Эссекибо: Голланд колониясының тарихы (Essekibo: Gollánd koloniasynyń tarihı)

Кіріспе

1616–1803 жылдары Оңтүстік Америкадағы голланд колониясы

Эссекибо (Kolonie Essequebo) – Гвианадағы голланд колониясы, кейіннен Оңтүстік Американың солтүстік жағалауындағы Гвиана аймағындағы Эссекибо өзені бойындағы округ. 1616 жылдан 1792 жылға дейін Голландтың Батыс Үндістан компаниясының, ал 1792 жылдан 1815 жылға дейін Голланд мемлекетінің колониясы болды. 1812 жылы британдықтар оны Демерарамен біріктірді. 1815 жылы ресми түрде британдық колонияға айналды, ал 1831 жылы Демерара-Эссекибо Бербисепен біріктіріліп, Британдық Гвиана колониясын құрды. 1838 жылы 1958 жылға дейін Британдық Гвиананың графтығы болды. 1966 жылы Британдық Гвиана Гвиана ретінде тәуелсіздік алды, ал 1970 жылы Гвиана ынтымақтастық республикасы болып жарияланды. Ол Эссекибо өзенінің төменгі ағысында орналасқан.

Тарих

Эссекибоға 1581 жылы басып алынған алғашқы Зеландиялық колониядан, 1596 жылы испандықтар мен жергілікті жауынгерлер талқандаған Померуннан отаршылар негізін қалады. Жост ван дер Хуге бастаған зеландиялықтар Эссекибо өзенінде (әдетте Мазаруни деп аталатын саласы) Кйк Овер Аль фортын құрды. Бұл жер стратегиялық орналасуы мен жергілікті халықпен сауда мүмкіндіктеріне байланысты таңдалды. Ван дер Хуге сол жерде португалдықтардың бұрынғы қираған фортын тапты (португалдықтардың қарулары қақпаның үстіндегі тасқа ойылып салынған). Вест-Индия компаниясының (WIC) қаражатымен ван дер Хуге 1616-1621 жылдары "Форт Тер Хоуген" деп аталатын жаңа форт салдырды, бірақ ол тез арада тұрғындар арасында Форт Кик Овер Аль (ағылшынша: Fort See everywhere) деп танылды. 1621 жылы Вест-Индия компаниясының әкімшілігі мен бүкіл колонияның губернаторы осы жерге қоныстанды. Бастапқыда колония Nova Zeelandia (Жаңа Зеландия) деп аталды, бірақ Ессекибо атауы көп ұзамай кеңінен қолданыла бастады. Өзеннің оңтүстік жағалауында 12-15 үйден тұратын Картабо ауылы салынды. Өзен бойында құлдар мақта, индиго және какао өсіретін плантациялар құрылды. Өзеннің төменгі ағысында Фортеиланд немесе "Ұлы Ту аралы" деп аталатын жерде Форт Зеландия салынды. 1624 жылдан бастап аймақта тұрақты елді мекендер пайда болды, ал 1632 жылдан бастап Померунмен бірге WIC (Вест-Индия компаниясының) Зеландия бөлімінің қарауына берілді. 1657 жылы аймақ бөлім басшылары Миддельбург, Вере және Влиссинген қалаларына өткізілді, олар онда "Изекепедегі жаңа колония басқармасын" құрды. Сол кезден бастап Померун "Жаңа Зеландия" деп аталды. 1658 жылы картограф Корнелис Голиат колонияның картасын жасап, жаңа қала салуды жоспарлады және "Жаңа Миддельбург" деп аталатын бекініс салды, бірақ Екінші ағылшын-голланд соғысы (1665–1667) бұл жоспарларды тоқтатты. Эссекибо 1665 жылы ағылшындар (Гуянадағы басқа голланд колонияларымен бірге) басып алды, содан кейін француздар тонады. Келесі жылдары зеландиялықтар аймақты қайтарып алу үшін кемелерден тұратын эскадрилья жіберді. 1667 жылы шығыстағы Суринамды (ағылшын колониясы) ағылшындардан Абрахам Крийнсен басып алды, ал Эссекибо, олар тастап кеткеннен кейін Маттис Бергенар бақылауына көшті. 1670 жылы Зеландиядағы WIC бөлімі колониялардың бақылауын қайтадан өз қолына алды. Нидерланд колониялары Тоғыз жылдық соғыс (1688–1697) және Испания мұрагерлік соғысы (1701–1714) салдарынан көп қиындықтарға тап болды, бұл аймаққа қарақшыларды әкелді. 1689 жылы Померун француз қарақшылары тарапынан қиратылып, тастап кетілді. Зеландиядағы WIC бөлімі колониялардың бақылауын сақтап тұрды, бұл кейде Амстердамдағы WIC бөлімінің сын-пікірлеріне ұшырады, олар да онда плантациялар құруға ниеттенді. Алайда зеландиялықтар колонияны өздері құрғандықтан және 1666 жылы Форт-Нассау Бергеннің қолбасшысы басшылығымен Эссекибоны қайта иеленгеннен кейін, олар өзін аймақтың заңды билеушілері деп санады. Губернатор Лоренс Сторм ван 'с Гравесанде басшылығымен 1740 жылдан кейін ағылшын плантаторлары колонияға келе бастады. 1745 жылдан кейін Демерара және оның салалары бойындағы плантациялардың саны тез өсті. Бұл жерге Барбадостан ағылшын отаршылары қоныстанды. 1750 жылдан кейін британдықтардың қолбасшысы тағайындалып, оларға өздерінің өкілдігі берілді. 1780 жыл шамасында Демерараның сағасында шағын орталық елді мекен құрылды, ол 1784 жылы Вест-Индия компаниясының директорларының бірінің құрметіне Стабрук деп аталды. Британдық каперлер тобы 1781 жылдың 24 ақпанында Эссекибо мен Демерараны басып алды, бірақ ұзақ қалмады. Наурыз айында адмирал лорд Родни басшылығымен Корольдік флот эскадрильясының екі шлюпы "Демарари және Эссекебо өзенінің колониясының" капитуляциясын қабылдады. 1782 жылдың 27 ақпанынан 1783 жылдың ақпанына дейін француздар губернатор Роберт Кинстонды капитуляцияға мәжбүрлегеннен кейін колонияны басып алды. 1783 жылы Париж бейбіт шарты осы аумақтарды голландтықтарға қайтарды. 1796 жылы оны британдықтар тұрақты түрде басып алды, ал 1800 жылға қарай Эссекибо мен Демерара 380-ге жуық қант плантациясын ұстады.

Essequibo was founded by colonists from the first Zeelandic colony, Pomeroon conquered in 1581, which had been destroyed by Spaniards and local warriors around 1596. Led by Joost van der Hooge, the Zeelanders founded Fort Kyk Over Al in the Essequibo river (actually a side river called the Mazaruni). This location was chosen because of its strategic location and the trade with the local population. Van der Hooge encountered an older ruined Portuguese fort there (the Portuguese arms had been hewn into the rock above the gate). Using funds of the West Indian Company (WIC), van der Hooge built a new fort called "Fort Ter Hoogen" from 1616 to 1621, though the fort quickly became known amongst the inhabitants as Fort Kyk Over Al (English: Fort See everywhere). The administration of the West Indian Company as well as the governor of the entire colony settled here in 1621. Initially, the colony was named Nova Zeelandia (New Zeeland), but the usage of the name Essequibo soon became common. On the southern shore of the river the hamlet Cartabo was built, containing 12 to 15 houses. Around the river, plantations were created where slaves cultivated cotton, indigo and cacao. Somewhat further downstream, on Forteiland or "Great Flag Island", Fort Zeelandia was built. From 1624 the area was permanently inhabited and from 1632, together with Pomeroon, it was put under the jurisdiction of the Zeelandic Chamber of the WIC (West Indian Company). In 1657 the region was transferred by the Chamber to the cities of Middelburg, Veere and Vlissingen, who established the "Direction of the New Colony on Isekepe" there. From then on Pomeroon was called 'Nova Zeelandia'. In 1658, cartographer Cornelis Goliath created a map of the colony, planned to build a new city, and built a fortress there called "New Middelburg", but the Second Anglo Dutch War (1665 – 67) put an end to these plans. Essequibo was occupied by the British in 1665 (along with all other Dutch colonies in the Guianas), and then plundered by the French. The following years the Zeelanders sent a squadron of ships to retake the area. In 1667 Surinam (English colony) to the east was captured from the English by Abraham Crijnssen, and by then abandoned Essequibo was occupied by Matthys Bergenaar. In 1670 the Chamber of the WIC in Zeeland took over control of the colonies again. The Dutch colonies in the region endured much suffering as a result of the Nine Years' War (1688 – 97) and the Spanish Succession War (1701 – 14), which brought pirates into the region. In 1689 Pomeroon was destroyed by French pirates, and abandoned. The Chamber of the WIC in Zeeland kept control over the colonies, which sometimes led to criticism from The Chamber of the WIC in Amsterdam, who also wanted to start plantation there. The Zeelanders however, had established the colony by themselves, and after they retook possession of Essequibo under command of the commander of Fort Nassau Bergen in 1666, they considered themselves as rightful rulers of the region. Under governor Laurens Storm van 's Gravesande, English planters started coming to the colony after 1740. After 1745, the number of plantations along the Demerara and her side rivers rapidly increased. Particularly, British colonists from Barbados began settling here. After 1750 a commander of the British population was assigned, giving them their own representation. Around 1780 a small central settlement was established at the mouth of the Demerara, which received the name Stabroek in 1784, named after one of the directors of the West Indian Company. A group of British privateers captured Essequibo and Demerara on 24 February 1781, but did not stay. In March, two sloops of a Royal Navy squadron under Admiral Lord Rodney accepted the surrender of "Colony of Demarary and the River Essequebo". From 27 February 1782 to February 1783 the French occupied the colony after compelling Governor Robert Kinston to surrender. The peace of Paris, which occurred in 1783 restored these territories to the Dutch. In 1796 it was permanently occupied by the British and by 1800, Essequibo and Demerara collectively held around 380 sugarcane plantations.

Шекаралық даулар

Аменский бейбітшілік (1802) кезінде Нидерланды 1802 жылдан 1803 жылға дейін қысқа мерзімге Есекибо колониясын алды, бірақ одан кейін Наполеон соғыстары кезінде британдықтар оны қайта басып алды. 1812 жылы британдықтар Стабрукты Джорджтаун деп атады. Есекибо 1814 жылғы 13 тамызда Лондон шартының бөлігі ретінде ресми түрде британдық аумаққа айналды және Демерара колониясымен біріктірілді. Бірақ ол Латын Америкасының ең тұрақты шекаралық дауларының біріне де қатысты, себебі жаңа колонияның батыс шекарасы Эссекибо өзені болды, ал оның шығысында Испанияның Венесуэла генерал-капитандығы орналасқан. Испания аймаққа иелік ету құқығын сақтап тұрғанмен, испандықтар шарға қарсы шықпады, өйткені олар өз колонияларының тәуелсіздік үшін күресімен айналысты. 1831 жылғы 21 шілдеде Демерара-Эссекибо Бербиспен бірігіп, Эссекибо өзенінің батыс шекарасымен Британ Гвианасын құрды, бірақ көптеген британдық қоныс аударушылар Эссекибоның батысында тұрды. 1835 жылы британ үкіметі неміс саяхатшысы Роберт Герман Шомбургкке Британ Гвианасының картасын жасауды және оның шекараларын белгілеуді тапсырды. Британдық биліктің бұйрығымен Шомбургк Британдық Гвиананың Венесуэла Республикасымен шекарасын Ориноко өзенінің сағасынан бастады, бірақ Венесуэланың барлық карталары Эссекибо өзенін елдің шығыс шекарасы ретінде көрсетті. 1840 жылы британдық колонияның картасы жарияланды. Венесуэла Шомбургк сызығын қабылдамады, ол Куюни өзенінің барлық бассейнін колонияның құрамына қосты. Венесуэла наразылық білдіріп, Эссекибо өзенінің батысындағы барлық аумақты өз меншігі деп мәлімдеді. Ұлыбритания мен Венесуэла арасындағы шекара мәселесі бойынша келіссөздер басталды, бірақ екі ел де келісімге келе алмады. 1838 жылы Эссекибо Гвиананың үш округінің бірі болды, ал қалған екеуі Бербис және Демерара болды. 1850 жылы екі ел даулы аймақты басып алмауға келісті. 1850-ші жылдардың соңында даулы аймақта алтынның табылуы дауды қайтадан қоздырды. Британдық қоныс аударушылар аймаққа көшіп келді және кен орындарын қазу үшін Британдық Гвиана тау-кен компаниясы құрылды. Венесуэла жылдар бойы бірнеше рет наразылық білдіріп, төрелік етуді ұсынды, бірақ британ үкіметі қызығушылық танытпады. Венесуэла 1887 жылы Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзді және АҚШ-тан көмек сұрады. Британ премьер-министрі лорд Солсбери бастапқыда АҚШ-тың төрелік ету ұсынысын қабылдамады, бірақ президент Гровер Кливленд Монро доктринасына сәйкес араласамын деп қауіптенгенде, Ұлыбритания 1897 жылы шекараны халықаралық трибунал төрелік етуге рұқсат берді. Екі британдық, екі америкалық және бір ресейлік судьядан тұратын трибунал екі жыл бойы Парижде (Франция) бұл мәселені зерттеді. 1899 жылы олардың бірауыздан қабылдаған шешімі бойынша даулы аумақтың 94 пайызы Британ Гвианасына берілді. Венесуэлаға тек Ориноко өзенінің сағасы мен Атлантика жағалауының қысқа бөлігі ғана берілді. Венесуэла бұл шешімге наразы болғанмен, комиссия шешімге сәйкес жаңа шекараны зерттеді және екі тарап та 1905 жылы шекараны қабылдады. Осылайша мәселе келесі жарты ғасыр бойы шешілген деп есептелді. 1958 жылы Гвиана аудандарға бөлінген кезде Эссекибо округі жойылды. Тарихи Эссекибо 1958 жылы бөлінді және Гвиананың бірнеше әкімшілік аймақтарының құрамына кірді, ал аты Эссекибо аралдары Батыс Демерара және Жоғарғы Такуту Жоғарғы Эссекибо аймақтарында сақталды. Сонымен қатар, трибуналдың орыс төрағасы Фридрих Мартенс 1899 жылдың жазында екі британдық судьямен бірге Ұлыбританияға барған және кейін екі американдық судьяға ақыр соңында келісілген жолмен бірауыздан шешім қабылдауды немесе 3-2 көпшілік пікірді қабылдауды ұсынған. Басқаша жағдайда Шомбургк сызығы толығымен сақталған болар еді және Ориноконың аузы британдықтарға берілген болар еді. Малет Превост американдық судьялар мен венесуэлалық кеңесшілер жағдайға наразы болғандарын және 3-2 нұсқасын, күшті қарсылық пікірімен қарастырғандарын, бірақ ақырында Венесуэланы одан да көп аумақтан айырудан сақтау үшін Мартенспен келіскендерін айтты. Британ үкіметі бұл талапты қабылдамай, 1899 жылғы шешімнің заңдылығын растады. Британдық Гвиана үкіметі, сол кезде PPP басшылығымен, бұл талапты да қабылдамады. 1966 жылы Гайана тәуелсіздік алған күні мәселені шешуге барлық тараптардың жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Бүгінгі күні дау әлі де шешілмеген.

At the Peace of Amiens (1802), the Netherlands received the Essequibo colony for a short time, from 1802 to 1803, but after that the British again occupied it during the Napoleonic Wars. In 1812 Stabroek was renamed by the British as Georgetown. Essequibo became official British territory on 13 August 1814 as part of the Treaty of London and was merged with the colony of Demerara. But it also became involved in one of Latin America's most persistent border disputes because the new colony had the Essequibo river as its west border with the Spanish Captaincy General of Venezuela. Although Spain still claimed the region, the Spanish did not contest the treaty because they were preoccupied with their own colonies' struggles for independence. On 21 July 1831, Demerara Essequibo was united with Berbice to create British Guiana with the Essequibo River as its west border, although many British settlers lived west of the Essequibo. In 1835 the British government asked German explorer Robert Hermann Schomburgk to map British Guiana and mark its boundaries. As ordered by the British authorities, Schomburgk began British Guiana's western boundary with the new Republic of Venezuela at the mouths of the Orinoco River, although all the Venezuelan maps showed the Essequibo river as the east border of the country. A map of the British colony was published in 1840. Venezuela did not accept the Schomburgk Line, which placed the entire Cuyuni River basin within the colony. Venezuela protested, claiming the entire area west of the Essequibo River. Negotiations between Britain and Venezuela over the boundary began, but the two nations could reach no compromise. In 1838, Essequibo was made one of the three counties of Guiana, the other two being Berbice and Demerara. In 1850 both countries agreed not to occupy the disputed zone. The discovery of gold in the contested area in the late 1850s reignited the dispute. British settlers moved into the region and the British Guiana Mining Company was formed to mine the deposits. Over the years, Venezuela made repeated protests and proposed arbitration, but the British government was uninterested. Venezuela finally broke diplomatic relations with Britain in 1887 and appealed to the United States for help. The British prime minister Lord Salisbury at first rebuffed the United States government's suggestion of arbitration, but when President Grover Cleveland threatened to intervene according to the Monroe Doctrine, Britain agreed to let an international tribunal arbitrate the boundary in 1897. For two years, the tribunal consisting of two Britons, two Americans, and a Russian studied the case in Paris (France). Their unanimous decision, handed down in 1899, awarded 94 percent of the disputed territory to British Guiana. Venezuela received only the mouths of the Orinoco River and a short stretch of the Atlantic coastline just to the east. Although Venezuela was unhappy with the decision, a commission surveyed a new border in accordance with the award, and both sides accepted the boundary in 1905. The issue was considered settled for the next half century. In 1958, the county of Essequibo was abolished when Guiana was subdivided into districts. Historical Essequibo was divided in 1958, and is part of a number of Guyanese administrative regions and the name is preserved in the regions of Essequibo Islands West Demerara and Upper Takutu Upper Essequibo. and said that the Russian chair of the panel, Friedrich Martens, had visited Britain with the two British arbitrators in the summer of 1899, and subsequently had offered the two American judges a choice between accepting a unanimous award along the lines ultimately agreed, or a 3 to 2 majority opinion even more favourable to the British. The alternative would have followed the Schomburgk Line entirely, and given the mouth of the Orinoco to the British. Mallet Prevost said that the American judges and Venezuelan counsel were disgusted at the situation and considered the 3 to 2 option with a strongly worded minority opinion, but ultimately went along with Martens to avoid depriving Venezuela of even more territory. The British Government rejected this claim, asserting the validity of the 1899 award. The British Guiana Government, then under the leadership of the PPP, also strongly rejected this claim. Efforts by all the parties to resolve the matter on the eve of Guyana's independence in 1966 failed. As of today the dispute remains unresolved.