Кіріспе

Қытайдың жергілікті мемлекеттік кәсіпорындары. Тауншип және ауылдық кәсіпорындар (ТВЭ) – Қытайдағы тауншиптер мен ауылдарда орналасқан, жергілікті биліктердің бақылауындағы, нарыққа бағдарланған мемлекеттік кәсіпорындар.

Реформа мен ашылудан бұрын

Дэн Сяопиннің 1987 жылы ауылдық-өнеркәсіптік кәсіпорындардың (АӨК) "көкіден пайда болғандай" болғанын айтқандығы хабарланса да, Қытайдың ауылдық аймақтарындағы өнеркәсіптік даму 1950 жылдарға дейін жетеді. Осы кезеңде, көбінесе "коммуна және бригада кәсіпорындары" деп аталатын және шағын өлшемді ауылдық кәсіпорындар, негізінен ауыр өнеркәсіп салаларына бағытталған мемлекеттік кәсіпорындарға (МКК) толықтыру ретінде қызмет етті. Олар халықтық коммуналармен құрылып, ауыл шаруашылығы өндірісін қолдау және жергілікті және ішкі тұтынуға арналған ауылдық әлеуметтік өнімдерді өндіру мақсатында жұмыс істеді. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басындағы Ұлы серпіліс сияқты саяси күйреулер ауылдық кәсіпорындардың дамуын уақытша тоқтатты, ал кейбіреулері жабылды. Бірақ, қытай үкіметі ауылдық әлеуметтік тауарларды өндіруге ынталандырғандықтан, 1965 жылы ауылдық кәсіпорындардың белсенділігі қайта жанданды. Ресми мәліметтерге сәйкес, 1965 жылы ауылдық кәсіпорындардың саны шамамен 122 000 болса, 1970 жылы 447 000-ға жетті. Дегенмен, осы кезеңде ауылдық кәсіпорындар темір, болат, цемент, химиялық тыңайтқыштар, гидроэлектр энергиясы және ауыл шаруашылығы құралдарын өндіру сияқты белгілі бір өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы салаларымен шектелді.

Салыстырмалы артықшылықтар

ҚТБ-ның гибридтік мәртебесі, яғни мемлекеттік емес, жеке меншік емес болуы, Қытай экономикасының реформалану кезеңінде маңызды артықшылықтар берді. Мемлекеттік меншікке жатпағандықтан, ҚТБ мемлекеттік жоспарлау саясатымен немесе баға бақылауымен шектелмеді. Реформаның алғашқы жылдарындағы саяси-институционалдық орта осы "халықтық" кәсіпорындарды қолдады, себебі жекеменшік бизнес ресурстар мен ережелер тұрғысынан қатаң шектеулерге және кемсітуге ұшырады. Сонымен қатар, 1980 жылдардың басындағы фискалдық орталықсыздандыру жергілікті билік органдарына шешім қабылдау құқығын кеңейтті және фискалдық кірістерді жергілікті шенеуніктердің мансаптық өсуімен байланыстырды, бұл оларға осы кәсіпорындарды дамытуға күшті ынталандыру жасады. ҚТБ мемлекеттік кәсіпорындар нарықта қалдырған бос орынды пайдаланып, түрлі-түсті иілгіш таспалар, жеке куәлік қаптары сияқты өнімдерді өндіруге кірісті. ҚТБ нарықтағы шектеулерге байланысты бастапқы кезеңдерде жеке кәсіпорындардан бәсекелестік болмағандықтан, бірінші болып енудің артықшылығынан пайдаланды. Қытайда көптеген тауарларға болған сұраныстың қанағаттандырылмауы осы кезеңде жұмыс істейтін кәсіпорындар үшін мол пайда табу мүмкіндігін берді. Бұған қоса, ҚТБ мемлекеттік банк жүйесінен ірі көлемде несие алды. ҚТБ секторы 1995-1996 жылдары айтарлықтай өзгерістерге ұшырады (Хуан, 2008). Цзян Цзэминь басшылығының кезеңінде қытайлық кәсіпкерлікке қарсы ресми позиция көптеген кәсіпкерлердің банкротқа ұшырауына себеп болды, алғашқы бағалаулар бойынша, шамамен 30 пайызы жабылды. Сонымен қатар, жекешелендіруге күшті үрдіс байқалды. 1990 жылдардың ортасынан кейін ҚТБ маңызды қайта құрылымдауға мәжбүр болды. Нарық интеграциясы мен бәсекелестіктің күшеюі, ҚТБ-ға қарсы ресми дискриминация және шетелдік меншік кәсіпорындарға ресми артықшылық беру нәтижесінде ҚТБ бәсекеге қабілеттілігін жоғалтты. Сонымен қатар, Қытайдағы бағытталған либерализмнің аяқталуы жергілікті шенеуніктерді ҚТБ-ді иемденуге итермеледі. Бәсеке күшейген сайын және несие алу қиын болған сайын, жеке меншікпен салыстырғанда, ұжымдық меншікке негізделген ҚТБ секторы өсті. Ауылдық индустриялар бүгінде жергілікті билік пен қоғаммен тығыз байланысты және жаңа формалар мен рөлдерді қабылдады (Хуан, 2008). Ең айқын дамулардың бірі – бір-бірімен бәсекелесетін және салыстырмалы түрде толық өндірістік тізбек құру үшін ынтымақтасатын шағын кәсіпорындардың "индустриялық кластерлерінің" пайда болуы. Индустриялық кластерлер Бразилия және Италия сияқты елдерде де пайда болды.

Залалдар

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) мен Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының (БҰҰДП) мәліметтері бойынша, Қытайдағы шағын және орта кәсіпорындар (ШОК) 10 миллиард тоннадан астам өнеркәсіптік сарсуға жауапты, бұл жалпы көлемнің жартысынан асып түседі. Одан да нашары, бұл өнеркәсіптік сарсулар ешқандай тазалау және бақылаусыз тікелей су ресурстарына құйылады. Ластанған су қоршаған ортаға зиян келтіріп, 2001 жылға қарай 10-20 миллион гектар жердің ластануына әкелді. Сонымен қатар, көбінесе ШОК болып табылатын қолөнер шахталары жыл сайын жүздеген тонна сынапты сыртқа шығарады. Көптеген ШОК халық тығыз қоныстанған аймақтарға жақын салынғандықтан, бұл ластану жергілікті халықтың денсаулығына да қауіп төндіреді. Жалпы алғанда, талдау көрсеткендей, ШОК-қа жақын тұратын адамдардың арасында аурулардың көбеюі және өмір сүру ұзақтығының қысқаруы байқалады; реттелмеген қызметтер Қытайдың ауылдық аймақтарына қоршаған ортаға келтірілген зиян үшін қымбат баға төлетті.

Бақылау

ТЭБ-тердің (шағын кәсіпорындардың) салдарынан туындаған климаттық дағдарысқа жауап ретінде үкімет 1979 жылы «Токсикалық және қауіпті заттарды қамтитын өнімдер мен өндірісті ауылдық жерлерге тиімді ластануды бақылау құралдарын қоса бермей тасымалдауға тыйым салынады» деген қағиданы қабылдады. Нәтижесі қанағаттандырмайтын болды: көптеген зиянды әрекеттер осы қағиданы ескермей, жалғасты. Сонымен қатар, ТЭБ-тердің жабдықтары көне және ластанған болды, бұл жабдықтар қалалық жерлердегіден мүлдем өзгеше еді, сондықтан олардың орналасқан жері мен көп санына байланысты ластануды бақылау қиынға соқты. 8-ші бесжылдық жоспар кезінде Қытай үкіметі нашарлап бара жатқан климаттық дағдарысқа қарсы күресті күшейтті. Өзгерістер көбінесе қалаларға бағытталған болғанымен, ТЭБ-тердің ластануына, әсіресе, сарғыш суларға әсер етті.