Кіріспе

Австриялық-американдық математик, австриялық пейзаж суретшісі Франц Леопольд Альт (30 қараша 1910 – 21 шілде 2011) – компьютер ғылымының алғашқы кезеңінде маңызды үлес қосқан австриялық туған американдық математик. Ол Есептеу машиналарынң қауымдастығының (Association for Computing Machinery) негіс қалаушыларының бірі ретінде белгілі болды және 1950 жылдан 1952 жылға дейін оның президенті қызметін атқарды.

Вена

Олт 1910 жылғы 30 қарашада Вена қаласында, Аустрияда дінге сенбемейтін еврей отбасында дүниеге келді. 1932 жылы Вена университетінен математика ғылымының докторы ғылымын қорғады, оның диссертациясы "Қисықтың қисықтығының метрикалық анықтамасы" ("Metrische Definition der Krümmung einer Kurve") деп аталады. Оның басты ұстаздары Ханс Хан және Карл Менгер болды. Ол Менгердің "Mathematisches Kolloquium" математикалық семинарының тұрақты қатысушысы және белсенді мүшесі болды. [Afterword, Karl Menger, Ergebnisse eines Mathematischen Kolloquiums, Springer Verlag/Wien, 1998] Олт жиын теориялық топология және геометрияның логикалық негіздері саласында зерттеулер жүргізді. Сонымен қатар, келесі бірнеше жылда ол Вена университетінде, кейін Принстон университетінде экономика профессоры болған Оскар Моргенстерннің ықпалымен эконометрияға қызығушылық танытты. 1936 жылы Альт "Ueber die Messbarkeit des Nutzens" еңбегінде сипатталған экономикалық ұғымдардың аксиоматикалық негізін жасады, оны Ослода өткен Халықаралық математиктер конгресінде таныстырды (Zeitschrift für Nationalökonomie, VII/2, 1936; неміс тілінде). Осы мақаланың ағылшын тіліне аудармасы "Преференциялар, пайдалылық және сұраныс: Миннесота симпозиумы" (Harcourt Brace Jovanovich, 1971) жинағында "Пайдалылықты өлшеу туралы" деген атпен жарияланды.

Нью-Йорк

Ол 1938 жылы нацистік Германия Австрияны басып алған кезде елді тастап, Венадан кетіп барар алдында әйелі Элис Модернге үйленді және олар Нью-Йоркке келді. Келесі бірнеше жылда олардың ең маңызды міндеті – Австрия мен Германиядағы нацистік үрейдің қаупі төнген туыстары мен достарын құтқару болды. Бұл иммиграциялық виза алу үшін америкалықтарды демеуші ретінде табуды білдірді, олардың көмегімен 30-ға жуық ересек және бала қашуға мүмкіндік алды. 1938-1946 жылдар аралығында Олт Нью-Йорктегі Эконометрикалық институтта алты жыл жұмыс істеді, оның ішінде екі жыл АҚШ армиясында қызмет етті. Эконометрикалық институтта ол ғылыми жетекші, содан кейін ғылыми жұмыстар жөніндегі көмекші директор болып қызмет етті. Ол бизнес болжамдау үшін қолданылатын көптік корреляция сияқты әдістерді пайдаланып, экономикалық уақыт қатарларын талдаумен айналысты. Ол математикалық және статистикалық әдістерді экономиканың жалпы жағдайы мен бірқатар салалардағы, сондай-ақ тауарлар мен бағалы қағаздар нарығындағы бизнес ахуалын зерттеу және болжау үшін қолданды. Олттың кеңесшілерінің бірі – «General Motors Corporation» компаниясы болды.

Әскердің 10-шы тау дивизиясы Абердинге

АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда, ол әскери қызметке өз еркімен келді, бірақ бастапқыда шетелдік азамат болғандықтан қабылданбады; 1943 жылы әскерге шақырылды. (1944 жылы азаматтық алды.) Одан кейін ол элиталық 10-шы тау дивизиясында қызмет етті, онда шаңғы тебуге, тауға өрмелеуге және таулы жердегі шайқасқа дайындалды. Демалыс күндері Олт жеке немесе досымен бірге тау шаңғысына немесе Camp Hale маңындағы шыңдарға көтерілуге ұнады; оның осы үш шаңғы жорығы туралы жазған жазбалары 2014 жылғы жаз-күзгі "Апалачиа" журналында жарияланды. Соғыстың аяғына қарай офицерлік дайындық курсын бітіріп, екінші лейтенант атағын алды. Әскери қызметте ол 1945 жылы Армияның Абердин сынақ алаңына жіберілді, онда электрондық есептеуді жоспарлаумен айналысты. Армиядан босатылғаннан кейін ол бір жылға Эконометрикалық институтына қайта оралды. Азаматтық қызметте ол 1946-1948 жылдары Абердинге оралды және Компьютерлік зертхананың басшысының орынбасары болды, ол ірі цифрлық және аналогтық есептеу машиналарын, перфокарталық жабдықтарды және деректерді өңдеу орталығын басқаратын, жалпы мақсаттағы математикалық қызметтер ұйымы болды.

Ұлттық стандарттар бюросы, Вашингтон, округ

Есептеу зертханасының (1948-1952) және қолданбалы математика бөлімінің (1952-1967) меңгерушісінің орынбасары ретінде ол Ұлттық стандарттар бюросында және федералды үкіметте компьютерлерді алғашқы қолдануды, сандық талдау, статистикалық инженерия және қолданбалы математиканың басқа да салаларындағы зерттеулерді басқарды. 1959-1961 жылдары ол NBS Journal of Research журналының редакторларының бірі болды. Бірнеше жыл бойы ол Үндістан, Пәкістан және Израильде физика мен химия саласындағы зерттеу гранттарын беруге арналған Стандарттар бюросының бағдарламасын басқарды, онда осы мақсаттар үшін арналған шетелдік валюта (PL 480) бюроға бөлінді. Осы кезеңде ол тілдерді автоматты түрде аудару үшін компьютерлерді пайдалануға қызығушылық танытты. Бұл "Компьютерлік лингвистика қауымдастығының" құрылуына және Жапониядағы ұқсас ұйыммен бірлесіп екі халықаралық конференция ұйымдастыруға әкелді, бірі Вашингтон қаласында, екіншісі Токиода өтті.

ACM Есептеу машиналары қауымдастығы

АЛТ-тың Компьютерлік машиналар қауымдастығы, ACM деп аталатын ұйыммен ұзақ тарихы бар. Ол оның негізін қалаушылардың бірі және үшінші президенті (1950–1952) болды. Ол оның Журналының редакторы болды (1954–1958). Алғашқы "Құрметті қызметі үшін" сыйлығын ол алды (1970). 1994 жылы ол ACM мүшесі ретінде қабылданған алғашқы топтың бірі болды. 1961–1964 жылдары ол Ұлттық ғылыми кеңесте ACM-ді өкілдік етті. Ол сонымен қатар Америка математикалық қоғамының мүшесі, ал бұрын Америка статистикалық қауымдастығының, Математикалық статистика институтының, Эконометрикалық қоғамның және Есептеу лингвистикасы қауымдастығының мүшесі болған. Альт ACM тарихы туралы бірнеше рет жазды және сұхбат берді. Ол "ACM-нің он бес жылы: 1962 жылы ACM-нің құрылтайшы мүшесі және бұрынғы президенті Франц Л. Альт айтқандай, ACM-нің даму жылдары" (ACM Коммуникациялары, 1962 жылғы маусым, 5-том, 6-сан; 1987 жылғы қазан айында қайта басылды, 30-том, 10-сан) деген мақала жазды. 1969 жылы ол Смитсоновтың Америка тарихы ұлттық мұражайындағы Компьютерлік ауызша тарих жинағы үшін Ута К. Мерцбахпен сұхбаттасты. Ауызша тарих транскриптісі Нильс Бор мұрағатында, Америка физика институтында, 1969 жылғы 24 ақпан және 13 наурыз күндері сақталған. 1970 жылы ACM Франц Альтке алғашқы Ерекше қызмет көрсету сыйлығын табыс етті. ACM-нің құрылғанына 25 жыл толуына орай, Альт "Компьютерлердің археологиясы: Еске алулар, 1945–1947" (ACM Коммуникациялары, 1972 жылғы шілде, 15-том, 7-сан) мақаласында былай деп жазды:
Біз Джон фон Нейманды [ACM-нің бірінші ұлттық мәжілісі үшін] негізгі баяндамашы ретінде шақыруға қол жеткіздік. Ол электрондық есептеудің қажеттілігі мен ықтимал әсерін талқылады. Ол ENIAC үшін "жаңа бағдарламалау әдісін" атап өтті және оның көрінеу кішкентай сөздік қорының шын мәнінде мол екенін түсіндірді; болашақ компьютерлер, қазіргі кезде жобалау кезеңінде, оншақты нұсқау түрімен жұмыс істейтін болады, және бұл математиканың барлық саласын білдіру үшін жеткілікті екені белгілі болды. Фон Нейман осы аз санға таңқалудың қажеті жоқ екенін айтты, өйткені шамамен 1000 сөздің көптеген жағдайларда жеткілікті екені белгілі, ал математика – өмірдің шағын бөлігі ғана, және оның өте қарапайым бөлігі. Бұл аудиторияда күлкіге орын берді, содан кейін фон Нейман: "Егер адамдар математиканың қарапайым екеніне сенбесе, онда олар өмірдің қаншалықты күрделі екенін түсінбегендіктен болар" деді. Альт 1995 жылы Джанет Бентонмен сұхбаттасты (ACMMemberNet Коммуникациялары, 1996 жылғы ақпан, 39-том, 2-сан, "Франц Альт есептеудің алғашқы жылдарын және ACM-нің құрылуын еске алады" деген атаумен жарияланды). JACM-нің 50 жылдығына орай ол "ACM Журналы – Бастаулар" (ACM Журналы, 2003 жылғы қаңтар, 50-том, 1-сан) мақаласын жазды. ACM бұрынғы президенттермен сұхбаттасты, соның ішінде 2006 жылы Ацуши Акера Альтпен сұхбаттасты. Осы және Альтке қатысты басқа ACM материалдарына қол жеткізу үшін acm.org сайтына кіріп, "Franz L. Alt" деп іздеңіз.

Америка физика институты, Нью-Йорк

1967 жылы Вьетнам соғысының салдарынан мазасыз болған ол АҚШ үкіметін қызметтен босатып, Нью-Йорктегі Америка физика институтының Ақпарат бөлімінің директор орынбасары лауазымына көшті. Ол физика журналдарындағы ғылыми еңбектер туралы компьютерлік ақпарат жүйесін құруда маңызды рөл атқарды, бұл жүйе иерархиялық жіктеу, тақырыптық көрсеткіштер және сілтемелер индексін қамтыды.

Зейнеткерлік

1973 жылы зейнетке шыққаннан кейін ол бейбітшілік және әділдік ұйымдарында ерікті болып жұмыс істеді, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы бейбітшілік және ядролық қаруға қарсы күреске ерекше назар бөлді, әсіресе Вьетнам соғысы туралы алаңдаған дін қызметкерлері мен мирян тобы үшін (1976–91) [Шейла Коллинз, "Франц Альтке құрмет: Барлық маусымға лайық адам", CALC Report, 1988 жылғы қазан]. Ол өмір бойы жаяу серуендеу, тау шаруасы және шаңғы тебу сияқты хоббилерін жалғастырды, сондай-ақ камералық музыкада скрипка мен альт тартып ойнады. Джанет Хейс оны "Нью-Йорк қаласында бай болмасаңыз да зейнеткерлікке шығуға болады" (Чикаго: Bonus Books, 2002) кітабы үшін сұхбатқа алды. 2010 жылдың қараша айында ол 100 жасқа толды.

Таныс алу

Олт Гитлерден қашып кеткен неміс және австриялық математиктердің тарихы үшін Рейнхард Зигмунд Шульцемен сұхбаттасты. «Математиктер Гитлерден қашуда: ғылымның эмиграциясы туралы дереккөздер мен зерттеулер» (Deutsche Mathematiker Vereinigung, 1998). Ағылшын тіліне «Математиктер нацистік Германиядан қашып кетеді: жеке тағдырлар мен жаһандық әсер» (Princeton University Press, 2009) деп аударылды. 1998 жылы Олт «Террор және жер аударылу: 1933–1945 жылдар аралығында математиктердің Берлинде қуғын-сүргінге ұшырау және қуғын-сүргін» атты көрмесімен байланысты Германия математикалық қоғамының қонағы ретінде Берлинде өткен математиктердің халықаралық конгресіне қатысты. Die Oesterreichische Mathematische Gesellschaft (Австрия математикалық қоғамы) оны 2001 жылы Венада өткен Германия мен Австрия математикалық қоғамдарының бірлескен мәжілісіне «Вена 1938 және математиктердің қоныс аударуы» көрмесімен бірге қатысуға шақырды. Көрменің ашылуында ол өзінің естеліктерімен бөлісті.

2007 жылдың мамыр айында канцлер Альфред Гузенбауэр Олтқа «Ehrenkreuz für Wissenschaft und Kunst I. Klasse» орденін табыс етті, бұл Австриядағы ғылым мен өнер үшін ең жоғары награда. Университетте өткен симпозиумда Вена университетінің математика профессоры доктор Карл Зигмунд Альттың Венадағы математика тарихындағы орны туралы айтты. Сол кезде Вена технологиялық университетінің профессоры Валтер Шахермайер 1936 жылы Ослода өткен Халықаралық математиктер конгресінде ұсынылған «Пайдалылықты өлшеу туралы» Альттың мақаласы және оның Джон фон Нейман, Оскар Моргенстерн және Кеннет Ароу еңбектерімен, сондай-ақ тәуекелдің үйлесімді өлшемдерінің қазіргі дамуымен байланысы туралы баяндады. 2007 жылдың мамырында Венада болған кезде Олт өзінің бұрынғы гимназиясы – Стубенбастейдегі студенттермен әңгімелесті. Мектеп оның құрметіне Франц Альт сыйлығын тағайындады. Сыйлық ғылым және математика, сондай-ақ адам құқықтары мен әділеттілік салаларындағы бітіруші студенттердің жұмыстары үшін екі номинация бойынша табыс етіледі және 2008 жылдан бері жыл сайын беріліп келеді. 2007 жылдың 8 мамырында Олт 1-дәрежелі Австрияның ғылым мен өнерге арналған құрмет крустын алды. Пол Брэнтли Франц Альтке арналған екі скрипкалық квартет жазды: «Эстерхази, 1- және 2-кітаптар». 1-кітаптың премьерасы 2014 жылдың 27 сәуірінде Нью-Йоркте Flux Quartet орындауында, ал 2-кітаптың премьерасы 2014 жылдың 31 қаңтарында Пало-Альтода (Калифорния) New Esterhazy Quartet орындауында өтті.

Жарияланымдар

Электрондық цифрлық компьютерлер: ғылым мен техникада қолданылуы (Нью-Йорк: Академиялық баспа, 1958) және көптеген техникалық мақалалар. Ред., Компьютердегі жетістіктер, 1–11 томдар (Нью-Йорк: Академиялық баспа, 1960–70). "Адам интеллектін айналып өту", Питер Дж. Денинг және Роберт М. Меткалф редакциялаған, Есептеуден асып түсу: Компьютерлік технологияның келесі елу жылы (Нью-Йорк: Спрингер Верлаг, 1997).