Кіріспе

Гендерцид – белгілі бір жыныстың мүшелерін жүйелі түрде өлтіру. Гендерцид – адамның жынысына байланысты жасалған шабуылдар мен кісі өлтірулердің жалпы ұғымдарымен байланысты термин. Ерлерге және әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық адам құқығын қорғау күш-жігерімен шешілетін мәселелер болып табылады. Гендерцид, геноцид термині сияқты, жаппай өлтірулерге ұқсас; алайда гендерцид тек бір ғана жынысты – ерлерді немесе әйелдерді нысаналайды. Саяси-әскери жүйелер тарихи түрде фемицид пен андроцид арасындағы әскери басқаруды бөліп қарастырған; гендерлік таңдау саясаты олардың әлеуметтік-экономикалық маңыздылығына байланысты гендерлік топтарға қатысты зорлық-зомбылықты күшейтеді. Әлемде гендерцидтің көптеген жағдайларына белгілі бір мәдени және діни көзқарастар да әсер еткен.

Үшінші жынысы

Үшінші жынысты адамдарға қарсы гендерцид – гендерлік екілік жүйеге сәйкес келмейтін адамдарды жүйелі түрде өлтіру. Дебора Миранда гендерцид терминін испан отаршылдық тәжірибесін анықтау үшін қолданады. Кво Ли Дрискилл бұл зорлық-зомбылықтың қазір екі рух деп түсінілетін адамдарға қалай бағытталғанын жазады. 1513 жылы Санта-Клара, Дариен (қазіргі Панама) жерінде испан саяхатшысы Васко Нуньес де Бальбоа әйелдерге ұқсас киім киген шамамен қырық еркекке кездесті. Ол әскерлеріне оларды мастиф немесе грейхаунд тұқымдас арнайы өсірілген соғыс иттеріне жем ретінде өлтіруді бұйырды. Оларды иттер тірідей жыртып жеді. Аймақтағы үшінші жынысты адамдар испан билігінің қажеттілігі үшін ұйымдастырылды. Миранда былай деп жазады: "Испаниялықтар үшінші жынысты адамды бағу, онымен байланыс жасау немесе оған төзімділік көрсету өлімге алып келетінін анық көрсетті". Тарихи тұрғыдан алғанда, 15-18 ғасырларда қыздар, әйелдер және кейбір ерлер колдовствоға қарсы қызу мәдени құбылыстың құрбаны болды. Шамамен 100 000-нан астам сот процесі болды, және олардың нәтижесінде 60 000 адам өлім жазасына кесілді. Гендерцидтің жекелеген жағдайлары да Еуропа қоғамында кездеседі, олар жеке адамдарды өлтіру, "намыс үшін" өлтіру, соғысқа байланысты өлім-жітім сияқты түрлерде көрінеді.

Азия

Еуропамен салыстырғанда Азияда жыныс арақатынасы күрт өзгеше. Орта Шығыс елдерінің бірі – Катарда 100 әйелге 299 еркек шамасында ер адамдар тіркелген. Бұл арақатынастың себебі көбінесе көптеген иммигранттардың, олардың басым бөлігі уақытша жұмыс істейтін еркектер, немесе еркектердің әйелдерден басымдырақ саналатын кең таралған мәдени көзқарасқа байланысты. Ерлерге көбірек пайдасы бар, ал әйелдерге – қаржылық салмақ деп қарастырылады. Мұндай көзқарастар құрлықта, әсіресе Үндістан сияқты елдерде қыз балаларды өлтіру көрсеткіштерінің артуына алып келді. Сарапшылар мұндай қылмыстардың отбасылық абыройдың мәдени тұжырымын сақтау мақсатында жасалатынын түсіндіреді; осыған дейін жыныстық қатынас, ажырасу, тіпті гендерлік идентичность сияқты мәселелер де осындай әрекеттерге себеп болуы мүмкін.

Африка

Африкадағы гендерге қарсы қырғын басқа континенттердегідей-ақ кеңінен таралған. Африка елдерінде ғасырлар бойы жүйелі мемлекеттік күштер арқылы гендерге қарсы қырғын жасалған. Мысалы, Руандадағы геноцидте 800 мың адам қаза тауып, 250 мың қыз бен әйел ВИЧ/ЖИТС вирусын жұқтырған адамдар тарапынан жүйелі түрде зорталған, бұл одан да көп өлімге және бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан ауру мәселесіне әкеп соқты. Африкада гендерге қарсы қырғын қыздардың жыныс мүшелерін кесіп тастау түрінде де кездеседі – нәрестелер мен қыздарға жасалатын бұл процедура көптеген дереу және ұзақ мерзімді салдарларға, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Еуропа сияқты, Африкада да колдовшылықты іздеу гендерге қарсы қырғынның бір түрі болып табылады. Колдовшылықтың құрбанына ерлер де, әйелдер де ілігеді, бірақ әйелдерге көбірек шабуыл жасалады.

Көркем шығармаларда

Парадоксальды фильм "Gayniggers from Outer Space" ғарыштық гомосексуалдық қара еркектер тобының Жердегі әйелдерді құртуы, нәтижесінде тек еркектерден тұратын утопиялық әлем құруы. 2003 жылы түсірілген "Матрубхуми: Әйелдерсіз ел" фильмі, Маниш Джаның режиссерлік жұмысы, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың көп жылдар бойы жинақталуынан 2050 жылы туындаған антиутопиялық жағдайды көрсетеді. Бір ауылдың бай адамы өзінен алыс емес жерде жас қыздың бар екенін біліп, оны өзі мен ұлдарына секс-құл ретінде сатып алады. Бұл қасіретті қалада, одан басқа тек еркектер ғана өмір сүреді, бай адамның отбасы дағдарысқа ұшырайды, ал құрбан әйел басқа еркектердің аяусыз үстемдігіне тап болады. Фильм сыншылардың жоғары бағасын алды, көптеген рецензенттер бейнеленген қатыгездіктің және үмітсіздіктің ашықтығын атап өтті, сонымен қатар бұл Үндістандағы зорлаудың өзекті мәселесі және елдегі басқа да адам құқықтары туралы пікірталасты жақтатты. 1985 жылы жарық көрген "Қыздың ертегісі" кітабы теократиялық идеологтар тобының бақылауындағы фашистік әскери диктатураны бейнелейді. Еркектер мен әйелдердің саны күрт азайғандықтан, бала тудыруға қабілетті әйелдер сирек, ал бала тудыруға қабілетсіз әйелдердің көпшілігі жеке тұлғасынан айырылады. Бала тудыруға қабілетті әйелдер мүліктің құқығы аз бөлігі ретінде қарастырылады, олар оқи алмайды және басқа да қарапайым іс-әрекеттерді атқара алмайды. Канадалық автор Маргарет Атвуд бұл туындыны қазіргі замандағы тоталитаризм мен әйелдерді қанау туралы ескерту ретінде жазды; атап айтқанда, ол 1980-ші жылдардың басында сол кездегі бөлінген Берлинде тағылымды сабақ алды, кеңестік үстемдіктегі аймақтарды аралап, жалпы үмітсіздікке куә болды, бұл кітаптың бастауына түрткі болды. "The Walking Dead" (Телесериалы) сериалында Оушенсайдтың тарихында Құтқарушылар 10 жастан асқан барлық еркек пен ұлды ұйымдастырып, өлімге жібергені айтылады. Сегізінші маусымның соңғы алдындағы эпизодында ғана бұл оқиғаның барлығын Саймонның, емес Неганның ұйымдастырғаны белгілі болады. "Y: The Last Man" комиксінде барлық еркек сүтқоректілердің себепсіз ғаламдық аурудан өлгені көрсетіледі, тек бір ғана аман қалған адам – Йорик пен оның маймылы. Осыдан кейін "Амазонканың қыздары" деп аталатын зорлық-зомбылыққа бейім топ Йорикты өлтіруге тырысады, өйткені олар еркектердің әлемдегі бұрынғы проблемалардың көпшілігіне кінәлі деп санайды, сондай-ақ барлық еркек кейіпкерлеріне және трансгендер ерлерге де жаулық көзқарас танытады, оларды әйелдер жынысына сатқын деп есептейді. Бұл тақырыптар комикске негізделген 2021 жылғы телесериалда да қайталанды.