Александр Невский: Прокофьевтің 1938 жылғы фильмге жазған музыкасы

Кіріспе

Сергей Прокофьевтің 1938 жылғы «Александр Невский» фильміне жазған музыкасы – Сергей Эйзенштейннің 1938 жылғы «Александр Невский» фильмі үшін Сергей Прокофьев құраған музыка. Фильмнің мазмұны – 13 ғасырда Ливон орденінің рыцарларының Новгород Республикасы жеріне басып кіруі, Псков қаласын жаулап алуы, князь Александр Невскийді Русьті қорғауға шақыруы және оның 1242 жылы крестоносшылар үстінен жеңіс однауы. Музыкалық шығармалардың көп бөлігін ақын Владимир Луговский жазған. 1939 жылы Прокофьев фильмнің музыкасын «Александр Невский» кантатасы, Op. 78, контральто (көбінесе меццо-сопранолар орындайды, бірақ шын мәнінде бұл диапазонға жатпайды), хор және оркестр үшін қайта жазды. Бұл стандартты репертуарда берік орын алған және 20 ғасырдың ең танымал кантаталарының бірі болып табылатын кино музыкасының сирек мысалдарының бірі (тағы бір мысалы – «Лейтенант Киже»). Эйзенштейн, Прокофьев және Луговский кейіннен тағы бір тарихи эпос – «Иван Грозный» 1-бөлім (1944) және 2-бөлім (1946, Эйзенштейннің соңғы фильмі) жөнінде де жұмыс істеді.

Құрастыру тарихы

Прокофьевтің "Лейтенант Киже" (1934) және "Пик королевасы" (1936) фильмдерінен кейін жазған үшінші музыкасы болды. Прокофьев композициямен ғана емес, жазу процесімен де тығыз айналысты. Ол қажетті дыбысқа қол жеткізу үшін әртүрлі микрофон қашықтықтарымен тәжірибе жасады. Мысалы, Тевтон орденінің рыцарларын бейнелейтін мүйіздер микрофонға тым жақын орындалып, сыңғырлап, бұрмаланған дыбыс тудырды. Мыс аспаптар мен хор топтары әртүрлі студияларда жазылды, ал жеке үзінділер кейін біріктірілді. Прокофьев оркестрдің әртүрлі бөлімдерін, сондай-ақ қажетті образды жасау үшін әртүрлі композициялық стильдерді пайдаланды. Мысалы, Тевтон ордені (жау ретінде қарастырылады) ауыр мыс аспаптармен, жауынгерлік стильде диссонанстық ноталар ойнату арқылы бейнеленеді. Орыс әскерлеріне деген ықылас негізінен халықтық аспаптармен, мысалы, ағаш сияқты үрлемелі және ішекті аспаптармен, көбінесе халық әнінің үлгісіндегі музыкамен көрсетілді.

Жариялану тарихы

2003 жылы неміс дирижері Франк Стробель Глинка атындағы мемлекеттік орталық музыкалық мәдениет мұражайы және Ресей мемлекеттік әдебиет және өнер мұрағатымен (РГАЛИ) бірлесіп Александр Невскийдің түпнұсқа партитурасын қалпына келтірді. Партитура Musikverlage Hans Sikorski баспасымен, Гамбург қаласында жарық көрді.

Өнер тарихы

Александр Невский фильмі 1938 жылдың 23 қарашасында Мәскеудегі Большой театрында тұңғыш рет көрсетілді. Фрэнк Стробельдің қайта құрауымен толық түпнұсқа фильм музыкасының концерттік тұсаукесері 2003 жылдың 16 қазанында Берлиндегі Концертхауста фильм көрсетілімімен бірге өтті. Стробель Берлин радиосының симфониялық оркестрі мен Эрнст Сенф хорын дирижерлік етті, солист ретінде меццо-сопрано Марина Домашенко өнер көрсетті. Құрылымы мынадай:

1Русь под игом монгольскимРусь моңғол игіндеОркестр
2Песня об Александре НевскомАлександр Невский туралы әнХор, оркестр
3Крестоносцы во ПсковеПсковтағы крестоносцыХор, оркестр
4Вставайте, люди русские!Орыс халқы, тұрыңдар!Хор, оркестр
5Ледовое побоищеМұз үстіндегі шайқасХор, оркестр
6Мёртвое полеӨлілер алаңыКонтральто солисі, оркестр
7Въезд Александра во ПсковАлександрдың Псковке кіруіХор, оркестр

Кантатада көптеген өзгерістер бар. Прокофьев дыбыс инженері Борис Волскийге: «Кейде жаңа туынды жазу, ескіні біріктіруден оңайырақ» деген еді. Фильм экранда пайда болғаннан кейін, мен музыканы симфониялық оркестр мен хор үшін қайта жұмыс жасағым келді. Музыкадан кантата жасау оңай болған жоқ, мен оған түпнұсқа фильмге қарағанда әлдеқайда көп еңбек жұмсадым. Біріншіден, музыкалық форманың логикасына сәйкес, таза музыкалық негізді қамтамасыз етуім керек еді, оны таза симфониялық түрде дамыту қажет болды, содан кейін толыққанды қайта оркестрлеу қажет еді, өйткені оркестр үшін музыка жасау, фильм үшін жасаудан мүлдем өзгеше [деңгейде] болады. Екінші рет музыкаға таза симфониялық тұрғысынан қарауға тырысқаныма қарамастан, Эйзенштейннің фильмінен шыққан көркемдік элемент сақталды. (22 наурыз 1942)

Фильм экранға шыққаннан кейін, мен хормен симфониялық туынды үшін музыканы пайдалануды ұйғардым. Бұл оңай жұмыс емес еді, және осы музыкадан кантата жасау үшін, мен фильм үшін бастапқыда жазғаннан гөрі әлдеқайда көп еңбек жұмсауға тура келді. Біріншіден, музыкалық форманың логикасына сәйкес, оны таза музыкалық негізбен қамтамасыз етуім керек еді, таза симфониялық түрде дамыту қажет болды, содан кейін толыққанды қайта оркестрлеу қажет еді, өйткені симфониялық оркестр үшін оркестрлеу, фильм үшін жасаудан мүлдем басқа [тәртіпте] болады. Осы екінші жұмысым кезінде музыкаға таза симфониялық көзқараспен қарауға тырысқаныма қарамастан, онда фильм мен Эйзенштейннен шыққан көркемдіктің белгілі бір элементі сақталды.

Фильм музыкасынан шамамен 15 минуттық музыка алынып тасталса да, кесулер негізінен қайталаулардан, фрагменттерден және дыбыстық ландшафттан тұрады. Алып тастаулар: Жоғарыдағы кестеде ("Фильм музыкасы" бөлімінде) кантатадан алынып тасталған белгілер мен нөмірлер көрсетілген. Новгород пен Псков сахналарынан "ad libitum" қоңыраулар жоқ. "Крестоносцының шақыруы" енді жеке қола номері ретінде ойнатылмайды, бірақ қазір оркестрлік текстураның бөлігі ретінде басқа тақырыптармен біріктіріледі. "Peregrinus expectavi" тақырыбының қайталануы болғандықтан "Крестоносцы лагері" алынып тасталды. Басқа жерде ұсынылмаған тақырыптарға арналған екі маңызды нөмір, "Нықтар мен жебелер" және "Тұтқындар" барлық нұсқалары кірмейді. "Құлағандар" әнінің қайталануы алынып тасталған, мүмкін олар "Өлілер алаңы" әнінен "Мен ақ далаға барамын" тақырыбының қайталануы болғандықтан. Ұсақталған сөздер: "Орыс халқы, тұрыңдар!" өлеңінің хорлық қайталануларының жартысына жуығы кесілген, барлық аспаптық нұсқалары да солай. "Крестоносцы шабуылы" ұзындығының жартысын жоғалтып, қысқартылған. "Дүел" айтарлықтай қысқартылды (тек алғашқы 12 такт сақталды) және "Скоморохтармен" қысқаша кезектесіп, ертерекке ауыстырылды. Біріктіру: Диалог арқылы екіге бөлінген нөмірлер, мысалы "Александр Невский туралы ән" және "Өлілер алаңы", тиісті бөліктері біріктірілген. "Моңғол игіндегі Русь" енді "Александр Невский лагерінен" алынған бастапқы үзіндінің қайталануымен аяқталады, бұл қозғалысқа ABA формасын береді. Жаңадан құрастыру: Крестоносцылердің жойылуын бейнелейтін "Мұз жарылысы", фильмдегі перкуссиялық дыбыс эффектілерінен тұрады, енді жаңа музыканың маңызды бөлігімен ауыстырылды (Бронның фильм музыкасының нұсқасы осыны және "Орыс халқы, тұрыңдар!" кіріспесін ашылу тізімінде пайдаланады). Көбейту: Фильм музыкасының "Финалдық бөлігі", қарапайым студиялық оркестрмен хорсыз орындалған, кантатада кеңейтіліп, зәулім және жарқын "Финалдық хорға" айналдырылды, қуатты мырыш және соққы аспаптарымен сүйемелденеді. Қосымшалар: "Александр Невский туралы ән" жаңа үшінші шумаққа ие болды ("Балта соққан жерде көше пайда болды"). "Орыс халқы, тұрыңдар!" жаңа кіріспе алды, ол жоғары дауысты ағаш және мырыш аккордтарынан, қоңыраулардың дыбысынан, ксилофонның глайссандосынан және тартылған ішектерден тұрады. "Мұз үстіндегі шайқаста" "Крестоносцы шабуылынан" кейін, Ливониялық рыцарьлар мен орыс қорғаушылары арасындағы шайқастың басталуын бейнелейтін қосымша бөлім бар, латын тіліндегі қосымша мәтінмен ("Vincant arma crucifera! Hostis pereat!"). "Мұз үстіндегі шайқас" "Орыс халқы, тұрыңдар!" әнінен "Туған Русьте" тақырыбының тыныш және қайғылы аспаптық қайталануымен аяқталады. "Өлілер алаңында" фильмдегі аспаптық болатын алғашқы шумаққа, солист үшін қосымша вокалдық бөлім ("Мен ақ далаға барамын") қосылды. "Александрдың Псковке кіруі" халықтың қуанышын бейнелейтін жаңа өткел алды ("Қуан, ән айт, ана Русь!"), глокеншпиль, ксилофон және арфамен сүйемелденеді. "Александрдың Псковке кіруіне" "Туған Русьте" тақырыбының екі қосымша қайталануы қосылды, біреуі "Скоморохтардың" соңымен біріктірілген, екіншісі одан кейін келеді, "Александр Невский туралы ән" негізіндегі соңғы шумаққа әкеледі. Осы көптеген өзгерістерге қарамастан, оқиғалар мен музыканың реті күрт өспейді, ең жақсы музыка ғана сақталмайды, сонымен қатар үлкен аспаптық күштермен, бай оркестрлеумен, қосымша хорлық сүйемелдеумен, үлкен динамикалық контрасттармен және, әрине, үлкен жалғастырумен жақсартылады. Сонымен қатар, "Псковтағы крестоносцылерде", "Мұз үстіндегі шайқаста" және "Александрдың Псковке кіруінде" Прокофьев тақырыптардың жиі ауысуы мен үйлесуіне, осылайша үлкен ритмдік күрделілікке және кейбір диссонанстарға мүмкіндік береді.

Although some 15 minutes of music from the film score are omitted, the cuts mainly consist of repetitions, fragments and soundscape. Omissions: The table above (under "Film score") shows the cues and numbers omitted from the cantata. There is no ad libitum bell tolling from the Novgorod and Pskov scenes. The 'Horn Call of the Crusaders' is no longer played as a free standing brass number, but is now combined with other themes as part of the orchestral texture. 'The Crusaders' Camp', being a repeat of the "Peregrinus expectavi" theme, is omitted. Two significant numbers featuring themes not presented elsewhere, 'Spears and Arrows' and all iterations of 'The Prisoners', are not included. Iterations of 'The Fallen' are omitted, perhaps because they are a restatement of the theme "I shall go over the white field" from 'The Field of the Dead'. Abbreviations: About half the choral repetitions of stanzas of "Arise, Russian People!" are cut, as are all of the instrumental versions. The 'Charge of the Crusaders' is condensed, losing about half its length. The 'Duel' is greatly shortened (only the first 12 measures are preserved), and moved to an earlier position, alternating briefly with 'The Skomorokhi'. Consolidation: Numbers broken into two cues by dialogue, such as 'Song about Alexander Nevsky' and 'The Field of the Dead', have their respective parts joined together. 'Rus' under the Mongol Yoke' now concludes with a repeat of the opening passage, possibly taken from 'Alexander Nevsky's Camp', giving the movement an ABA form. Recomposition: 'The Ice Breaks', which depicts the crusaders perishing, consisting in the film score of percussive sound effects, is now replaced by a substantial section of new music (the Brohn version of the film score uses this and the new introduction to "Arise, Russian People!" as an opening credits prelude). Expansion: The 'Finale' of the film score, rather perfunctorily performed by a modest studio orchestra without chorus, is, in the cantata, enlarged and transformed into a massive and glittering 'Final Chorus' with prominent brass and percussion section accompaniment. Additions: The 'Song about Alexander Nevsky' gains a new third stanza ("Where the axe was swung, there was a street"). "Arise, Russian People!" gains a new introduction consisting of loud woodwind and brass chords, clanging bells, xylophone glissandi, and plucked strings. In 'The Battle on the Ice', there is now, after the 'Charge of the Crusaders', an added section depicting the commencement of fighting between the Livonian knights and the Russian defenders, with some additional Latin text ("Vincant arma crucifera! Hostis pereat!") 'The Battle on the Ice' now concludes with a quiet and poignant instrumental repeat of the "In our native Rus'" theme from "Arise, Russian People!". In 'The Field of the Dead', the first stanza, which is instrumental in the film score, now has an added vocal part ("I shall go over the white field") for the soloist. 'Alexander's Entry into Pskov' gains a new passage ("Rejoice, sing, mother Rus'!") depicting the people's celebration, with glockenspiel, xylophone, and harp accompaniment. Two more repetitions of "In our native Rus'" are added to 'Alexander's Entry into Pskov', one combined with the end of 'The Skomorokhi', and one following it, leading to the final stanza based on 'Song about Alexander Nevsky'. Despite these many modifications, the order of events and music changes hardly at all, and the best music is not only preserved, but improved by larger instrumental forces, richer orchestration, added choral accompaniments, greater dynamic contrasts, and, obviously, greater continuity. Furthermore, in 'The Crusaders in Pskov', 'The Battle on the Ice', and 'Alexander's Entry into Pskov', Prokofiev indulges in more frequent juxtaposition and overlap of themes, resulting in greater rhythmic complexity and some jarring dissonances.