Кіріспе
Самос (грекше Самос, /ˈsɑːmʊs/, /ˈsɑːmʊs/, /ˈsɑːmɔs/; Σάμος) – Шығыс Эгей теңізіндегі грек аралы, Хиостан оңтүстікке қарай, Патмос пен Додеканез архипелагынан солтүстікке қарай және Түркияның батыс жағалауынан Микале бұғазымен бөлініп жатыр. Бұл сонымен қатар Солтүстік Эгей аймағының жеке әкімшілік бірлігі болып табылады. Ежелгі заманда Самос өте бай және қуатты қала-мемлекет болған, әсіресе жүзімдіктерімен және шарап өндірісімен танымал болды. Аралда Пифагорий және Самос Герайоны орналасқан, бұл ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген және ежелгі инженерлік шешімдердің кереметі саналатын Эвпалиний суарнасы да осы қатарында. Самос – грек философы және математигі Пифагордың туған жері, оның құрметіне Пифагор теоремасы аталған, сондай-ақ философтар Мелисс Самос және Эпикур, және астроном Аристорх Самос, Жер Күннің айналасында айналады деген тұжырымды алғаш рет ұсынған адам. Сами шараптары ежелгі заманнан бері танымал және бүгінгі күнге дейін аралда өндірілуде. Арал 1835 жылдан бастап 1913 жылдың наурызында Грекияға қосылғанға дейін Осман империясының басыныуында жартылай тәуелсіз Самос княздығымен басқарылды.
Samos ('/s//eɪ//m//ɒ//s/, also /US/'/s//æ//m//oʊ//s//, /'/s//ɑː//m//ɔː//s/; Σάμος) is a Greek island in the eastern Aegean Sea, south of Chios, north of Patmos and the Dodecanese archipelago, and off the coast of western Turkey, from which it is separated by the Mycale Strait. It is also a separate regional unit of the North Aegean region. In ancient times, Samos was an especially rich and powerful city state, particularly known for its vineyards and wine production. It is home to Pythagoreion and the Heraion of Samos, a UNESCO World Heritage Site that includes the Eupalinian aqueduct, a marvel of ancient engineering. Samos is the birthplace of the Greek philosopher and mathematician Pythagoras, after whom the Pythagorean theorem is named, the philosophers Melissus of Samos and Epicurus, and the astronomer Aristarchus of Samos, the first known individual to propose that the Earth revolves around the Sun. Samian wine was well known in antiquity and is still produced on the island. The island was governed by the semi autonomous Principality of Samos under Ottoman suzerainty from 1835 until it joined Greece in March 1913.
Этимология
Страбон бұл атауды "биік" деген мағынаны білдіретін финикиялық "сама" сөзінен шығарған.
География
Аралдың ауданы – , және ол ұзын және енді. Оны Анадолиядан шамамен 1.6 километрлік (2 км) Микале боғазы бөліп тұрады. Самос аралы көбінесе таулы, бірақ онда бірнеше салыстырмалы түрде үлкен және құнарлы жазықтар бар. Аралдың көп бөлігі жүзімдіктермен жабылған, олардан мускат шарабы жасалады. Елорда Ватиден (солтүстік-шығыста) басқа, ең маңызды жазықтар – солтүстік-батыстағы Карловаси, оңтүстік-шығыстағы Пифагорейо және оңтүстік-батыстағы Маратокампос. Аралдың халқы 33 814 адамды құрайды, бұл оны Грек аралдарының халқы бойынша 9-шы орынға қояды. Самос климаты әдетте Жерорта теңізі климатына тән, жұмсақ, жаңбырлы қыстармен және жылы, жаңбырсыз жаздармен сипатталады. Самос рельефінде екі үлкен тау – Ампелос және Керкис (көне грекше Керкетей) басым. Ампелос массиві (жергілікті тұрғындар "Карвунис" деп атайды) екеуінің ішіндегі үлкені, ол аралдың орталық бөлігін алып жатыр, ал Керкис, аумағы жағынан кішірек болғанымен, биік тау болып табылады және оның шыңы аралдың ең биік нүктесі. Бұл таулар Анатолия материгіндегі Микале жотасының жалғасы болып табылады.
Фауна
Самос көптеген түрлердің мекені, оның ішінде алтын шакал, тас дөңгелек, жабайы шошқа, фламинголар және монах тырнақайырғыштары.
Климат
Самос жаздағы ыстық Жерорта теңізі климатына ие (Кёппен климаттық жіктелімі: Csa), жұмсақ, жаңбырлы қыстар мен ыстық, құрғақ жаздарға тән. Ең жоғары температура 43,0 °C (109 °F) тіркелген, ал ең төменгі температура 3,4 °C (26 °F) құрайды. Шілде және тамыз айлары ең ыстық және құрғақ айлар, ал ақпан – ең суық ай, желтоқсан айында жауын-шашын мөлшері ең көп болады. Самосқа жылына шамамен 500 мм жауын-шашын түседі, ал орташа жылдық температура 18,4 °C (65 °F) шамасында. Ылғалдылық жазда ең төмен, ал күздің соңында ең жоғары болады.
Ерте және классикалық антикалық
Классикалық антикалық дәуірде арал Иония мәдениетінің және сән-салтанаттың орталығы болды, ол Самиан шараптарымен және қызыл қыш ыдыстарымен (римдіктер бұларды Самиан тауарлары деп атаған) танымал еді. Оның ең әйгілі құрылысы – Иондық тәртіптегі архаикалық Гера ғибадатханасы – Герайон. Самостың ең ерте тарихы туралы әдеби дәстүр өте нашар сақталған. Ұлы көші-қон кезінде арал Эпидавр (Арголида) шығу тегін жатқан иондықтарды қабылдады: Самос Иондық одақтың он екі мүшесінің біріне айналды. Б.з.д. 7 ғасырында ол Грецияның маңызды сауда орталықтарының біріне айналды. Самилердің осы кезеңдегі гүлденуі, негізінен, аралдың сауда жолдарына жақын орналасқандығымен байланысты, бұл Кіші Азияның ішкі аймақтарынан мата импорттауға мүмкіндік берді. Бірақ самилер теңіз саудасын да кеңейтті. Олар Қара теңіз аймағындағы, сондай-ақ Мысыр, Кирине (Ливия), Коринф және Халкис тұрғындарымен сауда жасауға көмектесті. Самилер құрған отарлардың арасында, көбінесе б.з.д. 6 ғасырда, Бизанте, Перинф, Самофракия (Солтүстік Эгей теңізі), Кидония (Крит), Нагидос және Келендер (Оңтүстік Анатолия), Дикеархия (Италия) және Оазис Полис (Мысыр) болды. Сауда оларды Милетпен қатал бәсекелестікке түсірді. Персия империясының күші өсіп келе жатқан тұста Самос Мысырмен және күшті флоттарымен одақтасқандықтан, осылайша маңызды орынға ие болды. Самилер Гибралтар бұғазына жеткен алғашқы гректер деп есептеледі. Милет пен Самос арасындағы алауыздық Лелантия соғысы (б.з.д. 7 ғасыр) кезінде ашық қақтығысқа ұласты, бұл грек теңіз соғысындағы самилердің жаңашылдығымен – триреманы қолданумен байланысты болуы мүмкін. Бұл қақтығыстың нәтижесі Милеттің шығыс суларындағы үстемдігін уақытша бекітті. Бірақ б.з.д. 6 ғасырында Самос аралдық орналасуының арқасында Азия патшаларының шабуылынан аман қалды, ал Милет осы шабуылдарға ұшырады. Шамамен б.з.д. 535 жылы, қазіргі олигархия тиран Поликратпен құлатылғанда, Самос өркендеуінің шыңына жетті. Оның флоттары оны жаулаушылардан қорғап қана қоймай, Эгей теңізінде де үстемдік құрды. Қала қоғамдық құрылыстармен сәнленді, ал мүсіншілер, металл өңдеушілер мен инженерлер мектебі жоғары даңққа ие болды.
Евпалин су құбыры
Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда Самос аралын әйгілі тиран Поликрат басқарды. Оның билігі кезінде инженер Евпалиннің басшылығымен екі жұмыс тобы Кастро тауы арқылы туннель қазып, ежелгі Самос астанасын таза сумен қамтамасыз ету үшін су құбырын салды, себебі бұл қорғаныс тұрғысынан ең маңызды болды (жер астында болғандықтан, жау оны оңай анықтай алмайтын, ал су жеткізілімін тоқтатуға тырысатын). Евпалиннің туннелі ерекшелік танытады, өйткені тарихта екі бағыттан жоспарлы түрде қазылған екінші туннель осы. 1000 метрден астам ұзындығы бар Евпалиннің жер асты су құбыры бүгінде ежелгі инженерлік өнердің шедеврлерінің бірі саналады. Су құбыры қазір ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасының құрамына кіретін Пифагорейдің бір бөлігі болып табылады.
Парсы соғыстары мен парсы билігі
Поликраттың өлімінен кейін Самос, Персияның Ахеменид империясы аралды жаулап алып, ішінара халқынан айырған кезде ауыр соққыға ұшырады. Ол өзінің күшін көп бөлігін 499 ж.б.д. Персияға қарсы Ион қалаларының жалпы көтерілісіне қосылғанда қайта алды; бірақ Милетке ұзақ жылдан бері қызғанышпен қарағандықтан, тиісті қызмет көрсетпеді, ал Лад шайқасының (б.з.д. 494 жылы) шешуші кезінде, оның алпыс кемелік контингентінің бір бөлігі тікелей сатқындық жасады. 479 ж.б.д. Самиандар Микале шайқасы кезінде Персияға қарсы көтеріліске жетекшілік етті, бұл шайқас Делиан лигасының (Кимон басқарған) шабуылының бір бөлігі болды.
Сами соғысы
Делиан лигасында Самос ерекше құқықтарға ие болды және 440 жылға дейін Афинаға адал болды. Афиналықтар Милетпен болған дауды Самосқа қарсы шешкен соң, олар бөлініп шығуға мәжбүр болды. Алпыс кемеден тұратын әскер-теңіз күштерімен Самос Перикл жетекшілік еткен үлкен афиналық әскер-теңіз күштеріне қарсы біраз уақыт тұғынға айналды, бірақ ұзақ қоршаудан кейін капитуляциялауға мәжбүр болды. Самос жазаланды, бірақ Фукидид бұл жазаның Афинаға қарсы көтерілген басқа мемлекеттерге қарағанда жеңілірек болғанын айтады. Көптеген мемлекеттер бұрынғыда салық төлеуге міндетті болған, бірақ Самос тек Афинаға бүлік салғаннан туған шығынды өтеуге: 1300 талантты жылына 50 таланттан бөліп төлеуге міндеттелді.
Пелопоннес соғысы
Пелопоннес соғысы кезінде (б.з.д. 431–404 жж.) Самос Спартаға қарсы Афина жағына шығып, афиналық флотқа өз портын ұсынды. Пелопоннес соғысының соңында Самос Афинаның ең адал тәуелділіктерінің бірі болып көзге түсті, ол Пелопоннеске қарсы теңіз соғысы үшін база ретінде және Афинадағы Төрт жүздіктің төңкерісі кезінде (б.з.д. 411 ж.) Афина демократиясының уақытша мекені ретінде қызмет етті. Соғыстың соңғы кезеңінде Самос афиналық азаматтық құқықтармен марапатталды. Афинаға деген бұл достық қарым-қатынас демократия орнаған бірнеше саяси төңкерістердің нәтижесі болды. Афина құлағаннан кейін Самос Лисандрмен қоршауға алынып, қайтадан олигархия билігіне көшті. 394 ж.б.д. спарталық флоттың кетуі аралды тәуелсіздік жариялауға және демократияны қайта құруға итермеледі, бірақ Анталкидас бейбіт шартымен (б.з.д. 387 ж.) ол қайтадан парсылардың билігіне бағынды. 366 ж.б.д. он бір айлық қоршаудан кейін афиналықтар оны қайтарып алып, әлеуметтік соғыста (б.з.д. 357–355 жж.) маңызды рөл атқарған әскери қоныстанушылардың күшті тобын қабылдады. Ламиан соғысынан (б.з.д. 322 ж.) кейін Афина Самостан айырылғаннан бастап аралдың тағдыры бұдан әрі белгілі болмайды.
Ежелгі Самидің танымал адамдары
Бәлкім, классикалық Самоспен байланысты ең белгілі тұлғалар философ және математик Пифагор мен аңызшы Эзоп болды. 1955 жылы Тигани қаласы философтың құрметіне Пифагорей деп аталды. Басқа да көрнекті тұлғаларға Самос тумасы болған философтар Мелисс және Эпикур, сондай-ақ астроном Аристорх жатады, тарих оған Күн жүйесінің алғашқы гелиоцентрлік моделін жасаумен байланысты екенін айтады. Тарихшы Геродот, өзінің "Тарихтар" еңбегімен танымал, бір кезде Самоста тұрған. Роэкус, Гера храмының (Олимпия) сәулетшісі, және ұлы мүсінші және ойлап табушы Теодор, Роэкуспен бірге қоладан мүсін құю өнерін ойлап тапқан делінеді, осылардың барлығы мүсіншілер мен сәулетшілер мектебіне кірген. Самос ыдыстары 6 ғасырдағы Иония керамикасының ең ерекше туындыларының бірі болды.
Геллендік және римдік дәуірлер
Біраз уақыт бойы (шамамен б.з.д. 275-270 жылдары) Самос Птолемейлердің Мысыр флотының базасы ретінде қызмет етті; басқа кезеңдерде ол Селевкид Сириясының билігін мойындады. 189 жылға қарай римдіктер оны өз вассалы – Атталид әулетінің Кіші Азиядағы Пергамон эллиндік патшалығына берді. 133 жылдан бастап Кіші Азияның римдік провинциясына қосылған Самос Аристоникке (132) және Митридатқа (88) қарсы тұрып, нәтижесінде тәуелсіздігінен айырылды, ол Август пен Веспасиан биліктері арасында ғана уақытша қайта жаңғырды. Дегенмен, Самос салыстырмалы түрде өркендеп, Смирна мен Ефеспен бірге «Ионияның бірінші қаласы» атанып, денсаулық сақтау курорты және қыш жасау өндірісімен танымал болды. Император Диоклетианның тетрархиясынан бастап ол шығыс империясының Ориенс преториандық префектурасындағы Азиана діни округіндегі Provincia Insularum құрамына енді.
Византия және Генуя дәуірлері
Византия империясының бір бөлігі ретінде Самос осы аттас темеге (облысқа) қосылды. 13 ғасырдан кейін, ол Хиос сияқты көптеген үкіметтік өзгерістерден өтті, және соңғы арал сияқты, Генуялық Джустиниани әулетінің меншігіне айналды (1346–1566; 1475 жылы Османдық кезеңмен үзілді). Ол 1081–1091 жылдар аралығында Тзахас билеуінде болды.
Осман билігі
Самос 1475 немесе 1479-80 жылдары Осман билігіне қарады, сол кезде арал қақтығыстар мен обаның салдарынан іс жүзінде тасталып қалды. Аралға жуық бір ғасыр бойы ешкім қоныстанбады, содан кейін Осман билігі Эгей теңізін толық бақылауға алғаннан кейін, аралды қайтадан қоныстандыруға күш салды. Самистер Осман империясының аралды қайта басып алуға жасаған үш әрекетіне қарсы тұрды: 1821 жылдың жазында, 1824 жылдың шілдесінде; Самос және Геронтас түбінде грек теңіз күштерінің жеңісі басып алу қаупін болдырмады, және 1826 жылдың жазында. 1828 жылы арал ресми түрде Грек мемлекетінің құрамына, губернатор Иоаннис Каподистрия басшылығымен Шығыс Спорадалар провинциясының бөлігі ретінде қосылды, бірақ 1830 жылғы Лондон протоколы Самосты тәуелсіз Грек мемлекетінің шекарасынан шығарды. Осман гарнизонымен болған қақтығыстар қысқа ғана болды, себебі Османдықтар Анатолия материгіне шегінді, соның салдарынан 16 наурызға дейін арал гректердің бақылауында болды. Король Георг II 1937 жылы 4 тамыздағы режим кезінде Самосқа сапар жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралды 1941 жылдың мамыр айында итальяндықтар басып алды, аралда 6-шы «Кунео» атқыштар дивизиясы орналасты. 1941-1942 жылдардың қысында Самос аралы 2000 самаиоттың өліміне және мыңдаған адамның Таяу Шығысқа қашуына себеп болған Ұлы ашаршылықтан зардап шекті. 1942 жылдың желтоқсанында жергілікті коммунистер ELAS қарсылық ұйымының бөлімшесін құрды, ал келесі айда қарсылық күштілері британдық әскерилерімен байланысқа түсті, олар оларға материалдық көмек көрсетті. 1943 жылдың көктемінде Кунео дивизиясы Карвуниде екі айға созылған сәтсіз қарсы көтеріліс операциясын бастады. 1943 жылдың маусым айында ELAS Кунео дивизиясындағы антифашистік ұйыммен байланысқа келді, нәтижесінде екі тарап арасында екі айлық бейресми тыныс орнады. Италиядағы фашистік режимнің құлауынан кейін 25 шілдеде Пьетро Бадольо дивизия командирі Марио Солдареллиді генерал-лейтенант Пьероламен алмастырды және Самос гарнизонын 1500 қара көйлекпен күшейтті. Содан кейін Пьерола Керкисте қарсы көтерілісшілерге қарсы тағы бір операцияны бастады, оның нәтижесінде 40 қарсылық күресшісі қаза тапты. 1943 жылдың қыркүйегінде Италияның капитуляциясынан кейін Кунео дивизиясы жергілікті коллаборационистерді тұтқындау және тұтқынға алынған қарсылық күресшілерін босату үшін ELAS-пен бірікті. Самос аралын қысқа мерзімге қасиетті отряд және британдық күштері басып алды, бірақ Лерос шайқасында одақтастардың жеңілісінен және Вати мен Тиганиге жасалған қатаң әуе шабуылынан кейін, аралды ELAS мүшелерінің көпшілігі, антифашистік итальяндықтар және одақтас әскерлері тастап кетті, ал оны немістер қарсылықсыз басып алды. Содан кейін немістер Карловасос және Ормос Маратокампос порттарын жарылғыш заттармен жойды. 1944 жылдың 15 қыркүйегінде одақтастардың әуе шабуылы Вати портында неміс «Аслан» кемесін және үш көмекші кемені қиратты. Немістердің кетуімен ELAS және 120 адамнан тұратын қасиетті отряд қалған 1000 қара көйлекті капитуляцияға мәжбүр етті, соның нәтижесінде аралдың оккупациясы 1944 жылдың 5 қазанында аяқталды. Немістердің аралды басып алуынан кейін аралды тастап кеткен самиоттық ELAS мүшелерінің көпшілігі Таяу Шығыстағы Грек қарулы күштеріне қосылды, 1944 жылғы коммунистер басқарған грек теңіз көтерілісіне қатысты және кейіннен британдық тұтқын лагерьлерінде қамалды. Соғыс аяқталғаннан кейін шамамен 4500-і аралға оралды. Варкиза келісімінен кейін коммунистерге қарсы қуғын-сүргін көптеген бұрынғы ELAS мүшелерін өзін-өзі қорғау жасақтарын құруға итермеледі, олар біртіндеп Грекияның Демократиялық армиясының (ДСЕ) Самостағы бөлімшесіне айналды. Самиоттық ДСЕ жақын маңдағы Икариядан адам күшін тартты, ол грек коммунистерінің ішкі жер аударуының маңызды орталығы болды, сонымен қатар екінші дүниежүзілік соғыс кезінде итальяндықтар тастап кеткен қару-жарақ пен оқ-дәрілерді көптеп қолға түсірді. Грекиядағы Азамат соғысы кезінде Самос Грекия құрлығынан тыс жердегі ДСЕ-ге қарсы күрестің ең ірі орталықтарының біріне айналды. Соңғы ДСЕ бөлімі Керкисте 1949 жылдың 26 тамызында капитуляциялады, коммунистік қарсылықтың жеңілісінен кейін 1949 жылдың 15 қазанында грек патша отбасы мерекелік сапар жасады. Азамат соғысы кезінде барлығы 197 самиоттық ДСЕ жауынгері қаза тапты. 1989 жылдың 3 тамызында «Олимпик Эйрвейз» (қазіргі «Олимпик Эйрлайнз») компаниясының Short 330 ұшағы Самос әуежайының жанында апатқа ұшырады, нәтижесінде 31 жолаушы мен экипаж мүшесі қаза тапты. Арал мен Түркия арасындағы өткелден келіп жатқан мигранттардың көптігіне төтеп беру үшін аралда Грекияның Ватидегі әскери лагерінің орнында үлкен мигранттар лагері құрылды. 2020 жылдың сәуір айында Вати лагерінде 6800 мигрант болды, бұл бастапқыда есептелгеннен он есе көп. Грек аралдарындағы мигранттардың көп саны тұрғындар мен лагерьлерде ұсталып отырған мигранттар арасында керішіліктер мен наразылықтарға әкелді. 2020 жылы Грек үкіметі Зерву ауылының жанында 2021 жылға дейін ағымдағы уақытша ашық лагерьлерді алмастыруға арналған жаңа жабық қабылдау орталығы салынатынын жариялады. 2020 жылдың 30 қазанында аралдың жағалауында 7.0 магнитудалы жер сілкінісі болды, ол цунамиды тудырды. Жер сілкінісі мен цунами Самоста екі адамның өліміне және бірнеше адамның жаралануына, ал Түркияда 117 адамның өліміне және 1632 адамның жаралануына әкелді. Жер сілкінісі Вати, Карловаси және олардың айналасындағы бірқатар ғимараттарға да зақым келтірді, оларға тұрғын үйлер, қоғамдық ғимараттар (мектептер, залдар және т.б.), діни ғимараттар (шіркеулер), Ликургос Логотетис мұнарасы, сондай-ақ кейбір мұражайлардағы керамика коллекциялары мен мүсіндер кірді.
Облыс
Самос провинциясы (Επαρχία Σάμου) Самос префектурасының провинцияларының бірі болған. Оның аумағы қазіргі аймақтық бірлік аумағымен сәйкес келді. 2006 жылы таратылды.
Экономика
Сами экономикасы негізінен ауыл шаруашылығы мен туризм саласына байланысты, ол 1980 жылдардың басынан бері тұрақты түрде өсіп, 1990 жылдардың соңында өркендеген шаруашылыққа жетті. Басты ауыл шаруашылығы өнімдеріне жүзім, бал, зәйтүн, зәйтүн майы, цитрус жемістері, кептірілген інжір, бадам және гүлдер кіреді. Мұскат жүзімі шарап өндірісі үшін негізгі дақыл болып табылады. Сами шарабы басқа да бірнеше атаулармен экспортқа шығарылады.
ЮНЕСКО
Арал Самос Герайоны мен Пифагорейдің 1992 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген, бірлескен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындары болып табылады.