Кіріспе

Статистикада реттік рейтингтерді салыстыру. Статистикадағы реттік корреляция – әртүрлі реттік айнымалылардың немесе бір айнымалының әртүрлі реттік орналасуы арасындағы байланысты өлшейтін бірнеше статистиканың кез келгені. Мұнда "рейтинг" – белгілі бір айнымалының әртүрлі деректеріне "бірінші", "екінші", "үшінші" сияқты реттік белгілерді тағайындау. Рангылық корреляция коэффициенті екі рейтингтің қаншалықты ұқсас екенін өлшейді және олардың арасындағы байланыстың маңыздылығын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, реттік корреляцияны пайдаланатын екі кең таралған параметрлік емес әдіс – Манн-Уитни U тесті және Уилкоксонның белгіленген рангилік тесті.

Контекст

Мысалы, егер бір айнымалы – колледж баскетбол командасының идентификациясы болса, ал екіншісі – колледж футбол командасының идентификациясы болса, онда осы екі команданың сауалнама рейтингтері арасындағы байланысты тексеруге болады: жоғары рейтингтегі баскетбол командасы бар колледждерде жоғары рейтингтегі футбол командасы болуға бейім бе? Рангтық корреляция коэффициенті осы байланысты өлшеуге мүмкіндік береді, ал рангтық корреляция коэффициентінің маңыздылығы өлшенген байланыстың жай ғана сәйкес келу болу ықтималдығын көрсете алады. Егер тек бір айнымалы болса, яғни колледж футбол командасының идентификациясы, бірақ ол екі түрлі сауалнама рейтингісіне (мысалы, жаттықтырушылардың және спорт журналистерінің рейтингісі) жататын болса, онда екі сауалнаманың рейтингтерінің ұқсастығын рангтық корреляция коэффициентімен өлшеуге болады. Тағы бір мысал келтірейік, егер контингенттік кестеде қатар айнымалысы төмен, орташа және жоғары табыс болса, ал баған айнымалысы білім деңгейі (мектеп бітіру жоқ, мектеп бітіруші, университет) болса, онда рангтық корреляция табыс пен білім деңгейі арасындағы байланысты өлшейді.

Рангы-бисериалдық байланыстылық

Джин Гласс (1965) Спирманның «X дихотомиялық айнымалысы және Y рейтингтік айнымалысы бойынша анықталған коэффициентті шығаруға болады, ол X пен Y арасындағы Спирманның rho-сын, екі қалыпты айнымалы арасындағы Пирсонның r-ін бағалайтын бисериалды r сияқты бағалайды» (91-бет) деп атап өткен. Рангтық бисериалдық корреляцияны Эдвард Кьюртон (1956) 9 жыл бұрын, рангтар екі топқа бөлінген кездегі рангтық корреляцияны өлшеу үшін енгізген.

Кербидің қарапайым айырма формуласы

Дейв Керби (2014) студенттерді рейтингтік корреляциямен таныстыру үшін бисериалды рейтингті ұсынды, себебі оның жалпы логикасын бастауыш деңгейде түсіндіруге болады. Рангы бисериалы – бұл Манн-Уитни U тестімен қолданылатын корреляция, ал бұл әдіс жоғары оқу орындарындағы статистика курстарында кеңінен қарастырылады. Бұл тест үшін деректер екі топтан тұрады; және әр топ мүшесі үшін нәтиже барлық зерттеу үшін біртұтас реттеледі. Керби бұл рейтингтік корреляцияны екі түсінік арқылы түсіндіруге болатынын көрсетті: белгілі бір гипотезаны қолдайтын деректердің пайызы және оны қолдамайтын деректердің пайызы. Кербидің қарапайым айырмашылық формуласы бойынша, рейтингтік корреляция жақсы нәтижелердің (f) үлесі мен жағымсыз нәтижелердің (u) үлесі арасындағы айырмашылық ретінде өрнектеледі.

Мысал және түсіндірме

Бұл есептің мәнін түсіндіру үшін, бір жаттықтырушы бір ай бойы қашықтыққа жүгірушілерді екі әдіспен жаттықтырады делік. А тобында 5 жүгіруші, Б тобында 4 жүгіруші бар. А әдісі жылдам жүгірушілерді дайындалайды деген гипотеза бар. Нәтижелерді бағалау үшін өткізілген жарыста А тобының жүгірушілері шынымен де жылдамдық көрсетіп, келесі орындарды иеленді: 1, 2, 3, 4 және 6. Осылайша, Б тобындағы баяу жүгірушілер 5, 7, 8 және 9-шы орындарда қалды. Талдау жұптар бойынша жүргізіледі, яғни бір топтың мүшесі екінші топтың мүшесімен салыстырылады. Мысалы, зерттеудегі ең жылдам жүгіруші төрт жұптың құрамында: (1,5), (1,7), (1,8) және (1,9). Бұл төрт жұптың барлығы да гипотезаны қолдайды, себебі әр жұпта А тобының жүгірушісі Б тобының жүгірушісінен озады. Барлығы 20 жұп бар, және олардың 19-ы гипотезаны қолдайды. Гипотезаны қолдамайтын жалғыз жұп – 5-ші және 6-шы орындарды алған екі жүгіруші, өйткені осы жұпта Б тобының жүгірушісі жақсы нәтиже көрсетті. Кербидің қарапайым айырма формуласы бойынша, деректердің 95%-ы гипотезаны қолдайды (20 жұптың 19-ы), ал 5%-ы қолдамайды (20 жұптың 1-і), сондықтан қатарлық корреляция r = .95 − .05 = .90-қа тең. Корреляцияның ең жоғары мәні r = 1, яғни жұптардың 100% гипотезаны қолдайды. r = 0 корреляциясы жұптардың жартысы гипотезаны қолдайтынын, ал жартысы қолдамайтынын көрсетеді; яғни, сынамалық топтардың орындары бойынша ешқандай айырмашылық жоқ, сондықтан олардың екі түрлі популяциядан шыққанына дәлел жоқ. r = 0 әсер мөлшері топқа қатыстылығы мен мүшелердің орындары арасындағы байланыстың жоқтығын көрсетеді.