Кіріспе

Ғылыми фантастикадағы термин
нақты әлемде резеңкенің ғылыми қасиеттері
Резеңке ғылымы – ғылыми фантастика әлемінің бір қырын ғылыми тұрғыдан түсіндіруге талпынатын, шамамен ғылыми сипаттағы термин. Резеңке ғылымымен берілген түсіндірмелер ойдан туған нәрселер болғанымен, оқырманның сенімі бұзылмауы үшін жеткілікті дәрежеде сенімді болады. Резеңке ғылымы – қатты ғылыми фантастиканы есептемегенде, ғылыми фантастиканың көптеген жанрында кездесетін ерекшелік.

Ақша шығару

Резеңке ғылымы терминін Норман Спинрад өзінің "Резеңке ғылымдары" атты эссесінде енгізді. Бұл эссе Реджинальд Бретнордың "Ғылыми фантастика шеберлігі" (1976) антологиясында жарияланды. Резеңке ғылымы – Спинрадтың "жазушының әдеби білімімен оқырманның мүмкін деп қабылдайтын әлемімен үзіліс болмауы үшін құрастырылған нағыз емес ғылым" деген анықтамасы. "Резеңке ғылымдары" еңбегінде Спинрад болашақ технология туралы сенімді жазу үшін резеңке ғылымының сегіз қағидасын ұсынды:

Түсіндірмелер ғылыми тұрғыдан дұрыс сезінуі және ішкі логикалық тұтастығы болуы керек. Вонда Н. Макинтайр резеңке ғылымын ғылыми фантастикадағы "үлкен дәстүр" деп атайды және оны "ғылымның ғылыми фантастикадағы ережелер иерархиясына" орналастырады: "Егер дұрыс жасай алсаңыз, жасаңыз; дұрыс жасай алмасаңыз, кем дегенде сенімді етіңіз; егер дұрыс немесе сенімді жасай алмасаңыз, онда көңілді етуге тырысыңыз". Жорж Сцитерс, Даррел Швайцер және Джон М. Фордтың "Ғылыми фантастиканы жазу бойынша нұсқаулық" кітабында Спинрадтың резеңке ғылымының қағидалары "оқырманмен әділ болу", ең аз болжамдардан логикалық негіз құру және болжамдардың өзіне емес, олардың салдарына назар аудару жолы ретінде келтірілген. Ғылыми фантастика авторы Пол Андерсон "Қиял ғылымы туралы" мақаласында Спинрадтың резеңке ғылымы тұжырымына сілтеме жасайды. Андерсон Спинрадты плагиаттаудан сақтану үшін "қиял ғылымы" терминін қолдануды жөн көреді. Ол қиял ғылымын үш түрге бөледі: күнделікті қолдану, онда ұғымдар өздігінен түсінікті деп есептеледі; еркін қолдану, онда ұғымдар өздері үшін қарастырылады, бірақ қатаңдық жоқ; және керемет қолдану, онда ұғымдардың салдары терең зерттеледі. Андерсон Спинрадтың талабын қайталайды: резеңке ғылымын қолданатын авторлар нағыз ғылымды білуі керек және олар не істеп жатқанын және оның мағынасын білмейінше оны бұзудан аулақ болу керек.

Басқа медиада

Резеңке ғылымы термині ғылыми фантастика әдебиетіне қатысты пайда болғанмен, қазір бұл термин фильм, теледидар және ойындар сияқты басқа да медиада ғылыми фантастика талқылауларында қолданылады. Ойын дизайнымен айналысатын Стивен С. Лонг өзінің Hero System үстелдік рөлдік ойынының ережелеріне резеңке ғылымын енгізу бойынша нұсқаулықтар қосты.

Сын

Кейбір ғылыми-фантастикалық авторлар бұл терминді сындарлы түрде қолданған. Билл Рэнсом каучук ғылымын 1940-1950 жылдардағы ғылыми фантастикамен байланыстырады, бұл дәуір "көптеген әсерлі құрылғылармен" ерекшеленді, ал "жанр кейіпкерлерге басымдық берген" Франк Герберт және Сэмюэл Делани сияқты жазушылардың ықпалымен, технология емес, адамдар дилеммаларды шешуге назар аударды. Джордж Тернердің теріс пікіріне жауап берген Люциус Шепард, өзінің физикасын ақтау және түсіндіру үшін "ыдыстан резеңке ғылымды алып шығу" туралы ұсынысты қабылдамайтынын айтты. Энн Криспин "Жұлдыз жолының" каучук ғылымын кешірілетін қателік деп есептеді. Джон Г. Крамер өзінің "Твистор" атты қатаң ғылыми фантастикалық романына, нақты ғылымнан ауытқып, болжамдық каучук ғылымын қолданған жерлерін көрсету үшін қосымша сөз қосты. Ол әдеби құрал ретінде каучук ғылымының оқырманды оның шындыққа сәйкес келетініне сендіріп, адастыруы мүмкін екенін және осылайша драмалық эффектіні күшейтетініне алаңдады; ол романында "нақты ғылым мен каучук ғылымының арасындағы шекаралар қайда" дегенге қызығушылық танытқан оқырмандар үшін каучук ғылымын қалай қолданғанын сипаттады. Сынаушылар бұл терминді шебер немесе сенімді ғылыми түсіндірмелерді мақтау үшін, ал жетілмеген немесе назарды аударушы әлемді құруды сынау үшін пайдаланды; мысалы, Washington Post газетінің шолуы Орсон Скотт Кардтың "Ксеноцид" романын "каучук ғылымы туралы бірнеше беттік диалогтар" үшін сынға алды.