Кіріспе
Нацистік концлагерьдегі тұтқын функционері. Капо немесе тұтқын функционері (Funktionshäftling) – нацистік лагерьдегі тұтқын, оны Шутцштаффель (СС) күзетшілері мәжбүрлі еңбекке бақылау жасауға немесе әкімшілік міндеттерді орындауға тағайындаған. "Тұтқынның өзін-өзі басқаруы" деп те аталатын тұтқын функционерлері жүйесі лагерьлерге аз СС қызметкерлерімен жұмыс істеуге мүмкіндік беріп, шығындарды азайтты. Бұл жүйе құрбанды құрбанға қарсы қою үшін жасалған, себебі тұтқын функционерлері СС бақылаушыларының құрметін ұстау үшін өз әріптес тұтқындарына қарсы қойылды. Егер олар өз міндеттерін орындамаса, қарапайым тұтқындарға төмендетіліп, басқа каполарға бағынышты болады. Көптеген тұтқын функционерлері саяси, діни және нәсілдік себептермен ұсталғандардың көптігінен емес, зорлық-зомбылық жасаған қылмыстық топтардан таңдалды; мұндай қылмыстық сотталғандар басқа тұтқындарға қатыгездікпен қарағаны мәлім. Бұл қатыгездік СС тарапынан көтерілмей, лагерь жүйесінің бір бөлігі болды. Тұтқын функционерлері өз міндеттерін СС функционерлерінің қанағаттануына сай орындаған жағдайда, физикалық зорлықтан және ауыр еңбектен босатылды. Олар сондай-ақ азаматтық киім және жеке бөлме сияқты белгілі бір жеңілдіктерге ие болды.
A kapo or prisoner functionary (Funktionshäftling) was a prisoner in a Nazi camp who was assigned by the Schutzstaffel (SS) guards to supervise forced labor or carry out administrative tasks. Also called "prisoner self administration", the prisoner functionary system minimized costs by allowing camps to function with fewer SS personnel. The system was designed to turn victim against victim, as the prisoner functionaries were pitted against their fellow prisoners in order to maintain the favor of their SS overseers. If they neglected their duties, they would be demoted to ordinary prisoners and be subject to other kapos. Many prisoner functionaries were recruited from the ranks of violent criminal gangs rather than from the more numerous political, religious, and racial prisoners; such criminal convicts were known for their brutality toward other prisoners. This brutality was tolerated by the SS and was an integral part of the camp system. Prisoner functionaries were spared physical abuse and hard labor, provided they performed their duties to the satisfaction of the SS functionaries. They also had access to certain privileges, such as civilian clothes and a private room.
Этимология
"Капо" сөзі итальян тіліндегі "басшы" және "жетекші" мағынасындағы "капо" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Дюден аталған сөз француз тіліндегі "капрал" әскери шенінен алынғанын көрсетеді. Журналист Роберт Д. МакФадден "капо" сөзінің неміс тіліндегі "лагеркапо" – "лагерь капитаны" деген сөзден туындағанын айтады.
Экономия және манипуляция жүйесі
Лагерьдерді СС басқарды, бірақ күнделікті ұйымдастыруды түрмешілер жүйесі толықтырды, бұл нацистерге лагерьдерді басқаруды жеңілдеткен екінші иерархия. Осы түрмешілер лагерьдердің жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Түрмешілердің саны кейде тұтқындардың 10%-ына дейін жететін. Нацистер тұтқындармен тікелей байланыста болатын жалақылы қызметкерлердің санын қазіргі кездегі қалыпты түрмелермен салыстырғанда өте төмен ұстай алды. Түрмешілер болмаса, СС лагерь әкімшілігі лагерьтің күнделікті жұмысын тиімді жүргізе алмас еді. Каполар көбінесе қосымша тамақ, темекі, алкоголь немесе басқа да жеңілдіктер үшін осы жұмысты атқарды. Бұхенвальдта бұл міндеттер бастапқыда қылмыстық тұтқындарға жүктелді, бірақ 1939 жылдан кейін саяси тұтқындар қылмыстық тұтқындарды ығыстыра бастады, алайда СС қылмыскерлерді артықшылыққа қойды. Ал Маутхаузенде түрмешілердің лауазымдарына азаттыққа дейін қылмыстық тұтқындар басымдық танытты. Бұл жүйе мен иерархия тұтқындар арасындағы ынтымақты да қиындатты. Басқа тұтқындар түрмешілерді жек көріп, нацистердің қолшоқпары ретінде түкіріп тастайтын. Кейбір казарма басшылары (Блокälteste) өздерінің қарауындағы тұтқындарға қосымша тамақ немесе жеңіл жұмыс табуға жасырын түрде көмектесуге тырысса, ал басқалары өз өмірін сақтауға көбірек мән беріп, СС-ке көбірек көмектесті. Жасыл үшбұрыштармен белгіленген Berufsverbrecher немесе "BV" ("кәсіби қылмыскерлер") каполарын басқа тұтқындар "кәсіби қылмыскерлер" деп атады және олар қатыгездігімен және адалдығының жоқтығымен танымал болды. Шындығында, СС оларды осы қасиеттері үшін таңдады. Бұрынғы тұтқындардың айтуынша, қылмыстық түрмешілер саяси түрмешілерге қарағанда СС-ке көбірек көмектесетін, ал саяси түрмешілер басқа тұтқындарға көмектесуге бейім болды. Мысалы, Маутхаузенге жаңа тұтқындар келген сайын, Капо Август Адам профессорларды, заңгерлерді, дін қызметкерлерін және судьяларды таңдап алып, оларға цинизммен: "Сен заңгерсің бе? Профессорсың ба? Жақсы! Мына жасыл үшбұрышты көресің бе? Бұл мен кісі өлтіруші екенімді білдіреді. Мен бес рет сотталғанмын: біреуі адам өлтіру үшін, ал төртеуі қарақшылық үшін. Міне, енді мен басшымын. Әлем аударылып кетті, түсіндің бе? Саған аудармашы керек пе? Міне, сонда! - деп айқайлап, сосын белдігімен ұрып жіберді. Ол қанағаттанғаннан кейін, таңдап алынғандардан "Шейсскомпания" құрып, оларды дәретханаларды тазалауға жіберді.
Үстемдік пен үрей
СС лагерьдегі көптеген тұтқындарды аз ғана СС қызметкерлерімен бақылау үшін үстемдік пен террорді пайдаланды. Тұтқын күзетшілері жүйесі "басқыншылықтың маңызды құралы" болды және СС тілінде оны көбінесе "тұтқындардың өзін-өзі басқаруы" (Häftlings Selbstverwaltung) деп атады. Лагерьдегі қатаң ережелер, ұрып-соғудың үнемі қаупі, қорлау, жазалау және бір тұтқынның іс-әрекеті үшін бүкіл топты жазалау – аштық пен тындырылмаған еңбек салдарынан туған физикалық шаршаңқымен бірге психологиялық және физикалық азаптарға айналды. Түрме күзетшілері басқа тұтқындарды ауыр жұмыс істеуге мәжбүрлеу үшін қолданылды, бұл SS-тің жалақы төленетін қадағалауын қажетсіз етті. Көптеген каполар өзінің құрбандық екенін де, қылмыскер екенін де сезінді, екі жағдайда да қалды. Каполардың көбінесе жаман беделге ие болғанымен, соғыс кезінде де, содан кейін де көптегендер өз іс-әрекеттері үшін өкініш сезінді, бұл еврей каполары туралы жазылған кітапта көрсетілген. Олар соққыға түсіп, тіпті басқа тұтқындарды өлтірді. Бір қылмыскер емес, қызметкер – австриялық саяси тұтқын де. Ол қатал, жек көрілетін адам ретінде танымал болды, бірнеше өлімге жауапты болды. 1942 жылы Дахаудан босатылып, Вафен-СС қатарына қосылды. Кейбір күзетшілер басқа тұтқындарды жаппай өлтіруге тікелей қатысты. Рудольф Хёсс сондай-ақ, кейбір "жасылдардың" француздық еврей әйелдерін балтамен, жоғарыдан тастап, денелерін жыртып өлтіргенін куәлік етті. 1944 жылдың қазан айынан бастап, неміс рейхсдеучелерінен қылмыстық шенеуніктер Дирлевангер бригадасына ауыстыру үшін іздестірілді. Тұтқынның ең жоғары лауазымы – лагерь командиріне тікелей бағынатын және лагерьдегі күнделікті істердің дұрыс жүруін және ережелердің орындалуын қамтамасыз ету үшін оның бұйрықтарын орындайтын Лагерьәлтестер (Lagerältester) болды. Лагерьәлтестер басқа тұтқындарды шенеуніктер ретінде таңдауда маңызды рөл атқарды және СС-ке ұсынымдар берді. СС-тің ықыласына тәуелді болғанымен, олар арқылы ол азаматтық киімге немесе жеке бөлмеге қол жеткізу сияқты артықшылықтарға ие болды. Блокәлтестер (блок немесе казарма басшысы) жеке казармаларда ережелердің сақталуын қадағалауға міндетті болды. Ол сондай-ақ казармадағы тұтқындарға жауапты болды.