Кіріспе

Непал мен Үндістанда таралған қытай-тибет тілі. Гурунг (деванагари: गुरुङ), сондай-ақ Таму Ки (तमु क्यी,; тибет: ཏམུ་ཀི) немесе Таму Бхаса (तमु भाषा,), – Непалдың гурунг халқының сөйлейтін қытай-тибет тілі. 1991 жылы Непалдағы барлық гурунг тілінде сөйлейтіндердің саны 227 918 адамды, ал 2011 жылы 325 622 адамды құрады. Непалдың ресми тілі – непали тілі – индоевропалық тілдер тобына жатады, ал гурунг тілі – қытай-тибет тілдері тобына жатады. Гурунг – Непалдағы маңызды тілдердің бірі, сонымен қатар Үндістан, Бутан және Сингапур, Гонконг сияқты елдердегі гурунг диаспорасы арасында да қолданылады.

Жіктеу

Жоғары деңгейде гурунг тілі Тибето-Бірман (немесе Транс-Гималай) тілдер отбасының мүшесі болып табылады. Роберт Шафер гурунг тілін бодилік тобына жатқызды, оны бодилік және Батыс-Орталық Гималай тілдеріне бөлді. Бодилік "тобында" ол "бодилік" тілдерін (тибет түрлерін қоса алғанда) және "гурунг тармағын" анықтады, оған гурунг, тамаң (мурми) және такали (таксия) кіреді. Шафердің лексикалық туыстықтарына негізделіп, Джордж ван Дрием толықтырған, Шафер бодилік топты үш кіші топқа бөлді: (1) Батыс, (2) Орталық және Оңтүстік (ә.қ.а. «ескі бодилік», тибет тілін қоса алғанда), және (3) Шығыс (мөнпа сияқты көне тілдерді қамтиды) және қазіргі тілдер. Нуннан бодилік ішіндегі батыс кіші тобын Мананге/Ньесхангте, Нар Фу және гурунг тілдері (гурунг, такали және чантиял тілдерін қамтиды) деп атады. Ол чантиял тілінің непали тілімен тығыз байланыс нәтижесінде құрылымдық ерекшеліктерге ие болғанын атап өтті. Стен Конов Гималай ТБ тілдерін, гурунг тілі орналасқан, прономинализацияланған және прономинализацияланбаған тілдерге бөлді. Бұл жіктеу Voeglin & Voeglin (1965) жіктеуіне ұқсас, бірақ қытай-тибет тілдерінің «Gyarung Mishmi» кіші отбасының құрамында.

Қосындылар

Еріндістіл/АлвеолярРетрофлексПосталв./Жұмсақталған/Жақайыш/КөмейлікТоқтау Аффрикат*** * Фрикатив НазалдыРхотикалықЛатеральдыЖақындық

* Диалектілер бойынша еріндістіл-жұмсақталған аффрикаттық дыбыстар /tʃ, tʃʰ, dʒ, (dʒʱ)/ фонемалық тұрғыдан алвеолярлық дыбыстар /ts, tsʰ, dz, (dzʱ)/ ретінде кездесуі мүмкін, ал /j/ дыбысынан бұрын олар фонетикалық тұрғыдан еріндістіл-жұмсақталған дыбыстар ретінде естіледі [tʃ, tʃʰ, dʒ, dʒʰ]. Тынысты дауысты дыбыстар [bʱ, dʱ, ɖʱ, ɡʱ, dʒʱ, dzʱ*] көбінесе непал тілінен алынған сөздерде естіледі. /pʰ/ дыбысы алдыңғы дауыстылармен келгенде [f] ретінде де естіледі. /kʰ/ дыбысының [x] аллофоны болуы мүмкін. /r/ дыбысы [ɾ] ретінде де естіледі. Көмейлік тоқтау [ʔ] дауыстының басында бастапқы дауыссыз болмағанда естіледі. /p, t, k/ дыбыстары сөз соңында толық айтылмаған [p̚, t̚, k̚] ретінде естіледі.