Кіріспе

Тілдік кедергі – әртүрлі тілдер мен диалектілерді қолданушылар арасында туындайтын коммуникациядағы қиындықтарды білдіретін метафоралық ұғым. Тілдік кедергі жеке қарым-қатынастардың қалыптасуына кедеріл келтіреді және түсініспеушіліктерге, жанжалдарға, ренжітуге, зорлық-зомбылыққа, қайғыға, уақыт, күш-жігер, ақша және адам өмірінің ысырап болуына себеп болуы мүмкін.

Байланыс

Көбінесе, әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдар арасында, егер бір немесе екі тарап жаңа тілді үйренбесе, аз қарым-қатынас болады, ал мұндай оқу үшін көп уақыт пен күш жұмсау қажет. Шетелге саяхатқа шыққан адамдар жиі тілдік тосқаулыға тап болады. Жаңа елге ересек жаста келгендер немесе шектеулі сөздік қоры бар адамдар, тіл үйрену қиын процесс болғандықтан, «тілдік тосқауылды жеңуде» қиындықтарға ұшырауы мүмкін. 1995 жылы Калифорния мемлекеттік университетінің жүйесіне түскен 24 000 жаңа студенттің 24 000-ы ағылшын тілінің өзіне екінші тіл екенін хабарлады; бірақ олардың тек 1 000-ы ғана ағылшын тілін жоғары деңгейде меңгерген (Kahmi – Stein & Stein, 1999). Мұндай көрсеткіштер білім беру кітапханашыларының тілдің тудыратын қиындықтарын ескеруінің маңызды екенін көрсетеді. Ағылшын тілін қолдану шетелдік студенттердің американдық университет кітапханасын пайдалануындағы маңызды қиындықтардың бірі болып табылады. Тілдік қиындықтар ақпарат жинау дағдыларына ғана емес, сонымен қатар көмек іздеу әрекеттеріне де әсер етеді. Ағылшын тілін жетік білмеу шетелдік студенттер үшін кітапхананы пайдалануда, сондай-ақ көмек сұрауда және алуда маңызды мәселе болуы мүмкін. Өзі бұрын халықаралық студент болған Ли (1991) халықаралық студенттердің бейімделуге бейім екенін және мектептің ағылшын тілді әлемде тең құқықтарда бәсекелесе алатын жалғыз орын деп санайтынын түсіндіреді. Халықаралық студенттер ынталы және құлшынысты. Дұрыс сөйлем құрылымын және нақты сөздік қорын қолдануға тырысатын халықаралық студенттер үшін сөздер мен олардың орналасуының өзгеруі ана тілі ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарға қарағанда одан да қиын болуы мүмкін. Ачкыч сөздерді іздеуде қажетті синонимдерді қолдану, әсіресе ағылшын тілінде сөздік қоры шектеулі студенттер үшін қиын (F. Jacobson, 1988). 2012 жылы «Розетта» қоры 19 сәуірді халықаралық «Тілдік тосқауыл жоқ күні» деп жариялады. Бұл күннің мақсаты – тілдердің тосқауыл емес екендігі туралы халықаралық деңгейде хабардарлықты арттыру: тілдерді жоюға болмайды, олар тосқауыл емес, керісінше, оларды құрметтеу керек. Тілдер арасындағы ақпаратқа қол жеткізуге және бөлісуге кедергі келтіретін кедергі – аударма қызметтеріне қол жетімділік. Бұл күнді жыл сайын атап өтудің мақсаты – аударма жұмысына деген қызығушылықты арттыру және аудармашылардың халықаралық қауымдастығын дамыту. Өрнектер тілдік тосқауылды жеңуге көмектеседі. Өнер тілі тілдік шекаралардан тыс. Тілдік тосқауылдар денсаулық сақтау іздеушілер үшін де алаңдаушылық тудыруы мүмкін, себебі дәрігер мен пациент арасындағы байланыс бұзылуы мүмкін. Өздерінің мәселелерін түсіндіре алмаған немесе дәрігерлерімен сөйлесе алмаған пациенттер көбінесе денсаулық сақтау сапасының төмендеуін сезінеді. Мұндай айырмашылықтарды аударма қызметтері немесе дәрігерлер үшін тіл сабақтары сияқты әдістер арқылы жеңуге болады (Rand, 1998).

Көші-қон

Тілдік кедергілер көші-қонға да әсер етеді. Бір елден эмигранттар көшіп келуі мүмкін, олардың ана тілінде сөйлейтін елге бару ықтималдығы жоғары. Осылайша, британдықтардың көп бөлігі Австралияға, Канадаға, АҚШ-қа немесе Жаңа Зеландияға, испандықтардың көп бөлігі Латын Америкасына, ал португалдықтар Бразилияға көшкен. Мақсатты ел эмигранттың тілін білмесе де, егер ол эмигранттың тілімен туыс тілде сөйлейтін болса, иммиграцияны қабылдау мүмкіндігі артады. Ең айқын мысалы – еуропалықтардың Америкаға жасаған кең көші-қоны. Америка Құрама Штаттары, өзінің басым герман тіліндегі ағылшын тілімен, негізінен герман тілдеріне жататын немесе олармен таныс Солтүстік Еуропадан келген иммигранттарды тартты. АҚШ-та ең көп кездесетін тегі – неміс, ирланд және ағылшын, ал скандинавиялық эмигранттардың көп бөлігі де АҚШ-қа (немесе ағылшын тілінде сөйлейтін Канадаға) көшкен. Оңтүстік Еуропалықтар, мысалы, итальяндықтар, Латын Америкасына көбірек көшкен; бүгінде итальяндықтар Аргентина, Уругвай және Бразилияда испандықтардан және (Бразилияда) португалдықтардан кейін екінші ірі этникалық топты құрайды, бірақ АҚШ-тағы еуропалық топтардың арасында төртінші орында тұрады. Соңғы он жылда румындар негізінен Италия мен Испанияны эмиграцияға бару үшін таңдады, ал ең ірі Батыс Еуропа елі Германия үшінші орында қалды.

Көмекші тілдер - шешім

XIX ғасырдың соңынан бері тілдік кедергілерді жеңуге көмектесетін қосымша тілдер пайда болды. Олар әдетте бір адам немесе топ жазып немесе құрастырған. Бастапқыда екі адам бір-бірімен қарым-қатынас жасағысы келсе, олар қосымша тілді оңай үйреніп, бір-бірімен сөйлесуге немесе жазуға пайдалана алады деп есептелді. XX ғасырдың бірінші жартысында қосымша тілдерге қатысты екінші бір көзқарас пайда болды: қосымша тіл құрудың қажеті жоқ, себебі ең көп таралған тілдердің көптеген сөздері ортақ. Осы сөздерді қарапайым тілге дамытуға болады. Көптеген елдердегі адамдар осы тілді оқығанда немесе естігенде түсінетін болар, өйткені оның сөздері өз тілдерінде де кездеседі. Бұл тәсіл қолданыстағы қосымша тілдердің бір кемшілігін шешті: қарым-қатынас жасамас бұрын басқаларды оларды үйренуге көндіру қажеттігі. Жаңа қосымша тілдерді этностық тілдерді жылдам үйрену және өз тілін жақсырақ түсіну үшін де қолдануға болады. Эсперанто, Идо және Волапюк – дәстүрлі қосымша тілдердің мысалдары, олар кейде схемалық тілдер деп те аталады. Интерлингва, Интерлингве және Латино Сине Флексионе – жаңа тәсілдің мысалдары, олар кейде натуралистік тілдер деп аталады. Қазіргі таңда Эсперанто мен Интерлингва ғана кеңінен қолданылады, бірақ Идо да қолданыста бар. Екінші тәсілді аймақтық тілдер деп аталатын, жақын туысқан тілдерді білетіндерге арналған тілдер арқылы одан да қарыштыруға болады. Бір тілдік отбасыға жататын тілдердің белгілі бір деңгейде өзара түсіністікке ие екенін ескере отырып, рецептивті екі тілділік олардың ортақ ерекшеліктеріне негізделген тілді алдын ала оқымай-ақ түсінуге мүмкіндік беруі керек. Ең көп қолданылатын мысал – Интерславян тілі.

АҚШ-тағы шетелдік студенттер үшін тілдік кедергі

Қазірде оқуға шетелге баруды ұнататын студенттердің саны артып келеді. Халықаралық саяхаттың басқа да қиындықтарымен қатар, тілдік кедергі халықаралық студенттер үшін, әсіресе АҚШ-та ең маңызды мәселелердің біріне айналды. Көптеген зерттеулер осы студенттерге тілдік кедергілердің тудыратын қиындықтарды көрсетеді, оның ішінде көмексіздік пен шамадан тыс стресс сезімі. Селвадурай 1998 жылы жарияланған зерттеуінде шетелдік студенттер үшін тілдік кедергілер, сынып атмосферасы және оқытушы-студент қарым-қатынасындағы қиындықтар мәселесін атап көрсетті. Ол тілдің барлық факторлардың ішінде "халықаралық студенттер кездесетін алғашқы кедергі" екенін айтты (154). Британ Колумбия университетінің кеңес берушісі Ченнің сөзіне қарағанда, тілдік кедергі халықаралық студенттерде ғана емес, алаңдаушылықты тудырады. Ол сондай-ақ, екінші тілге байланысты алаңдаушылық, білім беру стрессі және мәдени-әлеуметтік стресс халықаралық студенттер үшін үш ең үлкен қиындық екенін анықтады (51-56 беттер). Бұған қоса, студенттер әлеуметтік оқшалану, жат көрушілік және кемсітушілікке де ұшырауы мүмкін. "Шет елдік студенттер АҚШ азаматтарының арасындағы жағымсыз көзқарас пен мәдени сезімталдықтың жетіспеуін топтар арасындағы қарым-қатынастың табысты болуына ең үлкен кедергі деп санайды". Осы студенттер көбінесе екінші тілді жетік меңгермегендіктен жат көрушілікке, оқшалануға және кемсітуге ұшырайды, бұл өз кезегінде олардың психологиялық проблемаларына әкеп соқтырады. Халықаралық студенттер "ұялу, алаңдаушылық, мазасыздық, өзіне сенімсіздік, қорғаныш, күдік, жаушылдық және жоғары бағалау" сияқты жағымсыз сезімдерді, сондай-ақ "құрмет, сыйластық, бақыт, жайлылық, сенімділік, қызығушылық және шабыт" сияқты жағымды нәтижелерді де бастан өткізгенін айтады.

Қате түсініктер

Кейде бірнеше тілдің бір ортада болуы, бірнеше тілдік кедергілердің болуын білдіреді деп есептеледі. Көптілді қоғамдарда әдетте лингва франкалар мен оның мүшелерінің бірнеше тілді үйрену дәстүрі қалыптасқан, бұл бейімделудің бір түрі; мұндай жағдайда түсіністік кедергілер толығымен жойылмаса да, тілдік кедергілердің еңбек етпейтіндей болуы туралы пікірді жоққа шығарады. Мысалы, Лондонда ғана шамамен 250 түрлі тілде сөйлейтін адамдар бар, бірақ әрбір этникалық топтың өкілдері орташа есеппен британдық қоғамға бойына сіңіріліп, оның өнімді мүшесі бола алады.

Салдарлар

Тілдік кедергілер денсаулық сақтауға қолжетімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Мысалы, бір зерттеу көрсеткендей, мәдени және тілдік кедергілерге тап болған британдық пакистандық әйелдер емік безі тексеруіне (маммографияға) қатысуға көбірек бейім емес, себебі олар осы тексеру әйелдер ғана болатын ортада жүргізілетінін білмейді.