Кіріспе

Кванттық механиканың ой эксперименті

Элитзур-Вейдман бомба тестілеушісі – кванттық механиканың ой эксперименті, ол бомбаны жарылмай-ақ жұмыс істейтінін анықтау үшін өзара әрекеттесусіз өлшеулерді пайдаланады. Оны 1993 жылы Авшалом Элитзур және Лев Вайдман жасаған. Олардың жариялануынан бері нақты эксперименттер олардың теориялық әдісі күткендей жұмыс істейтінін көрсетті. Бомба тестілеушісі фотондар немесе электрондар сияқты элементар бөлшектердің екі қасиетін пайдаланады: жергілікті емес және толқын-бөлшек дуалдығы. Бөлшекті кванттық суперпозицияға орналастыру арқылы, эксперимент бомбаның жарылуын тудырмай жұмыс істейтінін анықтауға мүмкіндік береді, бірақ бомбаның жарылу ықтималдығы 50% құрайды.

Өмірбаян

Бомба сынағы – өзара әрекеттесусіз өлшеу. Бір объект туралы ақпаратты өзара әрекеттеспей алу идеясы жаңа емес. Мысалы, екі қорап бар, біреуінде бірдеңе бар, екіншісінде ештеңе жоқ. Егер сіз бір қорапты ашып, ішінде ештеңе таппасаңыз, екінші қорапта бірдеңе бар екенін білесіз, тіпті оны ашпай. Бұл тәжірибе екі жарық саңылауы тәжірибесіне және оған шабыттанған, Шредингердің мысығы және Уилердің кешіктірілген таңдау тәжірибесі сияқты басқа да күрделі түсініктерге қатысты. Элементар бөлшектердің мінез-құлқы біздің макроскопиялық әлемдегідей емес. Олардың байқалатын мінез-құлқы толқын немесе бөлшектің сипатында болуы мүмкін (толқын-бөлшек дуализмін қараңыз), олардың толқынға ұқсас мінез-құлқы "суперпозиция" деп аталады. Бұл күйде бөлшектің кейбір қасиеттері, мысалы, орналасуы нақтыланбаған. Суперпозицияда барлық мүмкіндіктер тең дәрежеде нақты. Егер бөлшек бірнеше жерде болуға мүмкіндігі болса, онда белгілі бір жағдайларда, тәжірибелік тұрғыдан пайдалы болса, ол барлық жерде бір уақытта болады. Бөлшектің толқыны кейін оны бақылау арқылы "құлауға" (коллапсқа) ұшырауы мүмкін, осы сәтте оның орны (немесе басқа өлшенген қасиеті) нақты болады. Осылайша, бөлшектің нақты күйі туралы ғана емес, сонымен қатар ол құлаудан бұрын "болып" өткен басқа да күйлер немесе орындар туралы ақпарат алуға болады. Бұл ақпаратты алу мүмкін, тіпті егер бөлшек қызығушылық тудыратын нақты күйлерде немесе орындарда болмаған болса да.

Қалай жұмыс істейді

Жарыққа сезімтал бомбалар жинағын қарастырайық, олардың кейбіреулері істен шыққан. Олардың іске қосу құрылғылары кез келген жарықты, тіпті жалғыз фотонды да анықтағанда, жарықты сіңіріп алып, бомбаны жарылады. Істен шыққан бомбалардың іске қосу құрылғыларында сенсор болмайды, сондықтан кез келген жарық бомбаға түспей, тікелей өтіп кетеді. Істен шыққан бомба ешқандай фотонды анықтай алмайды және жарылмайды. Барлық жұмыс істейтін бомбаларды жарымай-ақ, қайсысы жұмыс істейді, қайсысы істен шыққан екенін анықтау мүмкін бе?

1-бөлім: Қоспалылық

Бомба сынағышта суперпозиция бұрышты жартылай күмісделген айна арқылы жасалады, бұл фотонға одан өтуге немесе 90 градус бұрышпен шағылысуға мүмкіндік береді (3-суретті қараңыз). Екі мүмкіндіктің де ықтималдығы тең. Фотон суперпозиция күйіне енеді, онда ол екеуін де істейді. Жеке бөлшек бірден өтеді де, бірден шағылысады. Осы сәттен бастап, жеке фотон екі түрлі жерде болады. Жоғарғы және төменгі жолдар бойында бөлшек екі бағытты бір-біріне қайта бағыттау үшін орналастырылған қарапайым айналарға кезеседі. Содан кейін олар екінші жартылай күмісделген айнада қиылысады. Айнаның екінші жағында екі детектор орналасқан, фотон бір детектормен анықталуы мүмкін, бірақ екі детектормен емес. Сондай-ақ, екі детектордың да анықтамауы да мүмкін. Осы нәтижеге сүйенсек, бомба жарылған жағдайда, жарылу ықтималдығы 50%, жарылмай жақсы деп танылу ықтималдығы 25%, ал нәтиже болмау ықтималдығы 25% құрайды.

3-бөлік: Жартылай күміс түсті екінші айна

Екі толқын соқтығысқанда, олардың бір-біріне әсер ету процесі интерференция деп аталады. Олар бір-бірін «конструктивтік интерференция» арқылы күшейте алады немесе «деструктивтік интерференция» арқылы әлсірете алады. Бұл су толқыны болсын немесе суперпозициядағы жалғыз фотон болсын, солай. Экспериментте тек бір фотон болса да, ол бірінші жартылай күмісделген айнамен кездескен соң, екі фотон сияқты әрекет етеді. «Ол» немесе «олар» қарапайым айналардан шағылысқанда, екі түрлі фотон болғандай өзімен-өзі интерференция жасайды. Бірақ мұндай жағдай тек бомбаның жұмыс істемейтін болса ғана орын алады. Жұмыс істейтін бомба жарылғанда фотонды сіңіріп алады, сондықтан фотонның өзімен-өзі интерференция жасауына мүмкіндік болмайды. Екінші жартылай күмісделген айнаға жеткенде, егер эксперименттегі фотон бөлшектің сипаттарын көрсетсе (яғни, суперпозицияда болмаса), онда оның өтуі немесе шағылысуының және бір немесе екінші детектормен анықталуының 50/50 мүмкіндігі бар. Бірақ мұндай мүмкіндік тек бомба жұмыс істесе ғана пайда болады. Егер бомба фотонды «байқаған» болса, ол төменгі жолдағы фотонды жарып, жойды, сондықтан тек жоғарғы жолмен өтетін фотон ғана анықталады, яғни C немесе D детекторларында.

4-бөлім: C және D детекторлары

"D" детекторы – бомбаның іске қосылғанын растаудың кілті. Екі детектор және күміспен қапталған екінші жартылай айна бір-бірімен дәл келісімде. "C" детекторы бөлшекті анықтау үшін орналастырылған, егер бомба жарамсыз болса және бөлшек суперпозицияда екі жолмен де өтіп, содан кейін конструктивті түрде өзімен-өзі араласса. Интерферометрдің құрылысы бойынша, төменгі жолдан "D" детекторына қарай екінші айнадан өтетін фотонның фазасы жоғары жолдан сол детекторға шағылысқан фотонға қарағанда жарты толқын ұзындығына қалыс болады, ал жоғарғы жолдан және "C" детекторына қарай келетін фотонның фазасы төменгі жолдан сол детекторға шағылысқан фотонмен бірдей болады, сондықтан егер фотон екі жолдан да өтсе, тек "C" детекторы ғана оны анықтай алады. Осылайша, "D" детекторы фотонды тек екінші айнадан өтіп бара жатқан жағдайда ғана анықтай алады (6-суретті қараңыз). Яғни, егер фотон екінші жартылай күміс айнаға жеткен кезде суперпозицияда болса, ол әрқашан "C" детекторына жетеді, ал "D" детекторына ешқашан жетпейді.

Егер бомба іске қосылған болса, фотонның жоғарғы жолды таңдау мүмкіндігі 50/50. Егер ол "фактылық түрде" солай істесе, онда ол "контрфактылық түрде" төменгі жолды таңдаған (7-суретті қараңыз). Бұл контрфактылық оқиға сол фотонды жойды және екінші жартылай күміс айнаға тек жоғарғы жолдағы фотонның жетуіне мүмкіндік берді. Сол кезде ол қайтадан 50/50 мүмкіндігімен одан өтеді немесе шағылысады, содан кейін екі детектордың бірінде бірдей ықтималдықпен анықталады. Осының арқасында эксперимент бомбаны жарылмай-ақ, оның іске қосылғанын растауға мүмкіндік береді. Яғни, егер бомба іске қосылған болса, екі жолдың арасындағы араласу мүмкін емес, сондықтан фотон әрқашан екі детектордың бірінде анықталады, ал егер бомба жарамсыз болса, онда "C" детекторын белсендіретін араласу болады, сондықтан "D" детекторының белсендірілуі тек бомба іске қосылғанда ғана мүмкін, бомба жарылса да, жарылмаса да.

1-жүргізуші: Бомба жоқ

Бомба болмаған жағдайда, кубит өлшеуден бұрын эволюцияланады , ол (дұрыс жауап) ықтималдығымен өлшенеді.

2-жүргізуші:

Бомба пайда болған кезде кубит күйге өтеді, содан кейін қораппен өлшенеді. кішкентай бұрыш жуықтауы бойынша өлшеу нәтижесі ретінде жарылу ықтималдығы болып табылады. Әйтпесе, кубит күйіне дейін ыдырайды және тізбек итерацияны жалғастырады. T итерациядан кейін нәтиже алу ықтималдығы, демек, жарылмай-ақ бомбаның бар екенін дұрыс анықтау, 1-ге кез келген жақындыққа дейін жететін арқылы беріледі. Осыған дейін бомбаның жарылу ықтималдығы , яғни кездейсоқ түрде өте кішкентай.

Түсіндірме

Авторлар бомбаның жұмыс істеуі туралы ақпаратты оған ешқашан "тиместен" алу мүмкіндігі парадокс сияқты көрінетінін айтады, олардың пікірінше, бұл тек бір ғана "шынайы" нәтиже бар деген болжамға негізделген. Бірақ көптеген әлемдер түсіндірмесіне сәйкес, бөлшектің суперпозициясының әрбір мүмкін күйі шын. Сондықтан авторлар бөлшектің бомбамен әрекеттесіп, жарылатынын, бірақ бұл жарылыс біздің "әлемімізде" болмайтынын айтады. Жан Брикмонт Элитцур-Вейдман бомбалық тестін Бомның механикасы тұрғысынан түсіндірді. Сондай-ақ, бомбалық тестті Спеккенстің ойыншық моделінде құруға болады деп есептеледі, бұл оны Белл теңсіздіктерін бұзу сияқты басқа кванттық құбылыстарға қарағанда, классикалық емес құбылыстың азырақ драматикалық мысалы етіп көрсетеді. Спеккенстің ойыншық моделіндегі аргумент детектордың фотонды немесе анықтау қабілетіне ие екенін көрсетеді, онда күй фотонның жоқтығы ретінде түсіндірілмейді, бірақ ол "вакуумдық кванттық күйдегі" фотон болып табылады. Бұл фотон детектормен әрекеттесіп, ақпаратты жеткізе алады, сондықтан бомбалық тестті классикалық тұрғыдан түсіндіруге болады.

Тәжірибелер

1994 жылы Антон Зелингер, Пол Квиат, Харальд Вайнфуртер және Томас Герцог жоғарыда аталған эксперименттің баламасын орындап, өзара әрекеттесусіз өлшеулердің мүмкін екенін дәлелдеді. 1996 жылы Квиат және авторлар тобы поляризациялық құрылғылардың тізбегін пайдалана отырып, өнімділікті бірге жуық деңгейге дейін тиімді түрде арттыратын әдіс ойлап тапты. Негізгі идея – фотон сәулесінің бір бөлігін өте кішкентай амплитудалы көптеген сәулелерге бөліп, олардың барлығын айнадан шағылыстырып, кейін бастапқы сәулемен қайта біріктіру. Бұл түзетулер енгізілген құрылымды резонанстық қуысқа тең деп қарастыруға болады, сонда нәтиже осы тұрғыдан қарағанда азырақ қызығушылық тудырады; Ватанабе және Иноуэ (2000) еңбегін қараңыз. 2016 жылы Карстен Робенс, Вольфганг Альт, Клайв Эмари, Дитер Месхеде және Андреа Альберти Элитцур-Вейдман бомбасын сынау экспериментін, Леггет-Гарг теңсіздігін бұзуға негізделген макрореалистік көзқарастың қатаң сынағы ретінде жүзеге асыруға болатынын көрсетті, бұл идеалды теріс өлшемдерді пайдалану арқылы мүмкін болады. Олардың экспериментінде жарылғыш затты поляризациялық синтезделген оптикалық торға түсірілген жалғыз атом арқылы сынап көрді. Бұл оптикалық тор атомдардың спині мен орнын байланыстыру арқылы өзара әрекеттесусіз өлшеулерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.