Кіріспе

Венгр физигі және Рим-католик діни қызметкері Аньос Истван Джедлик – венгр өнертапқышы, инженер, физик және бенедикт рухты қызметкері. Ол сондай-ақ Венгрия ғылым академиясының мүшесі және бірнеше кітаптың авторы болды. Венгрлер мен словактар оны динамо мен электр қозғалтқышының аты аталмаған жасаушысы деп есептейді.

Мансап

Ол Венгрия Корольдігінің (қазіргі Земне, Словакия) Сзимо қаласында туған. Оның ата-анасы Ференц Джедлик пен Розалия Сабо болды. Оның анасы венгр дворяндық отбасының мүшесі, ал әкесінің әкесі 1720 жылы Липто округінен Сзимоға көшіп келген словак тегінен шыққан. Джедликтың білімі Нагишембат (қазіргі Трнава) және Поцони (қазіргі Братислава) қалаларындағы гимназияларда басталды. 1817 жылы ол бенедиктин орденіне кірді және сол кезден бастап орденнің мектептерінде оқуын жалғастырды, онда ол Стефан Аниан деген латын есімімен танылды. 1818-1820 жылдары ол Гьёрдегі бенедиктин ордені лицейінде гуманитарлық ғылымдарды оқыды, ал 1822 жылы Пест қаласында докторлық диссертациясын қорғап, математика, физика, философия және тарихтан емтихан берді. 1825 жылы ол дін қызметкері болып тағайындалды. 1825 жылы бенедиктин ордені оны Гьёр гимназиясында, кейін мектептің физика кафедрасында оқытуға жіберді. Осы уақыт аралығында ол мектеп шеберханасын үнемі кеңейтіп, көбінесе өзі құрал жасап, алғашқы өнертабыстарын жасады. 1831 жылдан бастап ол Поцонидегі Корольдік академияда сабақ берді. 1840 жылдан бастап Будапешт ғылым университетінде физика және механика профессоры болып тағайындалды. Оның қызметі физиктердің жаңа буынын тәрбиелеуде маңызды рөл атқаратынын сол кезде көптеуі білмеді. 1848 жылы ол өнер факультетінің деканы болды, ал 1863 жылы университет ректоры қызметін атқарды. 1858 жылдан бастап ол Венгрия ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, ал 1873 жылдан бастап – құрметті мүшесі болды. Зейнетке шыққаннан кейін ол жұмысын жалғастырып, өмірінің соңғы жылдарын Гьёрдегі монастырда толық оқшаулықта өткізді, сол жерде қайтыс болды. Ол өнімді жазушы болды. 1845 жылы Джедлик Венгрия Корольдігінде студенттерін латын тілінде емес, венгр тілінде оқыта бастаған алғашқы университет профессоры болды. Оның туысы Гергели Цучзор, венгр тіл білімі маманы, одан физика саласындағы венгр тіліндегі техникалық терминологиялық сөздікті жасауды сұрады, ол осы саланың алғашқы жұмысы болды және ол оның негізін қалаушыларының бірі болды.

Электр қозғалтқышы

1820 жылы Ханс Кристиан Орстед компастың инесінің жақын жердегі электр тогының әсерінен магниттік солтүстіктен ауытқуын ашты, бұл электр энергиясы мен магнетизмнің тікелей байланысын растады. Орстедтің тәжірибесі Джедликтің электромагнетизм құбылыстарын зерттеуге деген қызығушылығын оятты. 1827 жылы Гьёр гимназиясында Джедлик электр-магниттік айналмалы құрылғылармен тәжірибе жасауды бастады, оларды ол «найзағай магниттік өздігінен айналатын» деп атады, ал 1828 жылы тұрақты токпен жұмыс істейтін моторлардың үш негізгі компонентін қамтитын алғашқы құрылғыны көрсетті: статор, ротор және коммутатор. Прототипте тұрақты және айналатын бөліктердің екеуі де электромагниттік болды. 1828 жылы салынған алғашқы электрмотор және Джедликтың пайдалану жөніндегі нұсқаулары Будапешттегі Қолданбалы өнер мұражайында сақтаулы. Мотор бүгінгі күнге дейін өте жақсы жұмыс істейді. Дегенмен, Джедлик өзінің өнертабысын ондаған жылдардан кейін ғана хабарлады, ал оның нақты күні белгісіз (1827 жылдың желтоқсанының соңы немесе 1828 жылдың қаңтарының басы). Ол қажетті құрал-жабдықтарды Гьёрдегі шеберлерге жасатып алды. Ол тәжірибелерін мұқият жазып алып, өзінің күнделігінде 290 нөмірімен электрмоторды былай сипаттады: «электромагниттік ток өткізгіш сым ұқсас электромагниттің айналасында үздіксіз айналмалы қозғалыс жасайды». Ол ғылыми жұмыста өзінің замандастарынан озып кетті, бірақ өзінің ең маңызды өнертабысы – прототипі динамосы туралы 1856 жылға дейін айтпады; ол 1861 жылға дейін ғана университеттің инвентаризация тізімінде жазбаша түрде еске алды. Бұл құжат Джедликтың алғашқы динамо екенін көрсете алады, бірақ динамоның өнертабысы Сименстің есімімен байланысты, себебі Джедликтың өнертабысы сол кезде назардан тыс қалды.

Динамо принципіне қол жеткізу

Джедликтің ең танымал өнертабысы – динамоның өзін-өзі қоздыру принципі. Өзін-өзі қоздыру индустриядағы тұрақты магниттік құрылымдарды ығыстырды. Бір полюсті электр стартерінің прототипінде, тұрақты және айналатын бөліктердің екеуі де электромагниттік болды. Аталған тұжырымдаманың мәні – тұрақты магниттердің орнына екі қарама-қарсы электромагнит ротордың айналасында магниттік өріс тудырады. Ол өзін-өзі қоздыратын динамоның тұжырымдамасын 1861 жылы, Сименс пен Уитстоуннан алты жыл бұрын формулирледі. Койылдың бір жағы солтүстік полюстің алдынан өтіп, күш сызығын кесіп өткенде ток туындайды. Айналу жалғасқанда ток азаяды, содан кейін оңтүстік полюстің алдына жеткенде қайтадан артады, бірақ бағыты қарама-қарсы болады. Койл коммутаторға қосылғандықтан, ток сыртқы тізбекте әрқашан бір бағытта ағады.

Оптика

1814 жылы Жозеф фон Фраунгофер қыздырылған материалдардың белгілі бір түстік диапазонда жарық шығаратынын ашты. Бірақ, нәтижедегі сызықтарды дәл талдау үшін үздіксіз спектр қажет болды. Ньютоннан бері бұл мәселе ақ жарықты призма арқылы бөліп көрсету арқылы шешілді. Дегенмен, кеңрек спектр алу үшін оптикалық торлар қолданылды. Сол кездегі құралдармен қанағаттанбаған Джедлик жаңа машина жасауға кірісті, бұл үш онжылдыққа созылған даму процесіне айналды. Осы уақыт ішінде оның үшін жұмыс істеген аспап жасаушы мажарлық мұқият механикалық аспап жасаудың негізін қалады. 1840 жылдардың басында шетелде миллиметріне 300-400 штрихы бар торлар пайда болды. Бірақ сызықтардың арақашықтығы біркелкі болмағандықтан, олар толыққанды түстік бейне бере алмады. Сондықтан Джедлик сызықтардың санын арттырудың орнына, сызықтардың арақашықтығын тегістеуге ұмтылды. 1860 жылға қарай ол дәл жұмыс істейтін машина жасады. Бір сызықты салуға шамамен 10 секунд кетті, содан кейін ине жоғары көтеріліп, машина келесі сызықтың соңына сәйкес келетін нүктені ине астына жылжытатын болды. 12 000 сызықтан тұратын бір торды аяқтауға бірнеше күн кетті, сондықтан ол машинаны басқару үшін өзінің тағы бір өнертабысын – электр қозғалтқышын пайдаланды. Машина электр қозғалтқышымен қуаттандырылып, автоматты түрде жұмыс істеді. Ол түрлі типтегі торлар жасады: түзу, қиылысқан және дөңгелек. Торларды жасау үшін көп химиялық білім мен тәжірибе қажет болды (әйнек мұқият жабылып, сызылып, сызылған беті тегістелді) Джедлик ең қолайлы материалдарды тапқанша. Оның тамаша оптикалық торлары танылып, жоғары сұранысқа ие болды. Бір кезде Джедлик сағаттық аркалық шам сатып алған париждік оптик оның негізгі дистрибьюторы болды. Джедлик жасаған торлар дәлдігі мен жоғары жарықтығы үшін сарапшылардың құрметіне бөленді. Олар спектрдің толқын ұзындығын нанометрден (10–9 м) төмен ажыратуға көмектесті. Оның миллиметріне 2000-нан астам сызығы бар оптикалық торлары тіпті 1960 жылдары да спектроскопияда қолданылды.

Гальваникалық батареялар және доғалы жарықтандыру

1840 жылдардан бастап Джедлик доғалы жарықтандырудың жоғары қуат талаптарына байланысты аккумуляторларды жақсартуға кірісті. Сол кездегі ең жақсы батареяларды, Бунсен батареяларын зерттей отырып, ол ішкі кедергіні азайту арқылы мақсатына жете алатынын түсінді. Бұрын қолданған бір қышқылды аккумуляторлардың орнына, ол екі сұйықтықтан тұратын аккумулятор жасады, онда екі түрлі қышқылды алдымен саз фрагменттерімен, кейін сіңген қағазбен бөліп өткізді. Ол мұндай элементтерді 1855 жылы Париждегі Дүниежүзілік көрмеге жіберді, бірақ олар салмақсыз тасымалдау кезінде жойылды. Төрағалық комитет тек бірнеше сақталынған жасушаларды қарап шықты, олардың бастапқы Бунсен жасушаларына қарағанда энергия тығыздығы жоғары екені анықталды. Бұл нәтиже қола медальмен марапатталды және оларды өндіру үшін Пешт қаласында зауыт ашылды. Оның аккумуляторлары көрмеден кейін кеңінен танылып, сұранысқа ие болды және Парижге, тіпті Константинопольге экспортталды. [13] Ол сондай-ақ 1856 жылы Паннонхалмада аккумуляторлар мен доғалы шамдарды жарықтандыруды көрсетті.