Оңтүстік Африка фунтының тарихы

Кіріспе

Фунт (африкаанс тілінде: pond; таңбасы £, £SA ерекшелену үшін) 1910 жылы елдің Британдық доминион ретінде құрылғаннан бастап Оңтүстік Африка Одағының валютасы болды. Оңтүстік Африка 1961 жылы ондық жүйеге көшкен кезде рандқа алмастырылды. 1825 жылы императорлық жарлық бойынша стерлинг монетасы барлық британдық колонияларда қолданылатын заңды төлем құралы деп жарияланды. Сол кезде Оңтүстік Африкадағы жалғыз британдық колониясы – Кейп колониясы еді. Уақыт өте келе, стерлинг және оған байланысты монеталар Оңтүстік Африкадағы барлық британдық территориялардың валютасына айналды. Ол кезде стерлинг Каролингтердің ақша жүйесін қолданды, онда бір фунт 20 шиллингке, әр шиллинг 12 пенске бөлінетін.

Тарих

1825 жылы Ұлыбритания колонияларына фунт стерлингті енгізу мақсатында шығарылған императорлық жарлық бойынша, фунт стерлинг Жақсы Үміт мүйісі колониясының стандартты валютасы болды. Ол кезде голландиялық валютаның орнына британдық монеталар қолданысқа енді. Біртұтас Оңтүстік Африка құрылғанға дейін көптеген билік органдары фунт стерлингке баламалы құны бар монеталар мен банкноттар шығарды. 1902 жылы Трансвааль колониясы болған бур мемлекеті – Трансвааль Республикасы 1867 жылдан 1902 жылға дейін банкноттар, ал 1892 жылдан 1902 жылға дейін монеталар шығарды. Алтын монеталардың номиналы африкаанс тілінде көрсетілген, сондықтан "фунт" емес, "pond" деп жазылған. 1920 жылы Қаржы министрлігі алтын сертификаттық банкноттар шығарды. Келесі жылы Оңтүстік Африка резервтік банкі банкноттарды шығаруға монополиялық құқық алды. Монеталар 1923 жылдан бастап шығарылды. Оңтүстік Африка фунты өмір бойында стерлингке тең болды, тек 1931 жылы Ұлыбритания алтын стандартын тастағаннан кейін қысқа мерзімге ғана өзгерді. 1931 жылдың қыркүйегінде Ұлыбритания алтын стандартын тастағанда, Канада да оған тез ілесіп кетті, себебі ол Ұлыбританиямен бірдей экономикалық қысымға тап болды. АҚШ-тағы ақша айналымының қысқаруы салдарынан үлкен көлемдегі алтын Атлант мұхиты арқылы батысқа, ал оңтүстікке – АҚШ-қа ағылып жатты. Оңтүстік Африкадағы жағдай мүлдем басқаша болды, өйткені Лондонға алтын экспорттау маңызды бизнес еді. Ян Смуцтың өмірбаяндық еңбегінде айтылғандай, ұлтшылдар Ұлыбританияның қадамдарына автоматты түрде ілеспеуді қалап, оны іске асыруға мүмкіндіктері бар екенін сезінді. Ұлыбритания мен Канада үшін алтынның шығуы – алтынның қашуы ретінде қарастырылса, Оңтүстік Африка үшін ол тиімді кәсіпорын болып есептелді. Алайда Оңтүстік Африканың алтын стандартын сақтауы Герцог күткендей нәтиже бермеді. Оңтүстік Африка фунтының құны стерлингке қатысты күрт өсті, бұл Оңтүстік Африканың алтын экспорттау өнеркәсібіне бірден ауыр соққы берді. 1933 жылы Герцог алтын стандартын тастады және Оңтүстік Африка фунты стерлингпен теңдікке оралды. Бұл жеңілдік дереу сезілді.

The pound sterling became the standard currency of the Cape of Good Hope colony in 1825 following an imperial order in council that was issued for the purpose of introducing sterling coinage into all British colonies. British coins then replaced the Dutch currency. Before a unified South Africa, many authorities issued coins and banknotes in values equivalent to sterling. The Transvaal Republic, the Boer state that in 1902 was to become Transvaal Colony, issued notes from 1867 to 1902 and coins from 1892 to 1902. The denominations of the gold coins were inscribed in Afrikaans, thus reading "pond" instead of "pound". In 1920, the Treasury issued gold certificate notes. The following year, the South African Reserve Bank was established as the sole note issuing authority. Coins were issued from 1923. The South African pound remained equal to sterling throughout its existence, except for a short period following the abandonment of the gold standard in the United Kingdom in 1931. When the United Kingdom abandoned the gold standard in September 1931, Canada quickly followed suit because it had been under exactly the same pressure as the United Kingdom. The contraction of the money supply in the United States had been causing large amounts of gold bullion to flow west across the Atlantic Ocean, and south into the United States. The situation in South Africa was different, because gold exportation to London was a major business. According to Jan Smuts in his biography, the Nationalists specifically wanted to make a point of not automatically following suit with the United Kingdom, and they perceived that they were in a strong position to do so. For the United Kingdom and Canada, an outflow of gold was seen as a flight of gold, whereas for South Africa the same was seen as a profitable enterprise. The effect of South Africa's continuing adherence to the gold standard did not however turn out as Hertzog might have hoped. The South African pound rose dramatically in value against sterling, and this virtually crippled South Africa's gold export industry overnight. By 1933, Hertzog abandoned the gold standard and the South African pound returned to parity with sterling. The relief was felt almost immediately

Оңтүстік Африка фунты 1961 жылдың 14 ақпанында ондық жүйеге көшу кезінде 2 ранд = 1 фунт стерлинг есебімен рандқа алмастырылды. Ранд 1967 жылы стерлинг құны төмендегенге дейін 2:1 есебімен стерлингке тең болып қала берді, бірақ Оңтүстік Африка осы өзгеріске ілеспеді.

Трансваал Республикасы

1892 жылы Трансваал Республикасы 1d, 3d, 6d, 1/–, 2/–, 2/6, 5/–, £1/2 (10/–) және £1 номиналындағы монеталарды айналымға енгізді. Бұл монеталардың соңғылары 1900 жылы шығарылды, тек 1902 жылы қоршау кезінде шығарылған 1 фунт стерлингтік монеталар басқа.

Оңтүстік Африка одағы

Оңтүстік Африка одағы 1923 жылдан бастап 1/4d, 1/2d, 1d, 3d және 6d, 1/–, 2/– (бастапқыда флорин деп аталған), 2/6, £1/2 және £1 номиналында монеталар шығарды. (£1/2 және £1 алтын монеталар болып, жарты суверен және суверен деп белгіленген.) Монеталардың салмағы стерлинг монеталарымен бірдей болды, бірақ күміс монеталар (3d-ден 2/6-ға дейін) 0,800 сынамалы күмістен соғылды. Алтын монеталар 1932 жылға дейін соғылды. 1947 жылы 5/– монетасы енгізілді, кейде еске алуға арналған түрлері де шығарылды. 1951 жылы күміс монеталардың сынамасы 0,500-ге өзгертілді. 1952 жылдан бастап 1/2 және 1 фунт стерлинг монеталарымен бірдей сипаттамалары бар алтын құйма монеталар шығарылды. Барлық монеталардың бет жағында монархтың суреті латын тіліндегі атағымен, ал арт жағында монетаның номиналы және "Оңтүстік Африка" атауы ағылшын және африкаанс тілдерінде жазылған.

Банкноттар

Кейп колониясының үкіметі 1835 жылы 1 фунт стерлингтік, ал 1834 жылы 20 фунт стерлингтік банкноталар шығарды. 1869 және 1872 жылдар аралығында Трансваалдағы ZAR 6 пеннилік, 1 шиллингтік, 2 шиллинг 6 пеннилік, 5 шиллингтік, 10 шиллингтік, 1 фунт стерлингтік, 5 фунт стерлингтік және 10 фунт стерлингтік банкноттарды шығарды. 1892 және 1893 жылдар аралығында ZAR Ұлттық Банкі 1 фунт стерлингтік банкноттарды шығарды. Екінші Бур соғысы кезінде мемлекеттік банкноттар 1 фунт, 5 фунт, 10 фунт, 20 фунт, 50 фунт және 100 фунт номиналдарында шығарылды. 1920 жылы қазынашылық алтын сертификат ноталары 1 фунт, 5 фунт, 100 фунт, 1000 фунт және 10 000 фунт номиналдарында африкаанс және ағылшын қаріптерінде шығарылды. 1921 жылдан бастап Оңтүстік Африканың резервтік банкі 10 шиллингтік, 1 фунт стерлингтік, 5 фунт стерлингтік, 20 фунт стерлингтік және 100 фунт стерлингтік банкноттарды енгізе отырып, қағаз ақша шығаруды қолға алды. 20 фунт стерлингтік соңғы нота 1933 жылы шығарылды, ал 10 фунт стерлингтік нота 1943 жылы қосылды. Барлық банкноттар ағылшын және африкаанс тілдерінде екі тілде жазылған. 1948 жылдан бастап әр банкноттың екі нұсқасы шығарылды, біреуі ағылшын тілінде, екіншісі африкаанс тілінде жазылды.