Кіріспе

Голланд филологы Ян Питер Мари Лоуренс де Врис (11 ақпан 1890 жыл – 23 шілде 1964 жыл) – голланд филологы, тіл білімі маманы, дінтанушы ғалым, фольклорші, педагог, жазушы, редактор және германдық зерттеулер саласында маманданған мемлекеттік қызметкер. Полиглот болған де Врис 1907 жылдан 1913 жылға дейін Амстердам университетінде голланд, неміс, санскрит және пали тілдерін оқыды, ал 1915 жылы Лейден университетінен скандинавия тілдері бойынша үздік дипломмен докторлық дәрежесін алды. Содан кейін түрлі тақырыптар бойынша бірқатар маңызды еңбектер жазған де Врис 1926 жылы Лейден университетінің ежелгі герман тіл білімі мен филология кафедрасының профессоры болып тағайындалды. Келесі жылдары де Врис Лейденде әкімшілік және оқытушылық қызметтер атқарды, сонымен қатар герман діні және көне норвег әдебиеті туралы маңызды еңбектер жариялады. Университеттегі міндеттерімен қатар, де Врис «Maatschappij der Nederlandse Letterkunde» және Голланд тілі мен әдебиетінің Корольдік академиясының жетекші мүшесі болды, бірнеше азаматтық ұйымдарға жетекшілік етті, бірқатар энциклопедиялар мен журналдарды редакциялады және фольклор зерттеулерін ғылыми дисциплина ретінде қалыптастыруға зор үлес қосты. Де Врис Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистермен ынтымақтастық жасады. 1945 жылы Нидерландыда демократия қайта орнатылғаннан кейін ол бірнеше жылға түрмеге қамалды, университеtten шығарылды, бұрын жетекші мүшесі болған ғылыми қоғамдардан қуылды және сайлау құқығынан айырылды. Ақырында ол Остбургте орта мектеп мұғалімі болып жұмыс істеуге рұқсат алды. Жеке өмір сүріп, соғыс кезінде барлық кітапханасы жойылған де Врис жазу ісіне белсенді кірісті. Келесі жылдары ол кельт діні, көне норвег және голланд этимологиясы бойынша бірқатар ықпалды еңбектер жазды, сондай-ақ герман діні және көне норвег әдебиеті туралы еңбектерінің екінші басылымдарын қайта қарады. Оның осы тақырыптар бойынша жазған еңбектері қазіргі зерттеулердің маңызды негізін құрады және бүгінгі күнге дейін стандарттық мәтіндер болып табылады.

Ерте өмір

Ян Питер Мари Лоуренс де Фрис 1890 жылдың 11 ақпанында Нидерландының Амстердам қаласында дүниеге келді. Ол мұғалім Лоуренс де Фрис пен Антонетта Кристина Вермасттың ұлы болды. Хогер Бургерс-школын бітіргеннен кейін де Фрис 1909 жылдан 1913 жылға дейін Амстердам университетінде Ян те Винкельдің басшылығымен голланд, неміс, санскрит және пали тілдерін оқыды, онда ол үлкен жетістікпен бакалавр және магистр дәрежелерін алды. Де Фрис көп тілді маманға айналды. 1915 жылы Лейден университетінде Ричард Констант Боердің жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. Оның "Studiën over Faerörsche balladen" (1915) атты диссертациясы Фарер аралдарының әдебиетін зерттеді және сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Де Фрис 1914 жылы Голландия армиясына шақырылып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Брабантта қызмет етті. 1919 жылы офицер шенімен зейнетке шықты. Де Фрис соғыстағы өзінің тәжірибесін "Een singeling in the mass" (1918) романында баяндады, ол Ян ван Локерен псевдонімімен жарияланды. 1919 жылы Арнемдегі орта мектепте мұғалім болып тағайындалды. 1920 жылы де Фрис төрт айлық зерттеу сапарымен Норвегияға барды, онда скандинавия және фин тілдерімен танысты. Арнемдегі оқытушылық қызметімен қатар, де Фрис бірқатар маңызды еңбектер жазды, соның ішінде "De Wikingen in de lage landen bij de zee" (1923), "Хенрик Ибсен" (1924) және "Geschiedenis der Nederlandsche Letterkunde" (1925).

Лейден университетіндегі мансабы

1926 жылы де Врис Лейден университетінің ежелгі герман тіл білімі мен филология кафедрасына тағайындалды. Бұл қызметке Үнді-Еуропалық зерттеулер де кірді. Лейденде де Врис индоевропалық және герман тілдерін оқытты, оның ішінде ерте герман халықтарының әдебиетіне ерекше назар аударды. Ерте герман мәдениетін қайта құру және оны жұртшылыққа ұсыну де Врис үшін өмір бойына созылған құмарлыққа айналды. Лейденде де Врис өзін ерекше қабілетімен, ұйымдастырушылық дағдысымен және өнімді ғалым ретінде көрсетті. Де Врис студенттері оны керемет ұстаз деп еске алды, ал оның осы саладағы шеберлігі оның жетекшілігімен аяқталған көптеген ықпалды докторлық диссертациялармен расталады. Ол өте талантты және жемісті жазушы болды, қиын мәселелерді талдау және оларды түсінікті түрде ұсыну қабілетімен ерекшеленді. Бұл оған көпшілік назарына арналған бірнеше сәттік еңбектер жазуға мүмкіндік берді. Де Вристің 1930 жылы жарық көрген «De Germaansche Oudheid» еңбегі голланд оқырмандарына ежелгі герман халықтарын таныстырды және үлкен сәттікке ие болды. Кейіннен ол 1941 жылы «De Germanen» деген атпен екінші рет басылып шықты. Ол 1932–1938 жылдары 16 томдық болып жарық көрген Винклер Принстің «Algemene Encyclopedie» (Жалпы энциклопедиясының) бесінші басылымының редакторы және бас ұйымдастырушысы болды. 1934 жылдан 1939 жылға дейін де Врис беделді «Maatschappij der Nederlandse Letterkunde» қоғамының төрағасы қызметін атқарды. 1930 жылдардың басында де Врис герман діні саласындағы әлемдегі ең авторитетті ғалым ретінде танылды. Осыған байланысты, де Вриске Герман Полдың «Grundriss der Germanischen Philologie» еңбегі үшін герман діні туралы томды жазу тапсырылды. Нәтижесінде 1935–1937 жылдары «Альтгермандық діндер тарихы» екі томдық неміс тілінде жарық көрді. «Альтгермандық діндер тарихында» де Врис нордизмге қарсылық білдірді және герман мәдениетінің қазіргі заманға дейін сақталғанына күмән келтірді, бұл оны Германиядағы үстем нацистік идеологиямен келіспеушілікке алып келді. Оның Эддаға жасаған аудармасы 1938 жылы жарық көрді және 1971 жылы қайта басылды. Ол «шағын әдеби шедевр» деп сипатталды. 1938 жылы «Maatschappij der Nederlandse Letterkunde» және Голландия тілі мен әдебиетінің Корольдік академиясының қолдауымен ол «Голландия әдебиеті кітапханасын» құрды – голланд әдебиетінің туындыларынан тұратын серия. 1930 жылдары де Врис фольклортануды жеке ғылыми дисциплина ретінде дамытуды ынталандырды. Ол ертегілерді мифтердің жалғасы ретінде қарастырды. 1934 жылы ол Университтер аралық Комиссияны құруға көмектесті, оның мақсаты халықтық мәдениет атласын дайындау болды. 1937 жылы ол Халықаралық этнология және фольклор қоғамының төрағасы болып тағайындалды. Ол сонымен қатар фольклорлық журналдың редакторы болды. Де Вристің күш-жігерінің арқасында 1930 жылдары Нидерландыда фольклортану ғылыми дисциплина ретінде орнықты. 1938 жылы де Врис Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясына қабылданды және оның фольклор комитетінің төрағасы болып тағайындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нидерландыны нацистік Германия басып алған кезде, де Врис Nederlandsche Kultuurkamer төрағасының орынбасары болды, сол кезде Нидерландыдағы кез келген көркемдік немесе әдеби туындыға оның келісімі қажет болды. 1940 жылы Нидерланд шайқасынан кейін көп ұзамай де Врис «Наар эне betere toekomst» («Жақсы болашаққа қарай») атты памфлеттің авторы болды, онда ол демократияға қарсылығын білдірді және соғыста Германияның жеңісін қолдады. 1940-1941 жылдары де Врис Нидерланды мен Фландрия арасындағы жақынырақ ынтымақтастыққа жұмыстаған Algemeen Nederlands Verbond ұйымының төрағасы болды. Соғыс жылдары ол руналар және герман діні туралы мақалалар жариялады, нацистік баспагерлермен жұмыс істеді, Хамер үшін еңбек етті, Ahnenerbe жобаларына қатысты, ал 1943 жылы германдық СС-тің «ықылас білдірген мүшесі» атанды. Ол нацистермен ынтымақтасқанымен, оның ғылыми еңбектерінде нацистік идеологияның ешқандай белгісі көрінбейді. Ол Нидерландыдағы Ұлттық-социалистік қозғалысына қосылудан бас тартты. Нацистік басшылар де Вристің нацизмді жақтауына сенбеді және оның адалдығына күмән келтірді. Де Вристің соғыс кезінде жарық көрген ең маңызды еңбегі – оның екі томдық «Altnordische Literaturgeschichte» (1941–1942) еңбегі. Ол көне норвег әдебиетінің толық әдеби тарихын ұсынады. Бірте-бірте Германияның соғыста жеңіліп бара жатқаны және Нидерландының одақтастардың бақылауына қайта оралуы мүмкін екені анық болды. 1944 жылдың қыркүйегінде де Врис отбасымен бірге Лейпцигке (Германия) қашып кетті.

Соғыстан кейінгі мансап

1946 жылы 27 ақпанда де Врис саяси нанымына байланысты Лейден университетінен жұмыстан босатылды. Ол сондай-ақ Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясынан және Maatschappij der Nederlandse Letterkunde-ден шығарылды. Де Врис ақырында тұтқындалып, 1946 жылдың 10 қазанынан бастап Вут қаласында қамауға алынды. 1948 жылдың мамыр-маусым айларында Bijzonder Gerechtshof де Вристі "интеллектуалды ынтымақтастық" жасады деп танып, оны сайлау құқығынан және саяси лауазымдарды иелену құқығынан айырды. Түрмеден босатылғаннан кейін де Вристің табысы болмады, сондықтан ол Остбургте голланд әдебиетінен орта мектеп мұғалімі ретінде жұмыс істеуге рұқсат алды. Де Вриске қайта жұмыс істеуге рұқсат беру туралы шешім оның бұрынғы саяси қылмыстарына байланысты сынға ұшырады. 1955 жылы мұғалімдіктен зейнетке шыққаннан кейін де Врис ғылыми жұмысын жалғастырды. Ол дерлік толық оқшаулықта өмір сүрді және соғыс кезінде кітапханасын жоғалтса да, бұл оның үшін өте өнімді кезеңі болды. 1956–1957 жылдары ол өзінің ең танымал және ықпалды еңбегі – «Алтгерман діндері тарихының» екінші қайта қарастырылған басылымын жариялады. Осы екінші қайта қарастырылған басылымда де Врис Жорж Дюмезильдің үш функциялық гипотезасын қолдады. «Алтгерман діндері тарихы» бүгінгі күнге дейін герман (соның ішінде көне норвегиялық) діні туралы стандартты еңбек болып табылады. 1957 жылы Утрехтке көшіп келгеннен кейін бірқатар маңызды еңбектер жарық көрді, оның ішінде Kelten und Germanen (1960), Keltische Religionsgeschichte (1961) және Forschungsgeschichte der Mythologie (1961). Оның «Альтнордистік этимологиялық сөздігі» (1961) көп жылдық жұмыстан кейін жарық көрді. Өмірінің соңында де Врис негізінен «Nederlands Etymologisch Woordenboek» (1961–1971) еңбегін дамытумен айналысты. 1964 жылдың 23 шілдесінде Утрехт қаласында қайтыс болды.

Мұра

Де Вристің "Альтнордише литетургезиште" еңбегі 1964–1967 жылдары екінші, қайта қарастырылған басылымда жарық көрді. Ол көне скандинав әдебиеті бойынша стандартты еңбек ретінде бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. "Нидерландтық этимологиялық сөздіктің" қалған томдарын Ф. де Тольенере аяқтады. Де Вристің көне норвегия әдебиеті, голланд этимологиясы және герман діні туралы жарияланымдары осы салалардағы қазіргі зерттеулердің негізін қалады және осы күнге дейін маңызды анықтамалық еңбектер болып табылады. Стефан Арвидссон де Вристі 20 ғасырдың ең көрнекті германтану ғалымы және оның буынының ең басты әлеуметтанушысы деп сипаттайды. Оның еңбектері алдағы көп жылдар бойы да қазіргі зерттеулердің базасын құрастыратын болады.

Жеке өмір

Де Врис 1915 жылдың 10 қазанында Мария Махтсельд Фогельге үйленді. Олардың үш баласы болды – екі қыз және бір ұл.

Таңдалған шығармалар

"Фэрёшские баллады" атты зерттеу, диссертация, Амстердам, 1915; Гейдельберг: Ротер, 1922. "De Wikingen in de lage landen bij de zee", Харлем, 1923. "Хенрик Ибсен, Zes Voordrachten", Маастрихт, 1924. "De Germaansche Oudheid", Гарлем, 1930. Отинге арналған зерттеулерге үлес: әсіресе оның қазіргі заманғы халықтық нанымдағы егіншілік практикаларымен байланысы, FFC 94, Хельсинки, 1931. "Локидің мәселесі", FFC 110, Хельсинки, 1932. "Алтгерман діндерінің тарихы", 2 томдық. 1-том (Grundriß der Germanischen Philologie 12.1), Берлин-Лейпциг: де Грюйтер, 1935, 2-ші қайталау басылымы, 1956, 2-том (Grundriß der Germanischen Philologie 12.2), Берлин-Лейпциг: де Грюйтер, 1937, 2-ші қайталау басылымы, 1957 (3-ші басылым, 1970, қайта басылым, 2000). "Wulfilae Codices Ambrosiani Rescripti, Epistularum Evangelicarum Textum Goticum Exhibentes", фототиптік басылым, Яно де Вриес редакциясымен және кіріспесімен, "Bibliothecae Ambrosianae Codices quam simillime expressi", 3 томдық, Турин, 1936. "Edda, vertaald en van inleidingen voorzien", Амстердам, 1938, 2-ші қайталау басылымы, Амстердам, 1942 (3-ші басылым, 1943, 4-ші басылым, 1944, 5-ші басылым, 1952, 6-шы басылым, 1978, 7-ші басылым, 1980, 8-ші басылым, 1988). "De Germaansche Oudheid", 1930; қайталау басылымы, "De Germanen" деген атпен, Гарлем, 1941. "De Wetenschap der Volkskunde", Амстердам, 1941. "Altnordische Literaturgeschichte", 2 томдық. 1-том (Grundriß der germanischen Philologie 15), Берлин-Лейпциг: де Грюйтер, 1941, 2-ші қайталау басылымы, 1964, қайта басылым, 1970, 2-том (Grundriß der germanischen Philologie 16), Берлин: де Грюйтер, 1942, қайталау басылымы, 1967, қайта басылым, 1970 (3-ші басылым, 1 том, 1999). "Die Geistige Welt der Germanen", Halle a. d. Saale: Niemeyer, 1943 (2-ші басылым, 1945, 3-ші басылым, Дармштадт, 1964). "De Goden der Germanen", Амстердам, 1944. "Het Nibelungenlied", 2 томдық. 1-том "Сигфрид, Нидерландтың батыры", 2-том "Криемхильдтің кек алуы", Антверпен, 1954. "Etymologisch Woordenboek: Waar komen onze woorden en plaatsnamen vandaan?", Утрехт-Антверпен, 1958, 2-ші қайталау басылымы, 1959. "Heldenlied en Heldensage", Утрехт-Антверпен, 1959; аудармасы "Батырлық ән және батырлық аңыз", Оксфорд, 1963. "Kelten und Germanen" (Bibliotheca Germanica 9), Берн, 1960. "Altnordisches Etymologisches Wörterbuch", Лейден, 1961 (2-ші басылым, 1963). "Keltische Religion", (Die Religionen der Menschheit 18), Штутгарт, 1961. "Godsdienstgeschiedenis in Vogelvlucht", Утрехт-Антверпен, 1961. "Forschungsgeschichte der Mythologie", (Orbis Academicus 1.7), Фрайбург, 1961. "Woordenboek der Noord en Zuidnederlandse Plaatsnamen", Утрехт-Антверпен, 1962.