареде Джулиас Ньерре жолы мен Самора Машел даңғылының қиылысында Мбуя Неханданың ескерткіші ашылды. Бұл ескерткішті зимбабвелік мүсінші Дэвид Гай Мутаса жасаған.
In May 2021, a statue of Mbuya Nehanda was unveiled in Zimbabwe's capital city Harare along Julias Nyerere Way, where the road meets Samora Machel Avenue. Zimbabwean sculptor David Guy Mutasa designed the statue of Mbuya Nehanda.