Кіріспе

Қазақстанда 2005 жылғы 4 желтоқсанда президент сайлауы өтті. 1989 жылдан бері билікте жүрген қазіргі президент Нұрсұлтан Назарбаев төрт үміткерден басым түсіп, үшінші мерзімге қайта сайланды. Оппозициялық үміткерлерге бұқаралық ақпарат құралдарына қол жеткізуге мүмкіндік берілді, бірақ бұл мүмкіндік шектеулі болды. Батыстық сайлау бақылаушыларының мәліметінше, оппозициялық үміткерлер қысымға ұшырады. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) сайлауды әділ емес деп бағалап сынға алды, бірақ жақсарулар байқалғанын атап өтті.

Өмірбаян

2000 жылдың 22 маусымында Конституциялық Кеңес 1999 жылы екінші мерзімге қайта сайланған Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың 1995 жылы қабылданған Қазақстан Конституциясына сәйкес, алғашқы президент екенін мәлімдеді. Бұл шешім оның қайта сайлануына дейін қабылданды, соның салдарынан Назарбаев іс жүзінде үшінші мерзімге сайлауға құқылы болды. 2004 жылдың қазанында көрнекті қазақстандық шенеунік Жармахан Түйәкбай 2004 жылғы заңнамалық сайлауда үкіметтің алдасқандығын айыптап, Мәжіліс төрағасы лауазымынан кетті. Келесі айда ол 2004 жылдың қарашасында Қазақстанның Демократиялық Күштерінің Координациялық Кеңесінің төрағасы болып оппозицияға қосылды, онда ол жаңа Қазақстан Конституциясын жасау жөніндегі жұмыстарға қатысты. 2005 жылдың наурыз айында Түйәкбай «Әділ Қазақстан үшін» жаңа саяси қозғалысының төрағасы болып тағайындалды және 2006 жылдың желтоқсан айында өтетін сайлауға кандидат ретінде ұсынылды. Алайда 2005 жылдың маусым айында 2005 жылдың желтоқсан айында мерзімінен бұрын сайлау өтетіні жарияланды. Оппозицияның жетекші тұлғасы саналатын Заманбек Нұрқаділов сайлауға аз уақыт қалғанда қайтыс болғандықтан, сайлауға қатыса алмады. Алматының бұрынғы әкімі және үкімет министрі болған Нұрқаділов оппозицияға қосылған еді. Ол қараша айында атылып өлтірілген күйде табылды, бұл оның үкіметтегі сыбайлас жемқорлықты дәлелдейтін құжаттарды жариялайтыны туралы мәлімдеме жасағаннан кейін болды. Оның денесінің жанында «оқтармен тесілген, мүмкін, дыбыс басу құралы ретінде қолданылған жастық» табылған. Ресми түрде өлімнің себебі өзін-өзі өлтіру деп хабарланды, есепте Нұрқаділов екі рет кеудесіне, содан кейін бір рет басына өзін-өзі атқандығы айтылды.

Сайлау жүйесі

Қазақстан Президенті екі кезеңдік жүйе бойынша сайланады; егер бірінші кезеңде ешбір кандидаттың дауысының көпшілігін алуға жетпесе, ең көп дауыс жинаған екі кандидат арасында екінші кезең өткізіледі.

Процедура

2005 жылғы 19 тамызда Конституциялық Кеңес 2005 жылғы президенттік сайлаудың 2005 жылғы желтоқсан айының бірінші жексенбісінде өтуі тиіс екенін қабылдады, ал 2005 жылғы 7 қыркүйекте Мәжіліс сайлау күнін 4 желтоқсанға белгілейтін қаулы қабылдады. 2005 жылғы 9 қыркүйекте Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан Республикасы азаматтарының сайлау құқықтарын іске асыру шаралары туралы» Жарлыққа қол қойды, ол мемлекеттік органдарға сайлаудың еркін, әділ және бәсекелестік болуын қамтамасыз етуді тапсырды.

Реакциялар

Қазақстан Орталық сайлау комиссиясының төрағасы Оналсын Жұмабеков сайлауды заңды деп жариялады. Сайлауды шамамен 1600 бақылаушы қадағалады, оның ішінде беделді Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымынан (ЕҚЫҰ) 465 адам болды. Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының бақылаушылар координаторы Брюс Джордж сайлауды өткізілген деңгейіне қатысты қатты сынға алды: "Өкінішке орай, процесті жақсартуға жасалған бірқатар әрекеттерге қарамастан, билік шынайы, сапалы сайлау өткізуге жеткілікті саяси ерік танытпады". ЕҚЫҰ сайлау барысында мынадай мәселелерді тіркеді: "Дауыс беру пункттеріне рұқсатсыз адамдардың араласуы, бірнеше рет дауыс беру, дауыс жәшіктерін толтыру, студенттерге дауыс беруге қысым көрсету сияқты жағдайлар байқалды. Сонымен қатар, дауыс санау кезінде нәтижелерді жазылған хаттамалардың бұзылуы және көптеген процедуралық бұзушылықтар анықталды". Назарбаевтың басты қарсыласы Жармахан Түйәкбай нәтижелерді мойындаудан бас тартты. Ол Орталық сайлау комиссиясы жасаған сайлаудағы бұзушылықтарды анықтау және сайлау нәтижелерін жою үшін Қазақстанның Жоғарғы сотына жүгінуге шақырды. Алайда, сот ешқандай бұзушылық таба алмады және 2005 жылдың 23 желтоқсанында Түйәкбайдың талаптары қабылданбады.