Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдер тобы
Language family
Полинезия тілдері – австронезиялық тілдер отбасының Океаниялық тармағының бір бөлігін құрайды. 38 полинезия тілі бар, олар 522 мұхиттық тілдің 7 пайызын және австронезиялық тілдер отбасының 3 пайызын құрайды. Олардың жартысы географиялық Полинезияда (Полинезия үшбұрышы) таралған, ал екінші жартысы – полинезиялық шеткерліктер деп аталады – Тынық мұхитының басқа аймақтарында: Микронезиядан бастап Папуа-Жаңа Гвинеяда, Соломон аралдарында немесе Вануатуда шашырап жатқан атолдарға дейін сөйленеді. Ең көп қолданылатын полинезия тілдері – таити, самоан, тонга, маори және гавай тілдері. Қазіргі полинезиялықтардың ата-бабалары шамамен 3000 жыл бұрын Тонга мен Самоа аймақтарына қоныстанған Лапита теңізшілері болған. Тіл білімі мен археология мамандары бұл алғашқы топтың шамамен 1000 жыл бойы ортақ дамудан өткенін болжайды, нәтижесінде барлық қазіргі полинезия тілдерінің тілдік ата-бабасы – протополинезия тілі пайда болды. Ортақ даму кезеңінен кейін протополинезиялық қоғам бірнеше ұрпақтарға бөлінді, себебі полинезиялық теңізшілер Тынық мұхитындағы әртүрлі архипелагтарға тарады – кейбіреулері батысқа, қоныстанған аймақтарға, ал енді біреулері шығысқа қарай жүзіп, жаңа территорияларға қоныстанды (Қоғамдық аралдар, Маркиз аралдары, Гавай, Жаңа Зеландия, Рапа Нуи және т.б.). Бүгінгі күні полинезия тілдері өте ұқсас, әсіресе сөздіктегі туыс сөздері; оларға tapu, ariki, motu, fenua, kava және tapa сияқты мәдени маңызы бар сөздер, сондай-ақ кейбір мәдениеттердің мифтік отаны – *sawaiki кіреді.
The Polynesian languages form a genealogical group of languages, itself part of the Oceanic branch of the Austronesian family. There are 38 Polynesian languages, representing 7 percent of the 522 Oceanic languages, and 3 percent of the Austronesian family. While half of them are spoken in geographical Polynesia (the Polynesian triangle), the other half – known as Polynesian outliers – are spoken in other parts of the Pacific: from Micronesia to atolls scattered in Papua New Guinea, the Solomon Islands or Vanuatu. The most prominent Polynesian languages, by number of speakers, are Tahitian, Samoan, Tongan, Māori and Hawaiian. The ancestors of modern Polynesians were Lapita navigators, who settled in the Tonga and Samoa areas about 3,000 years ago. Linguists and archaeologists estimate that this first population went through common development during about 1000 years, giving rise to Proto Polynesian, the linguistic ancestor of all modern Polynesian languages. After that period of shared development, the Proto Polynesian society split into several descendant populations, as Polynesian navigators scattered around various archipelagoes across the Pacific – some travelling westwards to already populated areas, others navigating eastwards and settling in new territories (Society Islands, Marquesas, Hawaii, New Zealand, Rapa Nui, etc.). Still today, Polynesian languages show strong similarity, particularly cognate words in their vocabulary; this includes culturally important words such as tapu, ariki, motu, fenua, kava, and tapa as well as *sawaiki, the mythical homeland for some of the cultures.
Сыныптастыру тарихы
Полинезия тілдерінің қазіргі заманғы жіктелуі 1966 жылы Эндрю Паулидің фонология, сөздік және грамматикадағы ортақ жаңалықтарға негізделген белгілі бір байқауларымен басталды. Ол шығыс полинезия тілдерінің тонга тіліне қарағанда самоан тіліне жақын екенін көрсетті, соның салдарынан тонга және оған жақын ниуэ тілдерін "Тонга тілдері" деп, ал самоан және зерттеуге алынған басқа полинезия тілдерін "Ядролық полинезия" деп атады. Бұрын жүргізілген лексикостатистикалық зерттеулер тонга және самоан тілдерінен кем дегенде тұратын "Батыс полинезия" тобының бар екенін және "Шығыс полинезия" тобының тонга және самоан тілдерінен бірдей қашықтықта екенін көрсеткен. Лексикостатистика – даулы әдіс. Паулидің 1966 жылғы жарияламынан бастап полинезия тілдерінің ежелгі байланыстарын және ортақ жаңалықтардың дәлелдерін анықтауға тырысылды. Паули 1967 жылы тағы бір зерттеу жариялады. Ол Меланезиядағы шағын аралдардағы полинезия тілдерінен, "Полинезиялық шеттегі тілдерден" туыстық байланыстарды анықтау процесін бастады. Паули олардың тілдерінің оңтүстікке қарай Шығыс Футунаға, ал солтүстікке қарай Самоаға дейін жететінін анықтады. Шығыс полинезия тілдері ағашының шағын айырмашылықтарын ескермегенде, одан әрі зерттеулер шамамен жиырма жылға тоқтады, дейін Уилсон 1985 жылы Шығыс полинезия тілдері мен Футуникалық тілдерден басқа барлық Ядролық полинезия тілдері арасында ерекше байланыс бар екенін көрсеткен Полинезиялық есімдік жүйесін зерттеуін жариялады, сондай-ақ осы қосымша Футуникалық тілдерді "Эллис тілдері" деп атады. Сонымен қатар, Шығыс полинезия тілінің Самоадан шыққан деген ұзақ жылдар бойы сақталған пікірге қайшы келіп, Самоаның өзінен емес, қосымша Самоа-Эллис тілдерінен пайда болғаны анықталды. Уилсон бұл жаңа топты Тувалудың тәуелсіздік алғанға дейінгі атауынан кейін "Эллис" деп атады және осы кеңінен таралған санаттың ішкі топтарына дәлелдер келтірді. Марк 2000 жылы Биггс пен Кларктың кең көлемді полинезия тілдерінің салыстырмалы лексикасы ("Полекс" – реконструкциялармен) арқасында, ортақ сирек кездесетін (ретсіз, күтпеген) дыбыс өзгерістерін салыстыру арқылы Уилсонның ұсынысының кейбір аспектілеріне қолдау көрсетті, мысалы, Proto Polynesian және Proto Nuclear Polynesian *mafu 'емдеу' прото Ellicean *mafo болып өзгеруі.
The contemporary classification of the Polynesian languages began with certain observations by Andrew Pawley in 1966 based on shared innovations in phonology, vocabulary and grammar showing that the East Polynesian languages were more closely related to Samoan than they were to Tongan, calling Tongan and its nearby relative Niuean "Tongic" and Samoan and all other Polynesian languages of the study "Nuclear Polynesian". Previously, there had been lexicostatistical studies that squarely suggested a "West Polynesian" group composed of at least Tongan and Samoan and that an "East Polynesian" group was equally distant from both Tongan and Samoan. Lexicostatistics is a controversial Since Pawley's 1966 publication, inferring the ancient relationships of the Polynesian languages and the proofs of shared innovations. Pawley published another study in 1967. It began the process of extracting relationships from Polynesian languages on small islands in Melanesia, the "Polynesian Outliers", whose languages Pawley was able to trace to East Futuna in the case of those farther south and perhaps to Samoa itself in the case of those more to the north. Except for some minor differentiation of the East Polynesian tree, further study paused for almost twenty years until Wilson published a study of Polynesian pronominal systems in 1985 suggesting that there was a special relationship between the East Polynesian languages and all other Nuclear Polynesian but for Futunic, and calling that extra Futunic group the "Ellicean languages". Furthermore, East Polynesian was found to more likely have emerged from extra Samoan Ellicean than out of Samoa itself, in contradiction to the long assumption of a Samoan homeland for the origins of East Polynesian. Wilson named this new group "Ellicean" after the pre independence name of Tuvalu and presented evidence for subgroups within that overarching category. Marck, in 2000, was able to offer some support for some aspects of Wilson's suggestion through comparisons of shared sporadic (irregular, unexpected) sound changes, e. g., Proto Polynesian and Proto Nuclear Polynesian *mafu 'to heal' becoming Proto Ellicean *mafo. This was made possible by the massive Polynesian language comparative lexicon ("Pollex" – with reconstructions) of Biggs and Clark.
Жекелік алмастырушылар
Жалпы, полинезия тілдерінде жіктеу есімдер мен иелік жалғаулар үшін үш сан бар: жекеше, екілік және көпше. Мысалы, маори тілінде: ia (ол/олар), rāua (екі олар), rātou (үш немесе одан көп олар). Rua (2) және toru (3) сөздері екілік және көпше жіктеу есімдерінің соңғы буындарында көрініп тұрады, бұл көпше сан бастапқыда үштік немесе бірнешелік болған деген ойды тудырады, ал бастапқы көпше сан жоғалып кеткен болуы мүмкін. Полинезия тілдерінде жіктеу есімдер мен иелік жалғаулар төрт түрлі болады: бірінші ерекше, бірінші біріктірмелі, екінші және үшінші. Мысалы, маори тілінде көпше жіктеу есімдер: mātou (біз, ерекше), tātou (біз, біріктірмелі), koutou (сіздер), rātou (олар). Ерекше және біріктірмелі арасындағы айырмашылық – сөйлескен адамға қатысты қарым-қатынас. Mātou сөйлеушіні және басқаларды, бірақ сөйлескен адамды қамтымайды (яғни, «Мен және басқалар, бірақ сіз емес»), ал tātou сөйлеушіні, сөйлескен адамды және басқаларды қамтиды (яғни, «Сіз, мен және басқалар»).
In general, Polynesian languages have three numbers for pronouns and possessives: singular, dual and plural. For example, in Māori: ia (he/she), rāua (they two), rātou (they 3 or more). The words rua (2) and toru (3) are still discernible in endings of the dual and plural pronouns, giving the impression that the plural was originally a trial (threesome) or paucal (a few), and that an original plural has disappeared. Polynesian languages have four distinctions in pronouns and possessives: first exclusive, first inclusive, second and third. For example, in Māori, the plural pronouns are: mātou (we, exc), tātou (we, inc), koutou (you), rātou (they). The difference between exclusive and inclusive is the treatment of the person addressed. Mātou refers to the speaker and others but not the person or persons spoken to (i. e., "I and some others, but not you"), while tātou refers to the speaker, the person or persons spoken to, and everyone else (i. e., "You and I and others").
a және o иелену
Көптеген полинезия тілдерінде екі иелік жалғауы бар. "А" жалғаулары (көп жағдайда оларда осы әріп болады), сондай-ақ субъективті иелік жалғаулары деп аталады, адамның өзінің әрекеті арқылы (ажыратылатын иелік) ие болуы тиіс нәрселерді көрсетеді. "О" жалғаулары немесе объективті иелік жалғаулары біреуге берілген, өзгермейтін және сіздің ешқандай әрекетіңізді қажет етпейтін, бірақ басқалар оған қатысты әрекеттер жасай алатын нәрселерді көрсетеді (ажыратылмайтын иелік). Кейбір сөздер екі түрде де қолданылуы мүмкін, көбінесе мағынасы өзгереді. Мысалы, самоа тіліндегі "susu" сөзі "lona susu" (оның кеудесі) үшін "о" жалғауын, ал "lana susu" (оның сүті) үшін "а" жалғауын қабылдайды. Маори Киелі кітабының екі кітабының атауларында қолданылатын сөздерді де қарастырыңыз: "Te Pukapuka a Heremaia" (Иеремия кітабы) және "Te Pukapuka o Hōhua" (Иешуа кітабы); біріншісі Иеремияға тиесілі, өйткені ол авторы, ал Иешуа кітабын Иешуа туралы басқа біреу жазған. Сонымен қатар, туған ауыл мен қазіргі тұратын жеріңізді ажыратуға болады.
Many Polynesian languages distinguish two possessives. The a possessives (as they contain that letter in most cases), also known as subjective possessives, refer to possessions that must be acquired by one's own action (alienable possession). The o possessives or objective possessives refer to possessions that are fixed to someone, unchangeable, and do not necessitate any action on one's part but upon which actions can still be performed by others (inalienable possession). Some words can take either form, often with a difference in meaning. One example is the Samoan word susu, which takes the o possessive in lona susu (her breast) and the a possessive in lana susu (her breastmilk). Compare also the particles used in the names of two of the books of the Māori Bible: Te Pukapuka a Heremaia (The Book of Jeremiah) with Te Pukapuka o Hōhua (The Book of Joshua); the former belongs to Jeremiah in the sense that he was the author, but the Book of Joshua was written by someone else about Joshua. The distinction between one's birth village and one's current residence village can be made similarly.
Орфографиялық
Полинезия тілдерінің жазуы латын қарпіне негізделген орфографиялық жүйені қолданады. Көптеген полинезия тілдері классикалық латын тілінде i, e, a, o, u деп жазылатын бес дауысты дыбысқа ие. Дегенмен, стандартты латын қарпімен оңай жазылмаған фонемалар үшін орфографиялық конвенциялар уақыт өте келе қалыптасты. Жазылмаған полинезия тілдері үшін алғашқы орфографияны жасаған миссионерлер, таныс тілдердің орфографиялық дәстүрлеріне сүйене отырып, дауысты дыбыстардың ұзындығын немесе глотальді тоқтауды нақты белгілемеді. Қазіргі заманғы әдістермен оқытылған тіл білімі мамандары Тынық мұхитына келген кезде, ең болмағанда негізгі тілдер үшін, Киелі кітап миссионерлер жасаған орфографиялық жүйе бойынша басылып шыққан еді, ал халық дауысты дыбыстардың ұзындығын немесе глотальді тоқтауды белгілемей оқуға және жазуға үйренген. Бұл жағдай көптеген тілдерде қазірге дейін сақталып келеді. Жергілікті академиялардың реформа жасауға тырысуына қарамастан, орфографиялық өзгерістерге консервативті қарсылық полинезия тілдерінде әртүрлі нәтижелерге әкелді және бірнеше жазу нұсқалары пайда болды. Бірақ, ең көп қолданылатын әдіс ұзақ дауысты дыбысты көрсету үшін макронды пайдаланады, ал диакритикалық белгісі жоқ дауысты дыбыс қысқа болады, мысалы, ā мен a. Кейде ұзын дауысты дыбыс екі рет жазылады, мысалы, Maaori. Глотальді тоқтау (барлық полинезия тілдерінде кездеспейді, бірақ кездесетін жағдайда ең көп таралған дауыссыз дыбыстардың бірі) апострофпен белгіленеді, мысалы, 'a мен a. Гавайи тілінде ʻokina қолданылады, оған басқа да бірнеше атаулар бар, бұл латын қарпінде қолданылатын бір әріптің глотальді тоқтауды белгілеуге арналған әрпі. Бұл таңба басқа полинезия тілдерінде де қолданылады, олардың әрқайсысының осы таңбаға арналған өз атауы бар. ʻOkina немесе оған ұқсас таитилік ʻeta-дан басқа, кең таралған әдіс қарапайым апострофты иілген апострофқа ауыстыру болып табылады, мұнда элизия үшін қалыпты апостроф, ал глотальді тоқтау үшін кері сызықша қолданылады. Соңғы әдіс полинезия тілдерінде кеңінен қолданысқа енді.
Written Polynesian languages use orthography based on Latin script. Most Polynesian languages have five vowel qualities, corresponding roughly to those written i, e, a, o, u in classical Latin. However, orthographic conventions for phonemes that are not easily encoded in standard Latin script had to develop over time. Influenced by the traditions of orthographies of languages they were familiar with, the missionaries who first developed orthographies for unwritten Polynesian languages did not explicitly mark phonemic vowel length or the glottal stop. By the time that linguists trained in more modern methods made their way to the Pacific, at least for the major languages, the Bible was already printed according to the orthographic system developed by the missionaries, and the people had learned to read and write without marking vowel length or the glottal stop. This situation persists in many languages. Despite efforts at reform by local academies, the general conservative resistance to orthographic change has led to varying results in Polynesian languages, and several writing variants co exist. The most common method, however, uses a macron to indicate a long vowel, while a vowel without that diacritical mark is short, for example, ā versus a. Sometimes, a long vowel is instead written double, e. g. Maaori. The glottal stop (not present in all Polynesian languages, but, where present, one of the most common consonants) is indicated by an apostrophe, for example, 'a versus a. Hawaiʻian uses the ʻokina, also called by several other names, a unicameral consonant letter used within the Latin script to mark the phonemic glottal stop. It is also used in many other Polynesian languages, each of which has its own name for the character. Apart from the ʻokina or the somewhat similar Tahitian ʻeta, a common method is to change the simple apostrophe for a curly one, taking a normal apostrophe for the elision and the inverted comma for the glottal stop. The latter method has come into common use in Polynesian languages.