Кіріспе

Ежелгі израильдік қоғамда теократиялық ұйымдық құрылым – қағал, кейде кахал деп те жазылады, Еврей Киелі кітабында көрсетілгендей. Бұл ортағасырлық христиандық Еуропадан (Франция, Германия, Италия) шыққан ашкенази еврейлерінің өздігінен басқару жүйесі – кехила болды. Бұл Польша-Литва одақтастығында (16-18 ғасырлар) және оның ізілді мемлекеттерінде қабылданды, әр кехиланың басында сайланған мирян кеңесі – қахал тұрды. Яһудилердің қоныстануы кеңейген сайын бұл институт шығысқа да тарады.

Этимологиясы мен мағынасы

Еврей тіліндегі қахал сөзі, Кухелеттің (Екклесиаст) атына этимологиялық жақын, "шақырылған [топ]" мағынасын білдіретін түбірден шыққан. Оның араб тіліндегі туысы – қал, «сөйлеу» дегенді білдіреді, кейін шіркеу үшін қолданылды. Діни кодекстің бір бөлігінде Септуагинта Масореттік мәтінде қолданылған қахал орнына «жиналыс» немесе «қоғам» мағынасын беретін «wikt:συναγωγή» терминін пайдаланады. Осы соңғы термин еврей тіліндегі «синагог» сөзінің бастауы болып табылады. Осылайша, қахалдың әдеттегі аудармасы «қоғам» немесе «жиналыс» болып табылады, алайда אֲסֻפּוֹת asuppot, עֲצָרָה ʻaṣarah, עֵדָה ʻedah, מוֹעֵד moʻed, מִקְרָא miqra және סוֹד sod да көбінесе осылай аударылады. Ғалымдар қахалдың ʿеданың өкілдерінен құралған сот органы болуы керек деген қорытындыға келді.

Киелі кітаптағы ескертулер

Мұсаның 5-ші кітабында эданың кейбір мүшелеріне Яхве қахалына қатысуға тыйым салынады. Атап айтқанда, мамзерлер мен күштеп кемсіртуге ұшыраған еркектер кірмейді. Бұл заң бойынша, мамзерлер ұрпағының он буынына дейін «Яхве қауымына» қатысуына тыйым салынған. Бұл термин көбінесе күштеп кемсіртуге ұшыраған еркектерді білдіреді, бірақ кейбір шетелдік саяси лауазым иелерін (эвнух мағынасына ұқсас) білдіру үшін де қолданылады. Бұл санатқа көзге көрінбейтін ұрықтары жоқ (крипторхизмді қоса алғанда) немесе көзге көрінбейтін жыныс мүшесі жоқ (гермафродитизмді қоса алғанда) туған еркектер кірмейді. Дәстүрлі яһуди дінінде де, ауру салдарынан туғаннан кейін кемсіртуге ұшыраған адамдардың бұл тыйым салынған топқа жата ма деген дау бар. Масорет мәтінінде мамзер сөзінің түсіндірмесі берілмеген, бірақ Септуагинта оны «кешенеңнің ұлы» деп аударады. Талмудта мамзер сөзінің «мүм зар» сөзінен шыққандығы айтылады, ол «жағымсыз ақау» дегенді білдіреді, демек, қандай да бір жағдайда заңсыз туғандықты білдіреді. Талмудта осыған қатысты әртүрлі пікірлер бар, бірақ жалпы қабылданған үкім – үйленген әйелмен қарым-қатынас (зиярат) немесе Леуіліктер кітабында анықталған инцест нәтижесінде туған балаға қатысты. Талмудта еврей анасы бар, ал әкесі еврей емес немесе құл (немесе екеуі де) болған баланың мамзер саналатыны туралы дау бар; Талмуд ақырында олай емес деген тұжырым жасаса да, қазіргі таңда көптеген ғалымдар бұл сөздің бастапқы мағынасы осылай болған деп күдіктенеді. XIX ғасырдың ортасында өмір сүрген көрнекті еврей ғалымы және раввині Абрахам Гайгер мамзер сөзінің этимологиялық түбірі «меам-зар» – «бөтен халыққа тиесілі» дегенді білдіреді деп санайды. Талмудта кейбір адамдарды қахалдан шығару қарапайым яһудилерге олармен неке қиюға тыйым салу ретінде түсіндіріледі. Қатаң айтқанда, қахал – киланың (қауымдастықтың) сайланған жай басшылығы. Олар ритуальды ванна (миқве) және пайызсыз қарыз (жемашен) ұйымдастырды. Қаһалдардың өкілеттігі соншалық, олар адамдарды синагогалардан шығарып, оларды құлшылықтан айыруға (герем) қаулы қабылдай алатын. Брафман «Жергілікті және әмбебап еврей бауырластықтары» (1868) және «Кахал кітабы» (1869) кітаптарының авторы болды, ол қахалдың Альянс Исраэлит Универсельдің бақылауындағы халықаралық желі екенін және оның мақсаты христиан кәсіпкерлерін әлсірету, олардың мүлкін тартып алу және ақырында билікті басып алу екенін мәлімдеді. Бұл теорияны Ресейдегі еврейге қарсы басылымдар және П. А. Черевин мен Николай Павлович Игнатьев сияқты кейбір ресейлік шенеуніктер қолдады. Олар 1880 жылдары провинциялардың генерал-губернаторларына «әмбебап еврей қахалын» іздеуге шақырды. Брафманның қахал бейнесі бүкіл әлемге тарады және 1881 жылы Америка Құрама Штаттарына жетті, өйткені Зенаида Алексеевна Рагозин оны The Century Magazine журналында аударды. Бұл «Сион ақсақалдарының хаттамасына» негіз болды және қахал сөзі осы мәтінде кездеседі. Бұл туралы басқа да конспирациялық еңбектерде де айтылады, мысалы, Эдит Старр Миллердің «Оккульттік теократия» (1933) кітабында, ол оны иллюминаттармен байланыстырады.