Кіріспе

Атқа табыну – археологиялық дәлелдерге сүйенсек, темір дәуірінде, ал кейбір жерлерде қола дәуірінен бастау алған рухани тәжірибе. Ат құдай ретінде, белгілі бір құдаймен байланысты қасиетті жануар ретінде немесе патшаның немесе батырдың бейнесін сомдайтын тотемдік жануар ретінде қарастырылған. Атқа табыну және оны құрбандыққа шалу – еуразиялық көшпелі мәдениеттерге тән ерекшелік. Жылқыға табыну негізінен үнді-еуропалық мәдениетпен байланысты болғанымен, ерте орта ғасырларда түркі халықтары да оны қабылдады. Бүгінгі күні де Оңтүстік Азияның түрлі аймақтарында атқа табынушылық сақталған.

Қола дәуірі

Жылқыны қолдану тарихы әлі де даулы мәселе болып табылады. Ең көп қабылданған теория бойынша, жылқы батыс Еуразия далаларында қолға үйретілген. Қазақстандағы Ботай және Украинадағы Дереевка сияқты түрлі археологиялық мәдениеттер ықтимал кандидаттар ретінде қарастырылады. Дегенмен, жылқының далаларда кеңінен қолданылуы тек б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңында ғана байқалады. Әлемдегі ең көне жылқы жерлеу орны және жылқыға табыну белгілері (мысалы, қабірлік заттардың арасында жылқы мүсіндері) Богатовский ауданындағы Самара мәдениетінің Сьезехее зиратында табылды. Зират б.з.д. төртінші мыңжылдықтың бірінші жартысына датирленген.

Темір дәуірі

Ұлыбританиядағы Уффингтон ақ аты темір дәуіріне (б.з.д. 800–100 жж.) немесе Британиядағы кейінгі қола дәуіріне (б.з.д. 1000–700 жж.) жатқызылады; жылқының «мұртынан» алынған ұсақ шөгінділер ғылыми тұрғыдан кейінгі қола дәуіріне жататыны анықталды. Француз археологы Патрис Мениел көптеген археологиялық қазбалардан алынған жануар сүйектерін зерттеу нәтижесінде Галлиядағы діни орталықтар мен жерлеу орындарында жылқы жеу (гиппофагия) құбылысының кездеспейтінін көрсетті, бірақ осы аймақтағы бұрынғы қоныстардан алынған мәліметтерде гиппофагияға қатысты белгілі бір дәлелдер бар. Жылқы оракулдары кейінірек де куәландырылған (төмендегі Арконаға қараңыз). Посейдонның, басқа су құдайлары сияқты, бастапқыда жылқы түрінде ұйғарылғанына сенуге негіз бар. Грек өнерінде Посейдон гиппокамп немесе теңізде жүзе алатын жылқылар жеккен күймеде келеді, ал теңізшілер қауіпсіз сапарды қамтамасыз ету үшін Посейдонға құрбандық ретінде жылқыларды суға батыратын. Фигалия үңгірінде Деметр халықтық дәстүр бойынша жылқының басы мен жалымен бейнеленген, бұл ерекше емес астық рухының осы пішінде болған кезінен қалған із болуы мүмкін. Лаконияда оның діни қызметкерлерін «қолыстар» (Полой) деп атаған. Бұл Посейдонның бір кезде Деметрге құда түсуі туралы ежелгі мифке байланысты сияқты; ол оның ұсынысын қабылдамады, жылқы үйірінде жасырыну үшін өзін биеге айналдырды; ол алдауды көріп, биеге айналып, оны ұстады. Олардың баласы – Арион, ол адам тілімен сөйлей алатын жылқы болды. Бұл скандинавия мифологиясындағы жынысын өзгерте алатын Локидің биеге айналып, «барлық жылқылардың ең ұлысы» Слейпнирді дүниеге әкелгені туралы айтылған оқиғаға ұқсас.

Галло-римдік

Галло-рим дәуірінде Эпонаға табыну Рим империясының солтүстік-батыс аймақтарында кеңінен таралған.

Ерте ортағасыр

Уэльс жырларындағы Рианнон және ирланд жырларындағы Маха туралы әңгімелер, христиан дәуірінде жазылғанмен, жылқыға табыну естеліктерін көрсете алады. Рианнонның ақ аты – ақ жылқыны культтық мақсатта пайдаланудың тағы бір мысалы, бұл үнді-еуропалық құбылыс сияқты көрінеді. Аркона ғибадатханасы – Германияның Рюген аралындағы Аркона мүйісінде орналасқан діни бекініс. Ол ерте орта ғасырларда славян ранилерінің діни орталығы болды. Свантевит құдайына арналған ғибадатханада славян дәуірінде маңызды жылқы болжаушысы (оракулы) болған, онда ақ бие мінез-құлқы бейбітшілік немесе соғысқа шешім беруге мүмкіндік берген – бұл Тациттың жоғарыдағы баяндамасын еске түсіреді. Ұқсас жылқы болжаушылары Померанияның Стетин және Лутицияның Ретрадағы ортағасырлық ғибадатханаларынан, сондай-ақ Минг әулетінің мазарларындағы ғибадатханалардан хабарланған.

Үндістан

Үндістанда жылқыға табыну, Хаягриваға табыну түрінде, б.з.д. 2000 жылға дейін, Индо-арий тайпалары Индостан жазығына көшіп келген кезде басталады. Индо-арийлер жылқыны оның жылдамдығы, күші және интеллекты үшін құдай санап құлшылық ететін. Бүгінгі күнге дейін Хаягриваға табыну индуизмді ұстанатындар арасында сақталған.