Кіріспе

Неханда Чарве Ньякасикана, Мбуя Неханда (1840–1898) – Зезуру Шона халқының свикиро, яғни рух медиумы. Ол Неханда рухының медиумы болды, ол әйел Шона мхондоросы (күшті және құрметті ата-баба рухы). Шона халқының рухани көшбасшыларының бірі ретінде, ол 1889 жылы Сесил Джон Родс басшылығымен Британдық Оңтүстік Африка компаниясының қазіргі Зимбабве жерін отарлауына қарсы болған Чимуренга көтерілісінің жетекшілерінің бірі болды. Ол Хваташава Муфакосе әулетінің Херасы еді. Ол және оның серігі Секуру Кагуви соңында компания тарапынан тұтқындалып, кісі өлтіру айыбымен өлім жазасына кесілді. Зимбабве халқы оны ескерткіштер, әндер, романдар, өлеңдер және көшелер мен ауруханалардың аттары арқылы еске алады. Медиумның мұрасы қарсылық тақырыбымен, әсіресе 1972 жылы басталған партизан соғысымен байланысты болды. Оның аты Зимбабведегі ұлтшыл қозғалыстар үшін маңызға ие болды.

Неханданың тарихы

Неханда рухы мхондоро, патшалық мудзиму (ата-баба рухы) немесе "арыстан рухы" деп аталады, ол әйелдерді өзінің медиумы ретінде пайдаланады. Медиумдарға Неханда немесе Мбуя Неханда деген лақап беріледі. Мунхумутапа мемлекетінің алғашқы басшысы Ньяцимба Мутотаның қыздарының бірі осы рухқа ие болған деп есептеледі. Мхондоро рухтары шона тайпасы арасында қадірленген, себебі олар Mwari, ең жоғары құдайдың бұйрықтары мен тілектерін түсіндіре алады деп сендірілген. Алғашқы Неханда – 1430 жылдар шамасында Гуруве солтүстігіндегі жартаста тұрған, алғашқы Мономутапа Мутотаның қызы Нямхита болған. Мутота – Мутапа мемлекетінің негізін қалаушы. Оның Матопе есімді ұлы болды, ол кейін екінші Мономатапа атанды. Матопе – Нямхитаның кіші ағасы еді. Матопенің билігін арттыру үшін Мутота ұлына үлкен әпкесі Нямхитамен қарым-қатынас жасауды бұйырды, осылайша Нямхита Неханда есімімен кеңінен танылды. Бұл инцест ритуалы Матопе билігінің және империясының өсуіне ықпал еткен деп саналады. Матопе өзінің империясының бір бөлігін Нехандаға берді, ол соншалықты күшті және танымал болды, оның рухы шамамен 500 жыл бойы әртүрлі рух медиумдарының денелерінде жалғасын тапты, содан кейін Мазоэ Неханданың денесіне кірді деп есептеді. Рухтың иелену кезеңінде медиумдар өздерінің емес, түпнұсқа Неханданың дауысы мен мінезімен сөйлейді деп сенді.

Неханда Чарве Ньякасикананың өмірбаяны

Чарве Ньякасикана 1840 жылы қазіргі Машоналендтің орталық бөлігінде орналасқан Чишаваша ауданында дүниеге келді. Ол Шаяшимбедің кіші ұлы Читураның қызы еді. Шаячимве ХVІІІ ғасырдың аяғында Мазове аңғарының жоғарғы бөлігінде Хвата әулетін құрды. Ол үйленді, екі қыз бен бір ұл туды, бірақ күйеуінің аты есімдері сақталмаған. Зимбабведегі Мазое төбелерінде XIX ғасырдың ортасында Чидамбаны қоса алғанда, түрлі кіші басшылар өмір сүрді. Чидамбаның ауылында Шарве Ньякасикана тұрды, ол оракул рухы Неханданың әйел бейнесі ретінде қарастырылды. Д.Н. Бичтің айтуынша, ол 1884 жылы осы рухқа ие болды. Неханда рухының медиумы ретінде Ньякасикана оракул болжамдарын жасап, жаңбыр мен жақсы егінге кепілдік беретін дәстүрлі рәсімдерді орындады. Ол тіпті 1896 жылғы көтеріліске дейін де үлкен беделге ие болды. Ол күшті әйел болды және дәстүрлі шона мәдениетін сақтауға берілгендігімен көзге түсті. Миссионерлер салған, шіркеу жұмысын көрсететін картада (шамамен 1888 жыл) Неханда деп аталатын ауыл бейнеленген. Мбуя Неханда 1896-1897 жылдардағы Бірінші Чимуренгаға жалпыұлттық қатысуды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Патша Лобенгула оны елдегі қуатты рухани медиум ретінде мойындады. Еуропалықтардың алғашқы қоныс аударушылары келген кезде Неханда Чарве Ньякасикана Машоналендтегі діни иерархияда маңызды және ықпалды орынға ие болды. Ол 19 ғасырда осындай маңызды лауазымды атқарған жалғыз әйел болды. Медиумдар бастапқыда зезуру халқы мен еуропалық қоныс аударушылар арасындағы жақсы қарым-қатынасты ынталандырды. Ақтардың қоныстануы артқан сайын, дереккөздерге сәйкес, Неханда бастапқыда оларды құттап, өзінің ізбасарларына оларға мейірімді болуға кеңес берді. "Олардан қорқудың қажеті жоқ, олар тек саудагерлер ғана, бірақ оларға қара сиырды сыйлап, «Бұл біздің сіздерге деген құрметіміз» деңіздер", - деді ол. Алайда, қоныс аударушылар матабелелерге салық салуды және оларды түрлі еңбек жобаларына жұмылдыруды бастағаннан кейін қарым-қатынас шиеленісе бастады. 1894 жылы «үй салығы» және басқа да салықтық бағалаулар енгізілгеннен кейін, ндебеле және шона халқы 1896 жылдың маусымында Бірінші Чимуренга немесе Екінші Матабеле соғысы ретінде танылған көтеріліске шықты. Машоналендтегі көтеріліске, кем дегенде, Ньякасикананы қоса алғанда, дәстүрлі діни көшбасшылар да ықпал етті. Жергілікті халықтың мәдени сенімдеріне байланысты, көтерілістің басты рөлін үш рухани медиум атқарды. Көтеріліс 1896 жылдың мамыр айында Матебеландта басталды, оны Муквати бастады. 1896 жылдың қазанында Кагуви мен Неханда Машоналендтен қосылды; бұл көтерілістің артында тұрған үш маңызды тұлға болды. Кагуви (Кагуби) басқа бір ұлы шона рухы Неханданың рухани күйеуі деп саналды, және осы байланыс Мбуя Неханданы Машоналендте соғыс туралы жақсы хабарды уағыздауға көндірген болуы мүмкін, бұл бірінші Чимуренгаға әкелді. Кагуви мен Неханданың рөлі мен ықпалы ескерусіз қалмайды. Халық үшін Неханда мен Кагуви – Құдайдың, яғни «Мвари» дауысы болды. Кагуви және кейін Неханда (Кагувиге сенгеннен кейін) Мваридың айтуынша, елге келген барлық қиындықтардың себебі ақ адам екенін уағыздады. Олар шегірткелер мен ірі қара малдарының өліміне әкелетін жұқпалы ауруларды әкелді, және бұған қоса, өлген малдардың иелері өлекселердің етін жеуге тыйым салынды, олар күйдіріліп немесе жерленуі керек болды. Мвари ақ адамдарды елден қууға бұйырды; жергілікті тұрғындар ештеңеден қорықпауы керек еді, өйткені Мвари ақ адамның оқ-дәрісін суға айналдыратын болады. 1897 жылы Неханда мен Кагувидің олардың жетістіктерін көрсету үшін түсірілген суреті жарияланды. 1897 жылы көтеріліс аяқталғаннан кейін Ньякасикана тұтқындалды және 1896 жылы жергілікті комиссар Генри Хокинс Поллардты өлтіргені үшін айыпталды. Куәгерлердің мәлімдемесіне сәйкес, ол Поллардтың басын шауып тастауға көмекшісіне бұйрық бергені анықталды. Салдарынан, ол 1898 жылдың наурыз айында дарға асылды. Оны өлтірудің қиындықтары туралы көптеген аңыздар пайда болды.

Мұра

Неханданың ерлігі 1960-1970 жылдары азаттық үшін ұлтшылдық күресте маңызды шабыт көзіне айналды. Оның есімі қазір әдетте құрметпен "Мбуя", яғни "әже" деп аталады [африкалық руханияттағы әйел спириттер мен ата-бабаларға берілетін лақап]. Хараредегі Париренятва ауруханасының босандыру бөлімі оның құрметіне аталған. Сондай-ақ, Зимбабве университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары колледжі де сол жерде орналасқан.

Мүсін

2021 жылдың мамыр айында Зимбабве астанасы Харареде Джулиас Ньерре жолы мен Самора Машел даңғылының қиылысында Мбуя Неханданың ескерткіші ашылды. Бұл ескерткішті зимбабвелік мүсінші Дэвид Гай Мутаса жасаған.