Кіріспе
18 ғасырда Сиям Никаясының негізін қалаушы, Гаутама Будданың басқарушы шәкірттерінің бірі, монахтар тәртібіндегі білімімен ерекшеленген.
One of Gautama Buddha's main disciples, foremost in monastic discipline
Upāli (Sanskrit and Pāli) was a monk, one of the ten chief disciples of the Buddha and, according to early Buddhist texts, the person in charge of the reciting and reviewing of monastic discipline (Pāli and ) on the First Buddhist Council. Upāli belongs to the barber community. He met the Buddha when still a child, and later, when the Sakya princes received ordination, he did so as well. He was ordained before the princes, putting humility before caste. Having been ordained, Upāli learnt both Buddhist doctrine (; ) and vinaya. His preceptor was Kappitaka. Upāli became known for his mastery and strictness of vinaya and was consulted often about vinaya matters. A notable case he decided was that of the monk Ajjuka, who was accused of partisanship in a conflict about real estate. During the First Council, Upāli received the important role of reciting the vinaya, for which he is mostly known. Scholars have analyzed Upāli's role and that of other disciples in the early texts, and it has been suggested that his role in the texts was emphasized during a period of compiling that stressed monastic discipline, during which Mahākassapa and Upāli became the most important disciples. Later, Upāli and his pupils became known as vinayadharas (Pāli; 'custodians of the vinaya'), who preserved the monastic discipline after the Buddha's parinibbāna (; passing into final Nirvana). This lineage became an important part of the identity of Ceylonese and Burmese Buddhism. In China, the 7th century Vinaya school referred to Upāli as their patriarch, and it was believed that one of their founders was a reincarnation of him. The technical conversations about vinaya between the Buddha and Upāli were recorded in the Pāli and Sarvāstivāda traditions and have been suggested as an important subject of study for modern day ethics in American Buddhism.
Упали (санскрит және пали тілдерінде) – Будданың он басқарушы шәкіртінің бірі және ерте буддалық мәтіндерге сәйкес, бірінші буддалық кеңесте монахтар тәртібін (пали және ) оқу және тексеруге жауапты адам. Упали шаштараздық қауымынан шыққан. Ол Буддамен бала кезінде кездесіп, кейін Сакия князьдары санын қатарына қосылғанда, ол да осы жолға түсті. Князьдардан бұрын дінге келу арқылы, ол төмендік пен әлеуметтік теңсіздікті жоғары қойды. Діни жолға түскен соң, Упали буддалық ілімді (; ) және винаяны үйренді. Оның ұстазы Каппитака болды. Упали винаяны толық меңгергендігімен және оның қатаң сақталуымен танылды, сондықтан виная мәселелері бойынша оған жиі кеңес сұратындар болды. Оның шешім шығарған маңызды жағдайларының бірі – жылжымайтын мүлік дауында тараптарға бөлінгендігі үшін айыпталған монах Аджюканың ісі. Бірінші кеңесте Упали винаяны оқуға жауапкершілік алды, және осы рөлімен ең көп танылды. Ғалымдар Упалидің және басқа шәкірттердің ерте мәтіндердегі рөлін талдады, және оның рөлі монахтар тәртібіне ерекше мән берілген кезеңде күшейтілгені анықталды, сол кезде Махакасапа мен Упали ең маңызды шәкірттерге айналды. Кейін Упали мен оның шәкірттері винаядхара (пали; ‘винаяны сақтаушылар’) деп белгілі болды, олар Будданың париниббанасына (; толық Нирванаға өтуіне) дейін монахтар тәртібін сақтады. Бұл ұрпақ Цейлон және Бірма буддизмінің маңызды бөлігіне айналды. Қытайда 7 ғасырлық Виная мектебі Упалиді өздерінің патриархы деп есептеді, және олардың негізін қалаушыларының бірі оның қайта туған нұсқасы деп саналды. Будда мен Упали арасындағы винаяға қатысты терең әңгімелер Пали және Сарвастивада дәстүрлерінде жазылған, және американдық буддизмдегі қазіргі заманғы этиканы зерттеу үшін маңызды тақырып ретінде қарастырылады.
One of Gautama Buddha's main disciples, foremost in monastic discipline
Upāli (Sanskrit and Pāli) was a monk, one of the ten chief disciples of the Buddha and, according to early Buddhist texts, the person in charge of the reciting and reviewing of monastic discipline (Pāli and ) on the First Buddhist Council. Upāli belongs to the barber community. He met the Buddha when still a child, and later, when the Sakya princes received ordination, he did so as well. He was ordained before the princes, putting humility before caste. Having been ordained, Upāli learnt both Buddhist doctrine (; ) and vinaya. His preceptor was Kappitaka. Upāli became known for his mastery and strictness of vinaya and was consulted often about vinaya matters. A notable case he decided was that of the monk Ajjuka, who was accused of partisanship in a conflict about real estate. During the First Council, Upāli received the important role of reciting the vinaya, for which he is mostly known. Scholars have analyzed Upāli's role and that of other disciples in the early texts, and it has been suggested that his role in the texts was emphasized during a period of compiling that stressed monastic discipline, during which Mahākassapa and Upāli became the most important disciples. Later, Upāli and his pupils became known as vinayadharas (Pāli; 'custodians of the vinaya'), who preserved the monastic discipline after the Buddha's parinibbāna (; passing into final Nirvana). This lineage became an important part of the identity of Ceylonese and Burmese Buddhism. In China, the 7th century Vinaya school referred to Upāli as their patriarch, and it was believed that one of their founders was a reincarnation of him. The technical conversations about vinaya between the Buddha and Upāli were recorded in the Pāli and Sarvāstivāda traditions and have been suggested as an important subject of study for modern day ethics in American Buddhism.
Есептер
Упалидің мінезі мәтіндерде толыққанды көрсетілмейді, себебі мәтіндерде көбінесе оның монастырлық тәртіп бойынша сарапшы екендігінің қалыпты сипаттамаларына баса назар беріледі, әсіресе Пали мәтіндерінде.
Ерте өмір
Мәтіндерге сәйкес, Упали шаштараз болған, бұл ежелгі Үндістанда жек көрілген кәсіп еді. Ол Капилаваттудағы шакия ханзадаларына қызмет ететін қолөнерші кастасының отбасынан шыққан. Упалидің анасы оны Буддамен таныстырған. Махавасту, Дхармагуптака және қытай мәтіндері Упалидің бала кезінде Будданың шашын қырқағанын айтады. Ересектерден айырмашылығы, ол Буддаға жақындаудан қорқып көрмеген. Бірде, Будданың басшылығымен шашын қырқып жатқанда, ол жоғары дәрежедегі медитацияға қол жеткізді. Буддолог Андре Баро бұл оқиғаның ежелгі екенін айтады, себебі ол Будданың иілімді шашы бейнеленген суреттерінің дәстүрінен және ересек Упалидің даңқталған бейнесінен бұрын пайда болған. Махавасту, Пали Куллавагга және Муласарвастивада орденінің тәртіп ережелеріне сәйкес, ханзадалар үйден шығып монах болғанда, Упали олардың соңынан ерген. Ханзадалар Упалиге барлық мүлкін, оның ішінде зергерлік бұйымдарын бергендіктен, ол бұл мүлікпен Капилаваттуға қайтса, оны ханзадаларды ұрлық үшін өлтірген деп айыптауы мүмкін деп қорқып, олармен бірге қасиетті санға кіруді шешті. Олар Буддамен Анупия тоғайында қасиетті санға қабылданды. Упалидің қасиетті санға қабылданғаны туралы бірнеше нұсқа бар, бірақ олардың барлығы оның қасиетті саңдағы мәртебесінің касталық тегіне тәуелсіз екенін көрсетеді. Пали нұсқасында ханзадалар, соның ішінде Ануруддха, Упалиге өздерінен бұрын қасиетті санға қабылданғанға рұқсат берді, осылайша оған қасиетті санға қабылданған тәртібі бойынша жоғары дәреже беруге және өздерінің каста мен әлеуметтік мәртебеге байланысты құштарлықтарын тастауға мүмкіндік берді. Тибеттік Муласарвастивада нұсқасында, Шәрипутта Упалиді төмен кастадан болғандықтан күмән келтіргенде қасиетті санға қабылданғанға көндірді, бірақ Махавастуда бұл Упалидің өзінің бастамасы болды. Махавастуда барлық монахтар қасиетті санға қабылданғаннан кейін Будда бұрынғы ханзадалардың бұрынғы шаштаразына бас иіп құрмет көрсетуді сұрады, бұл куә болған патша Бимбисара мен кеңесшілерінің арасында қыңырсуға себеп болды, олар да оның үлгісімен Упалиге бас иді. Бұл туралы көпшілікке белгілі болды, сакиялықтар өздерінің мақтанышын төмендету үшін шаштаразын өздерінен бұрын қасиетті санға қабылдандырды, өйткені Будда патша мен кеңесшілерінің бұрынғы өмірінде де Упалиге бас иіп құрмет көрсеткенін айтқан Джатака әңгімесін баяндады. Индолог Т. В. Рис Дэвидс Упалидің «Гаутаманың кастаның маңыздылығын елемеуінен туындаған әсердің шынайылығының айқын дәлелі» екенін атап өтті. Тарихшы Х. В. Шуман да Упалиді «ешқандай жағдайда қарапайым тегі монахтың Орденде көзге түсуіне кедергі келтірмегенінің жалпы ережесіне» мысал ретінде келтіреді. Алайда дінтанушы Джеффри Сэмюэлс Будданың заманында буддалық монахтар мен монахтардың көпшілігі, буддалық мәтіндерге жасалған бірнеше талдауларға сәйкес, жоғары касталардан шыққан, ал Үпали сияқты алты пайыздық азшылық ережеден тыс жағдай болды. Тарихшы Санг Сен Сингх Будданың париниббанадан кейін Махакассапаның (Махакашьяпа) орнына Упали қасиетті саңның басшысы болуы мүмкін деп санайды. Бірақ оның төмен кастадан шыққандығы бұған кедергі келтірді, өйткені сол кезде буддалық діннің көптеген жақтастары оның басшылық лауазымына қарсылық білдіруі мүмкін еді.
Монастырь өмірі
Упалидің Весалиде Валикарама деп аталатын тұрағы болған. Бір күні ол Буддадан орманға шегініп, жалғыз өмір сүруге рұқсат сұрады. Бірақ Будда оған қарсылық көрсетіп, мұндай өмірдің әркімге қолайлы емес екенін айтты. Пали ғалымы Гунапала Малаласекера Будданың Упалидің медитация мен буддалық ілімді үйренуін қалағанын, ал орманға кетсе, ол тек біріншісін ғана меңгере алатынын айтады. Мәтіндерде Будданың өзі Упалиге винаяны (монастық тәртіпті) үйреткені жазылған. Упали кейіннен толыққандай білім алған шәкірт дәрежесіне жетті. Махавасту бойынша, Упалиді сангхаға қабылдау процесін аяқтаған ұстаз Каппитакка деген монах болды. Упали мен оның ұстазы туралы бір оқиға бар. Каппитакка зираттарда тұруды әдетке айналдырған. Весали маңындағы бір зиратта ол монастырь ұясында тұратын. Бір күні бірнеше монахтар өздерінің ұстазының құрметіне кішкентай ескерткіш салып, шу көтеріп жұмыс істеді. Бұл шуға ашуланған Каппитакка ескерткішті қиратты, бұл монахтарды қатты ашуландырды. Кейін Каппитакканы өлтіру үшін олар оның ұясын бұзды. Бірақ Каппитакканы Упали алдын ала ескертіп, ол үлгеріп қашып кеткен еді. Ертесі күні монахтар Упалиді ұстазына хабарлағаны үшін сөккен.
Монастықтың тәртіптегі рөлі
Әр будда мектебінің әдебиетінде Упали виная мен патимокханың (монастырь кодексі) сарапшысы ретінде суреттелген, ол үшін Будда оны винаяны есте ұстағандар арасында ең білгір деп жариялады. Сондықтан оны «танымның қоры» деп атаған. Кейбір мектептерде ол бодхисаттаның (болашақ Будда) ережелерінің сарапшысы ретінде де қарастырылады. V ғасырдағы түсіндіруші Буддагоса Упалидің тәртіптік мәселелерді қарастыратын монахтарға нұсқаулар мен түсіндірмелер жасағанын айтты. Упали бұл пәнді қатаң сақтауымен де танымал болды. Монахтар оның басшылығымен винаяны зерттеуді үлкен арнаулылық санады. Кейде өкініп, өмірлерін жақсартуды қалаған монахтар оның кеңесін сұрайтын. Басқа жағдайларда монастырлық тәртіпке қатысты қылмыстар туралы шешімдер қабылдау кезінде Упалимен кеңесілді. Мысалы, бір жаңадан тағайындалған монах әйелдің жүкті екендігі анықталды, және монах Девадатта оны монах болуға лайықсыз деп тапты. Алайда Будда Упалиге екінші тергеу жүргізуді тапсырды, оның барысында Упали бейтаныс әйел Висаха мен басқа да бірнеше бейтаныс адамдардың көмегін сұрады. Ақырында, Упали монах әйелдің баласын күйеуімен монах болып тағайындалғанға дейін құрсақта қалдырғанын және сондықтан кінәсіз екенін анықтады. Будда кейіннен Упалиді осы мәселені мұқият қарағаны үшін мақтады. Упалидің басқа да маңызды шешімдері - монахтар Бхарукачча мен Аджюканың істері. Бхарукачча Упалиге әйелмен жыныстық қатынас туралы армандау киімін шешуге болатын қылмыс болып санала ма, соны сұрады, ал Упали бұған қарсы болды. Ал монах Аджюка болса, бір жылжымайтын мүлік туралы дауды шешті. Бұл жағдайда бай үй иесі мұрасын кімге қалдыру керектігін білмей, екіге таласты: ізгі ниетті немере інісіне ме, әлде өз ұлына ма? Ол Аджюкадан екі баланың ең сенімдісін қонаққа шақыруын өтінді. Бұл шешімге ашуланған ұлы Аджюканы жақындықпен айыптады және монах Анандаға барды. Ананда Аджюканың шешімімен келіспей, ұлын заңды мұрагер деп бағалады және ұлын Аджюканы «нағыз монах» емес деп айыптауға құқылы деп санайды. Алайда Упали бұл іске араласқанда, ол Аджюканың пайдасына шешім шығарды. Ол Анандаға бейтаныс адамды шақыру монастырь тәртібін бұзбайтынын түсіндірді. Ақырында Ананда Упалимен келісті, ал Упали мәселені шеше алды. Бұл жерде де Будда Упалидің істі қалай жүргізгенін мақтады. Заң ғалымы Эндрю Хаксли Упалидің осы жағдайға қатысты үкімінің монахтарға этикалық деңгейде әлеммен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік бергенін, ал Ананданың үкімі бұлай етпегенін атап өтті.
Бірінші кеңес және өлім
Тарихнамаларға сәйкес, Упали Бірінші буддалық кеңес кезінде қырық төрт жасында санатқа іріктелген (немесе жасы жеткен). Кеңес барысында Упалиден монахтар мен қарындастардың винаясын, соның ішінде патимокхасын оқу сұралды, ал Винаяпитка (монахтар тәртібіне қатысты мәтіндер жинағы) осыған негізделіп жинақталды. Атап айтқанда, Упалиден Будда шығарған әрбір ереженің мазмұны, қайда және кімге қатысты шығарылғаны, ереженің қалыптасуы, туындаған қосымша ережелер және ереженің бұзылу жағдайлары туралы сұралды. Бірінші кеңес туралы Махасангхика есебінде Будданың бұрынғы жеке көмекшісі Ананданы бірнеше бұзушылықтарға айыптаған Упали болды. Упалидің көптеген шәкірттері болған, олар саттарасаваджия деп аталған. Упали мен оның шәкірттеріне осы монахтар тәртібі жинағын сақтау және оқу міндеті жүктелді. Будданың дүниеден өткеніне он алты жыл өткен соң, Упали Дасака деген шәкіртін тағайындады, ол монахтар тәртібі саласында оның ізбасары болды. Кейінгі Пали Дипавамсасы бойынша, Упали жетпіс төрт жасында қайтыс болды, егер бұл жас өмір сүру ұзақтығы ретінде түсіндірілсе, онда ол санатқа іріктелген жылдар емес.
Бұрынғы өмірлері
Кейбір буддалық мәтіндерде төмен қабаттан туған монахтың монахтар заңын дамытудағы осы маңызды рөлінің себебі түсіндіріледі. Заң шығару жұмысы әдетте патшалармен байланысты болмайтындығы туралы сұрақ туындауы мүмкін. Ападана мұны Упалидің мың өмір бойы патша болғанын, ал тағы бір мың өмір бойы құдайлардың патшасы болғанын айту арқылы түсіндіреді. Осыған дейін ол Падумуттара Будда заманында дүниеге келген және сол Будданың монах тәртібіндегі ең білгір шәкіртімен кездескен. Упали оған ұқсауға тырысты және оны ізгі амалдар арқылы іске асырды. Упалидің бұрынғы өмірінде патша болғанына қарамастан, Готама Будда заманында төмен қабаттан шыққан шаштараз болып дүниеге келді. Бұл да Ападана әңгімесінде түсіндіріледі: бұрынғы өмірінде Упали паццекабудданы (Будданың бір түрі) қорлаған. Бұл жаман карма төменгі туғанға себеп болды.
Мұра
Упали ежелгі және ортағасырлық Үндістанда табыну ортасы болды және виная саласындағы монахтардың "қамқоры" деп есептелді. Ол сегіз толыққанды оқушылардың бірі және Мьянмадағы рәсімдерде құрметтеледі.
Мектептер мен ұрпақтар
Бірнеше ғалымдар Будданың кейбір шәкірттерінің ерте мәтіндердегі айқындығын құрастырушылардың жеке басымдықтарымен байланыстырды. Буддолог Жан Прилюски Пали мәтіндерінде Упалидің айқындығы Ставиравадалардың винаяға басымдық беруін көрсетеді, ал Мұласарвастивада мәтіндерінде Ананданың айқындығы винаяға қарағанда дұрыс сөздерге басымдық беруін көрсетеді деп мәлімдеді. Компиляторлардың осы басымдығы Ананданың Упалиге қатысты айтқан сөздеріне де әсер еткен. Көптеген ерте дұрыс сөздерде Упалидің рөлі шамалы немесе жоқ, және ол маңызды шәкірттердің көптеген ерте тізімдерінде есімдері жоқ. Дегенмен, ол Виная питака тізімдерінде жиі есімдері аталады, бұл осы мәселені дәлелдейді. Упали Будданың өмірінің соңында ғана айтарлықтай рөлге ие болды. Буддолог Андре Мигот одан әрі дамытқан Прилюскидің теориясы Махакассапа, Упали және Ануруддханы ерте мәтіндерді құрастырудың екінші кезеңінің (б.з.д. 4-3 ғасырлар) құрамына кіргізді, бұл кезең моральдық тәртіпке баса назар аударды, осы шәкірттермен және Весали қаласымен байланысты. Осы кезеңде осы шәкірттердің рөлдері мен оқиғалары басқа шәкірттерге қарағанда көбірек толықтырылып, көркейтілді. Мектептердегі осы айырмашылықтар біртіндеп дамып, уақыт өте келе қалыптасты. Упалидің ізбасарлары винаядхаралар немесе «винаяның сақтаушылары» деп аталатын әулет құрды. Винаядхаралар – бұл ерте буддалық мәтіндерде винаяға қатысты білімімен және қатаңдығымен танылған монахтар. 4-5 ғасырлардағы Цейлонда олар Буддхагосаның ықпалымен осындай ұстаздардың әулетімен байланысты болды, ол Упалиді және басқа винаядхараларды Махавихара дәстүрінің маңызды ерекшелігі ретінде орнатты. Винаядхара әулеті туралы түсінік Бирмаға да әсер етті және тек дұрыс әулетте қабылданғандар ғана винаядхара бола алады деген сенімге әкелді. Бірте-бірте винаядхара жоғары дәстүрдің белгісі ретінде танылып, жергілікті тарихқа енгізілді. Кейіннен винаядхара виная мәселелерін шешуде судья және төреші ретіндегі ресми лауазымға ие болды. Упали әулеті қазіргі ғалымдардың «нүктелі жазба» деп атаған уақытты есептеу әдісімен ғалымдардың назарын аударды. Қытай деректерінде Упали мен оның ізбасарлары Бірінші кеңестен кейін әр жыл сайын қолжазбаға нүкте қоюды әдетке айналдырған. Бұл дәстүр 489 жылға дейін сақталды, содан кейін Сарвастивада ғалымы Самгабхадра қолжазбаға соңғы нүктені қойды. Кейбір қазіргі ғалымдар бұл дәстүрді Будданың қайтыс болу күнін есептеу үшін пайдаланған, бірақ қазіргі таңда тарихи тұрғысынан сенімсіз деп танылды. Дегенмен, винаядхараларға қатысты деректер Будданың өмірі мен өлімі туралы теорияларды қолдау үшін қолданылады, мысалы, индусолог Ричард Гомбрич ұсынған теория. Упалимен байланысты белгілі бір әулеттер ежелгі Үндістанда ғана емес, басқа жерлерде де танымал болды. 7 ғасырдағы Қытайда Виная немесе Наншан мектебін монахтар Ку Хсин және Тао Хсуан құрды, ол Упали әулетінің жалғасы ретінде қарастырылды. Бұл мектеп винаяны қалпына келтіруге және таратуға баса назар аударды және Нанкиннің Па Хва төбелерінде танымал болды. Ол винаяны оқытудың стандарттарын жасады. Монахтар қара киім киіп, қателіктерге қарсы қорғануға баса назар аударды. Ол кезде Ку Хсин Упалидің жаңадан туған нұсқасы деп саналды.
Мәтіндер
Пали дәстүрінде Будда мен Упалидің монастырлық тәртіп мәселелерін, соның ішінде шешім қабылдау мен жиналыстардың заңдылығын, ескертулер мен сынақ мерзімі жүйесін талқылайтын көптеген деректер кездеседі. Бұның көп бөлігі Париварада, кейінгі виная мәтінінде сақталған. Барео болжамынша, Будда мен Упали арасындағы ағыстар туралы әңгіме Винаяпитактағы осы тақырыпқа қатысты дәстүрлердің бастауы болған. Сарвастивада дәстүрінің виная мәтіндеріндегі Уттрагранта және 5-ғасырдағы Махаяна ықпалындағы Упалипарипча, Пали Париварасындағымен шамалас сұрақтарды қамтиды, алайда соңғысы бұрынғы Пали мәтінінен туындаған деген пікір нақты дәлелденбеді. Бірақ, Уттрагрантаның түркістандық санскрит нұсқасы Пали мәтінімен мүлдем үйлеспейді. Осы сұрақтар тізіміне қатысты, олардың қайсысы Упалиге тиесілі екені, ал қайсысы оның айбарлы есімімен байланысты оған жатқызылғаны белгісіз. Бұл техникалық талқылаулардан өзге, Упалидің Пали Милиндапанхасында айтылған оқулары да бар. Дінтәнушы Чарльз Пребиш американдық буддалық этиканы жетілдіру үшін зерттеуге және тәжірибеге лайық жиырма екі мәтіннің қатарында Упалипарипчаны атады.