Кіріспе
Еуропалық одақтың сыртқы қатынастар саясаты Еуропалық көршілік саясаты (ЕҚС) – Еуропалық одақтың (ЕО) сыртқы қатынастар құралы, ол Еуропалық одақтың шығыс және оңтүстік шекарасындағы елдерді Одаққа жақындастыруға бағытталған. Бұл елдердің кейбіреуі бір күні Еуропалық одақтың мүшесі болуға немесе Еуропалық одақпен тығыз интеграцияға ұмтылады. ЕҚС ЕО-ның шеткі аймақтарының көршілеріне, атап айтқанда Оңтүстік Америкадағы Францияның аумақтарына қолданылмайды, тек Еуропаның материктік бөлігіндегі ЕО мүше мемлекеттерінің аумақтарына жақын елдерге ғана қатысты. Осы саясатқа оңтүстікте Алжир, Египет, Израиль, Иордания, Ливан, Ливия, Марокко, Палестина, Сирия, Тунис; ал шығыста Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Молдова, Украина кіреді. Ресей ЕҚС-ке қатысудың орнына ЕО-мен Ресейдің ортақ кеңістіктері арқылы ерекше мәртебеге ие. Еуропалық көршілік аймақтағы елдерге, егер олар үкіметтік реформалар, экономикалық реформалар және позитивті өзгерістерге байланысты қатаң талаптарды орындаса, ЕО қаржылық көмек көрсетеді. Бұл процесті әдетте Брюссель мен мақсатты ел келіскен іс-қимыл жоспары қолдайды. ЕҚС Еуропалық одақтың кеңею күнтәртібіндегі елдерге, Еуропалық еркін сауда қауымдастығына немесе Батыс Еуропаның шағын мемлекеттеріне қолданылмайды. ЕО әдетте елдегі саяси, экономикалық, сауда немесе адам құқықтары реформаларына берілген міндеттемелердің орнына Әрекеттесу келісімдерін жасасады. Мұның орнына, елге кейбір немесе барлық ЕО нарықтарына (әсіресе өнеркәсіптік тауарлар немесе ауыл шаруашылығы өнімдері) тарифсіз қол жеткізу және қаржылық немесе техникалық көмек ұсынылуы мүмкін.
The European Neighbourhood Policy (ENP) is a foreign relations instrument of the European Union (EU) which seeks to tie those countries to the east and south of the European territory of the EU to the Union. These countries include some who seek to one day become either a member state of the European Union, or become more closely integrated with the European Union. The ENP does not apply to neighbours of the EU's outermost regions, specifically France's territories in South America, but only to those countries close to EU member states' territories in mainland Europe. The countries covered are Algeria, Egypt, Israel, Jordan, Lebanon, Libya, Morocco, Palestine, Syria, Tunisia in the South; and Armenia, Azerbaijan, Belarus, Georgia, Moldova, Ukraine in the East. Russia has a special status with the EU Russia Common Spaces instead of ENP participation. The EU offers financial assistance to countries within the European Neighbourhood, so long as they meet the strict conditions of government reform, economic reform and other issues surrounding positive transformation. This process is normally underpinned by an Action Plan agreed by Brussels and the target country. The ENP does not cover countries in the current EU enlargement agenda, the European Free Trade Association or the western European microstates. The EU typically concludes Association Agreements in exchange for commitments to political, economic, trade, or human rights reform in a country. In exchange, the country may be offered tariff free access to some or all EU markets (notably industrial goods or agricultural products) and financial or technical assistance.
Құру
Еуропалық одақтың Еуропалық көршілік саясаты Еуропа мен оның көршілерін жақындастыруды мақсат етеді. Ол 2004 жылы Еуропалық одақтың 10 жаңа мүше елмен кеңейтілуінен кейін, Еуропада жаңа шекаралардың пайда болуын болдырмау үшін қалыптастырылды. Бұл саясаттың мақсаты – кеңейтілген ЕО мен оның көршілері арасында жаңа бөлініс сызықтарының туындауына жол бермеу. Көзқарас бойынша, Еуропалық одақтың толыққанды мүшесі болмаса да, одан әрі интеграцияға ұмтылатын елдердің шеңбері құрылуы тиіс. Бұл саясатты алғаш рет 2003 жылдың наурыз айында Еуропалық комиссия ұсынды. Саясатқа Алжир, Египет, Израиль, Иордания, Ливан, Ливия, Марокко, Палестина мемлекеті, Сирия, оңтүстікте Тунис және шығыста Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Молдова, Украина кіреді. Ресей Еуропалық көршілік саясатына қатысудың орнына ЕО-Ресей ортақ кеңістіктерінде ерекше мәртебеге ие. 2011 жылдың 25 мамырында Еуропалық комиссия 1,2 миллиардтан астам еуро жаңа қаржымен қолдау көрсетілген, жаңа және амбициялы Еуропалық көршілік саясатын іске қосты, бұл жалпы соманы шамамен 7 миллиард еуроға жеткізді. «Өзгеріп келе жатқан көршілікке жаңа жауап» атты Еуропалық комиссия мен Сыртқы істер жөніндегі жоғары өкілдің бірлескен хабарламасында жаңартылған Еуропалық көршілік саясатының негізгі басымдықтары мен бағыттары баяндалған. Ол «көп реформа – көп қаржы» қағидасы арқылы ЕО мен оның көршілес елдері арасындағы жеке және аймақтық қарым-қатынастарды нығайтуға бағытталған, яғни қосымша қаржы қарастырылады, бірақ өзара жауапкершілік күшейтіледі. Оңтүстік аймақтағы алғашқы кешенді саясат – Еуропалық-Жерорта теңізі серіктестігі (немесе Барселона процесі), ол Еуропалық одаққа мүше мемлекеттер мен Жерорта теңізінің оңтүстік елдері арасындағы саяси, экономикалық және әлеуметтік қатынастардың кең ауқымын қамтиды. Ол 1995 жылдың 27-28 қарашасында Барселонада өткен Сыртқы істер министрлерінің конференциясы арқылы бастау алды. Еуропалық одақтың 27 мүшесінен басқа, «Жерорта теңізі серіктестері» қатарында Ливия да бар (оның 1999 жылдан 2012 жылға дейін «байқаушы мәртебесі» болды), сондай-ақ Жерорта теңізінің барлық елдері де осы санатқа жатады. Шығыс серіктестігі (EaP) – 2009 жылдың мамыр айында Прагада өткен саммитте іске қосылған саяси бастама, ол алты шығыс еуропалық көршіні (Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Молдова және Украина) ЕО-ға жақындатуды мақсат етеді. Бұл Еуропалық көршілік саясатының шығыс бөлігін білдіреді және ЕО мен оның серіктестері арасындағы екіжақты қарым-қатынасты күшейтеді. Беларусьті қоспағанда, бұл мемлекеттер Euronest Парламенттік Ассамблеясына да қатысады. 2015 жылдың наурыз айында Еуропалық комиссия саясаттың негізгі принциптерін, оның ауқымын және құралдарын қалай қолдану керектігін қайта қарауды бастады. Консультация төрт басымдыққа негізделген: ерекшелендіру; назар шоғырландыру; икемділік; меншік және көріну. Еуропалық көршілік саясатының болашақ бағыты туралы ұсыныстарды баяндайтын хабарлама күзде жарияланатын болады.
Қаржыландыру: ENPI-ден ENI арқылы NDICI-ге
2014 жылы күшіне енген және 2021 жылы «Жаһандық Еуропа» құрамына біріктірілген Еуропалық көршілік құралының (ENI) негізгі екі принципі – ынталандырулар беру және үздік нәтижелерге сыйақы беру, сондай-ақ қаражатты жылдам және икемдірек түрде ұсыну болды. Оның бюджеті 15,4 миллиард еуроны құрайды және қаражаттың көп бөлігі бірнеше бағдарламалар арқылы бөлінеді. Бұл құрал бұрынғы Еуропалық көршілік және әріптестік құралын (ENPI) алмастырды. Осы ынтымақтастық құралын даму және ынтымақтастық жөніндегі Бас дирекция және EuropeAid басқарады, олар саяси деңгейде қабылданған шешімдерді нақты іс-қимылдарға айналдырады. 2007–2013 жылдарға арналған ENPI қаржыландыруы 11,2 миллиард еуроны құрады. Қазақстан Сыртқы істер министрлігі Еуропалық көршілік саясатына (ENP) қызығушылық танытты, ал кейбір Еуропарламент депутаттары Қазақстанды ENP-ға қосу мәселесін талқылады. Еуропалық комиссия 2009 жылдың қаңтар айында Еуропалық одақ пен оның көршілері арасындағы қарым-қатынасты кеңінен таныту мақсатында Еуропалық одақ көршілігінің ақпараттық орталығын құрды.
Келісімдер
Соңғы уақытта мұндай келісімдер екі Еуроодақ саясатының аясында қол қойылды: тұрақтандыру және қауымдастыру процесі (САП) және Еуропалық көршілік саясаты (ЕКП). Жерорта теңізі мен Шығыс Еуропа елдері (оның ішінде Оңтүстік Кавказ, бірақ Ресейді қоспағанда, ол төрт «Еуропа мен Ресейдің ортақ кеңістігін» құруға талап етеді) ЕКП арқылы Сыртқы қатынастар бас басқармасы қамтиды. ЕКП-мен ассоциация туралы келісімдерде (Мексикамен және басқа мемлекеттермен жасалған ұқсас келісімдерде де) Еуроодаққа мүшелік туралы ештеңе айтылмаған. Бұл тек Еуропалық ЕКП мемлекеттерін алаңдатады, себебі Жерорта теңізі елдері қазіргі күйінде одаққа қосыла алмайды, олар Еуропада орналасқан жоқ. ЕКП келісімдері 1990 жылдары ТМД елдерімен жасалған серіктестік және ынтымақтастық келісімдеріне және Еуроодақ пен басқа да үшінші елдер арасындағы қарым-қатынасты реттейтін көптеген басқа келісімдерге ұқсас. ЕКП бойынша, белгілі бір елмен келісімге қол қойылғаннан кейін Еуроодақ елдік баяндама жасайды, содан кейін екі тарап Еуроодақ әзірлеген алдағы үш-бес жылға арналған іс-қимыл жоспары (оның ішінде нақты реформалар, шаралар және Еуроодақтың көмегі) туралы келіседі. ҚАЖ және ЕКП іс-қимыл жоспарлары негізінен Еуроодақтың «acquis communautaire» және оны ынтымақтастыққа қатысушы мемлекеттердің заңнамасында енгізуге негізделген. Әрине, үйлестірудің деңгейі толыққанды Еуроодақ мүшелеріне қарағанда төмен, және кейбір саясат салалары қамтылмауы мүмкін (нақты мемлекетке байланысты). EUobserver-дің мәліметінше, ЕКП елдерін екі топқа бөлуге болады: ұзақ мерзімді перспективада Еуроодаққа мүше болу мүмкіндігі бар еуропалық мемлекеттер және іс-қимыл жоспарларында мұндай мәлімдеме жоқ Жерорта теңізі мемлекеттері. Бұл бөлініс екі топқа арналған көпжақты шараларда көрінеді, олар екіжақты ЕКП іс-қимыл жоспарларын толықтыруға арналған – Шығыс серіктестігі және Жерорта теңізі үшін одақ. Ассоциация келісімдерін барлық Еуроодақ мүше мемлекеттері ратификациялауы керек. Жерорта теңізі елдерімен жасалған келісімдерге сондай-ақ Еуроодақ пен үшінші ел арасындағы еркін сауда келісімі кіреді. Шығыс Еуропаның ЕКП қамтыған елдері үшін мұндай ережелер келесі іс-қимыл жоспарының кейбір кезеңдерінде күтілуде.
Сын
Шығыс әріптестігі 2009 жылдың 7 мамырында басталғанымен, осы саясатты сыни тұрғыдан талдаған академиялық зерттеулер 2010 жылдың басында ғана қолжетімді болды (Елена Коростелева#Тарту, Уппсала және Кент университеттерінде Ресей және Шығыс Еуропа зерттеулері саласындағы ғылыми жетістіктерді дамыту). Ұлыбританияның ESRC зерттеу жобасының нәтижелері Еуроодақтың Шығыс әріптестігінің үш мүшесі – Беларусь, Украина және Молдовамен қарым-қатынасындағы тұжырымдық және эмпирикалық дилеммаларды көрсетті. Біріншіден, Еуроодақ «ортақ құндылықтар», «жалпы нормалар» және «бірлескен иелік» қырынан шығыс көршілерінде қандай мақсаттарды ілгерілетуге тырысып жатқаны туралы толыққанды түсінікке ие емес. Екіншіден, тәжірибе көрсеткендей, Еуроодақ сыртқы қатынастарда «жоғарыдан төмен» басқару тәсілін (ережелерді/нормаларды беру және шарттылық негізінде) қолдануға бейім, бұл «шынайы серіктестік» идеясына қайшы келеді және реформа процесінде «басқа» тараптың қатысуын шектейді. Осы себепті сыншылар көршілік саясаттың Еуроодақтың мүдделері мен құндылықтарына бағынышты екенін, ал «серіктестердің» рөлі ең жақсы жағдайда екіншілік екенін айтады. Солтүстік Африкадағы «Араб көктемі» Еуроодақ мүше мемлекеттеріндегі билік элитасы мен Жерорта теңізі елдеріндегі әріптестері арасындағы жеке және іскерлік байланыстардың тығыздығын аңғартты. Мысалы, Францияның Сыртқы істер министрі Мишель Аллио-Мари Тунис билігінен құлатылған Бен Али режимімен байланысы болғаны үшін халықтың наразылығына байланысты отставкаға кетті. 2008 жылы Еуроодақ Ливиямен серіктестік туралы келісімге келуге тырысты және 2011–2013 жылдар аралығында елге ЕҰЖИ (ENPI) қаражатынан 60 миллион евро бөлді.
Мәртебе
ЕҰП серіктесі ЕО келісімшартының еркін сауда ережелері Ел есебі Іс-қимыл жоспары ЕО қабылдауы ЕҰП серіктесінің қабылдауы ЕҰП серіктесі ЕО серіктесі АБ мерзімі ҚҰЖП шақыру ЕО ұмтылысы Ішкі топ Марокко АА, 2000 жылғы наурыз ✔ 2004 жылғы мамыр Соңы 2004 жылғы 21 ақпан 2005 жылғы 27 шілде 2005 жыл 3–5 жыл Оңтүстік Алжир АА, 2005 жылғы қыркүйек ✔ Даму үстінде Оңтүстік Тунис АА, 1998 жылғы наурыз ✔ 2004 жылғы мамыр Соңы 2004 жылғы 21 ақпан 2005 жылғы 4 шілде 2005 жыл 3–5 жыл Оңтүстік Ливия Ливиямен негіздемелік келісім туралы келіссөздер 2008 жылғы қарашада басталды Оңтүстік Ливан АА, 2006 жылғы сәуір ✔ 2005 жылғы наурыз Күз 2006 жылғы 17 қазан 2006 жылғы 19 қаңтар 2007 жыл 5 жыл Оңтүстік Сирия АА, 1978 жылғы қараша Жаңартылған АА 2008 жылғы желтоқсанда басталды, ЕО Кеңесі қол қойды және ратификациялау күтуде. Сирия 2009 жылы қол қоюды кейінге қалдырды. ЕО Ливан үшін арнайы трибуналмен толық ынтымақтастық күтеді. Оңтүстік Израиль АА, 2000 жылғы маусым ✔ 2004 жылғы мамыр Соңы 2004 жылғы 21 ақпан 2005 жылғы 11 сәуір 2005 жыл 3 жылдан астам Оңтүстік Палестина билігі Уақытша АА, 1997 жылғы шілде ✔ 2004 жылғы мамыр Соңы 2004 жылғы 21 ақпан 2005 жылғы 4 мамыр 2005 жыл 3–5 жыл Оңтүстік Молдова АА, 2014 жылғы маусым 2004 жылғы мамыр Соңы 2004 жылғы 21 ақпан 2005 жылғы 22 ақпан 2005 жыл 3 жыл ✔ ✔ Шығыс Украина АА, 2014 жылғы маусым 2004 жылғы мамыр Соңы 2004 жылғы 21 ақпан 2005 жылғы 21 ақпан 2005 жыл 3 жыл ✔ ✔ Шығыс Беларусь ЕО Беларусь билігін тым демократиялық емес деп санайды; ПХА ратификациялау рәсімі 1997 жылдан бері тоқтатылды. Шығыс Грузия АА, 2014 жылғы маусым 2005 жылғы наурыз 2006 жылғы күз 2006 жылғы 13 қараша 2006 жылғы 14 қараша 5 жыл ✔ ✔ Шығыс Армения CEPA, 2021 жылғы наурыз Келіссөздер 2005 жылғы наурыз 2006 жылғы күз 2006 жылғы 13 қараша 2006 жылғы 14 қараша 5 жыл ✔ ✔ Шығыс Әзірбайжан ҚКК, 1999 жылғы шілде әлі 2005 жылғы наурыз 2006 жылғы күз 2006 жылғы 13 қараша 2006 жылғы 14 қараша 5 жыл ✔ Шығыс Басқа өңірлік серіктестер Мавритания АКТ елдерінің бірі ретінде Мавритания Батыс Африка экономикалық әріптестік туралы келісімді келіссөздер жүргізуде, бірақ оған қарамастан ол Жерорта теңізі одағының толыққанды мүшесі. Ешқандай Ресей ТМК, 1997 жылғы желтоқсан ЕО мен Ресейдің ортақ кеңістіктерін құру арқылы ЕҰП орнына ынтымақтастық орнатуды таңдады. Жол картасы (іс-қимыл жоспарының орнына) 2005 жылғы мамыр айында қабылданды Ешқандай Қазақстан ТМК, 1999 жылғы шілде Қазақстан Сыртқы істер министрлігі ЕҰП-қа қызығушылық білдірді. ЖІӨ ЖІӨ ЖІӨ ЖЖӨ ЖЖӨ ЖЖӨ ЖЖӨ ЖДҚ өмір сүру мерзімі exp.
Кітап тараулары
Wolfgang Tiede und Jakob Schirmer: „Еуропалық одақтың Шығыс әріптестігі – Мақсаттары мен құқықтық негізі", "The European Legal Forum" (EuLF) 3/2009, 168–174 беттер.
Академиялық журналдар мақалалары
Эстер Барбе мен Элизабет Йоханссон Ногуес: "Еуропалық одақ – шағын "жақсылық күші": Еуропалық көршілік саясаты", Халықаралық істер, 84-том, 1-сан (2008 ж., қаңтар), 81–96 бб. Елена Коростелева: "Беларусь сыртқы саясаты дағдарыс кезінде", Коммунистік зерттеулер және өтпелі саясат журналы, Арнайы шығарылым, 27(3–4) 2011, 566–86 бб.
Елена Коростелева: "Өзгеріс пе, үздіксіздік пе: Шығыс әріптестігі Еуропалық көршілік үшін жеткілікті құрал болып табылады ма?", Халықаралық қатынастар, 25(2) 2011, 243–62 бб.
Елена Коростелева: "Шығыс әріптестігі: көршілер үшін жаңа мүмкіндік пе?", Коммунистік зерттеулер және өтпелі саясат журналы, Арнайы шығарылым, 27(1) 2011, 1–21 бб.
Вольфганг Тиде және Якоб Ширмер: "Стратегиялық қажеттілік – Еуропалық одақтың Шығыс әріптестігі" ("Strategische Notwendigkeit – Die Östliche Partnerschaft der Europäischen Union"), WeltTrends (халықаралық саясат және салыстырмалы зерттеулер журналы), 71/2010, 10–14 бб.
Елена Коростелева: "Молдавияның еуропалық таңдауы: екі орындықтың арасында", Europe Asia Studies, 62(8) 2010, 1267–89 бб.
Елена Коростелева: "Еуропалық одақтың басқару шектері: Беларусьтің Еуропалық көршілік саясатына жауабы", Қазіргі саясат, 15-том, 2-сан, 2009 жылғы маусым, 229–45 бб.
Елена Коростелева және Жизель Боссе: "Беларусьті өзгерту? Шығыс Еуропадағы Еуропалық одақтың басқару шектері, қақтығыс және ынтымақтастық", 44-том, 2-сан, 2009, 143–65 бб.
Вольфганг Тиде және Якоб Ширмер: "Die Östliche Partnerschaft der Europäischen Union im Rahmen des Gemeinschaftsrechts" ("Еуропалық одақтың Шығыс әріптестігі қоғамдық құқық аясында"), Osteuropa Recht (OER) 2009 (Германия заң журналы), 2-том, 184–191 бб.
Жауме Кастан Пинос: "Еуропалық көршілік саясатының қарама-қайшы мақсаттары және оның екінші реттік әсерлері", Journal of Borderlands Studies 29(2) 2014, 133–146 бб.
Elena Korosteleva: "Change or Continuity: Is the Eastern Partnership an Adequate Tool for the European Neighbourhood", International Relations, 25(2) 2011, pp. 243–62
Elena Korosteleva: "Eastern Partnership: a New Opportunity for the Neighbours? ", Journal of Communist Studies and Transition Politics, Special Issue, 27(1) 2011, pp. 1–21
Wolfgang Tiede and Jakob Schirmer: "Strategische Notwendigkeit – Die Östliche Partnerschaft der Europäischen Union" ("Strategic Necessity – The EU’s Eastern Partnership"), in WeltTrends (Zeitschrift für internationale Politik und vergleichende Studien), 71/2010, pp. 10–14. Elena Korosteleva: "Moldova's European Choice: Between Two Stools", Europe Asia Studies, Vol. 62(8) 2010, pp. 1267–89
Elena Korosteleva: "The Limits of EU Governance: Belarus' Response to the European Neighbourhood Policy", Contemporary Politics, Vol. 15, No. 2, June 2009, pp. 229–45
Elena Korosteleva and Gisselle Bosse: "Changing Belarus? The Limits of EU Governance in Eastern Europe, Conflict and Cooperation", Vol. 44, No. 2 2009, pp. 143–65
Wolfgang Tiede and Jakob Schirmer: "Die Östliche Partnerschaft der Europäischen Union im Rahmen des Gemeinschaftsrechts" ("The European Union's Eastern Partnership under Community law") in Osteuropa Recht (OER)) 2009 (German Law Journal), vol. 2, pp. 184–191
Jaume Castan Pinos: "The Conflicting Aims of the European Neighborhood Policy and its Secondary Effects", Journal of Borderlands Studies 29 (2) 2014, pp. 133–146.