Қоршаған орта философиясы

Кіріспе

Экологиялық философия – философияның табиғи орта және адамның ондағы орнымен айналысатын саласы. Ол адам мен қоршаған орта арақатынасы туралы маңызды сұрақтар қояды, мысалы: «Табиғат туралы сөйлескенде біз немен айналысамыз?» «Табиғи, яғни адам жасаған емес орта бізге неге құнды, немесе өзінің ішінде қандай құндылыққа ие?» «Қоршаған ортаның нашарлауы, ластану және климаттың өзгеруі сияқты экологиялық мәселелерге қалай ден қою керек?» «Табиғи әлем мен адамның технологиясы мен дамуы арасындағы байланысты қалай жақсырақ түсінуге болады?» және «Біздің табиғаттағы орнымыз қандай?» Экологиялық философия экологиялық этика, экологиялық эстетика, экофеминизм, экологиялық герменевтика және экологиялық теологияны қамтиды. Экологиялық философтардың назар аударатын негізгі салалары:

Қоршаған ортаны және табиғатты анықтау
Қоршаған ортаны бағалау жолдары
Жануарлар мен өсімдіктердің моральдық мәртебесі
Құрып бара жатқан түрлер
Экологизм және терең экология
Табиғаттың эстетикалық құндылығы
Ішкі құндылық
Жабайы табиғат
Табиғатты қалпына келтіру
Болашақ ұрпақтарды ескеруге алу. Сонымен қатар экологиялық философия адамдардың қоршаған ортамен байланысты әртүрлі тәжірибелерге беретін құндылықты зерттейді, әсіресе адам жасаған емес ортадағы немесе оған жақын тәжірибелер қалалық немесе индустриялық тәжірибелерден қалай өзгешеленеді және бұл мәдениеттерде қалай өзгеріп, жергілікті халықтарға ерекше назар аударады.

Қазіргі тарих

Экологиялық философия 1970 жылдары философияның бір саласы ретінде қалыптасты. Алғашқы экологиялық философтардың қатарында Сейед Хосейн Наср, Ричард Раутли, Арне Нæss және Дж. Бэрд Калликотт есімдері бар. Бұл қозғалыс адамзаттың табиғаттан шеттеу сезімін тарихи тұрғыдан жалғастыруға бағытталған тыраштандыру болды. Ол сол кезде дамыған экофеминизммен тығыз байланысты, өзара толықтыратын ғылым саласы. Содан бері оның назар аударатын мәселелері едәуір кеңейді. Бүгінде бұл сала стильдік, философиялық және мәдени көзқарастардың ерекше алуандығымен сипатталады. Адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасын, қоршаған орта туралы жеке және поэтикалық ой-толғамдардан бастап панпсихизмнің дәлелдеріне дейін, ойын теориясының мальтузиандық қолданылуына немесе табиғаттың қызметтеріне экономикалық баға беру мәселесіне дейін қамтиды. 1970-80 жылдардағы маңызды пікірталас – табиғаттың адамдық құндылықтардан тәуелсіз, өзіндік құндылығы бар ма, әлде оның құндылығы тек құралдық сипатта ма деген сұрақ төңірегінде болды. Одан бір жағынан экоцентрлік немесе терең экологиялық көзқарастар, екінші жағынан, салдарлық немесе прагматикалық антропоцентрлік көзқарастар пайда болды. Осы кезеңде туындаған тағы бір пікірталас – шөлдік дегеннің бар-жоғы және оның Уильям Кронон ұсынғандай, отаршылдық салдары бар мәдени құрылым ғана емес пе деген мәселе болды. Содан бері экологиялық тарихты зерттеу және оның айналымы сынға түсініліп, жетілдірілді. Осы үздіксіз пікірталаста әлемнің әртүрлі мәдениеттерінен шыққан, батыстық болжамдардың үстемдігіне күмән келтіретін және осы саланы жаһандық ой-пікірлерге айналдыруға көмектесетін әртүрлі дауыстар естілді. Соңғы онжылдықтарда терең экологияға және оның негізінде жатқан табиғат түсінігіне күрт сын айтылды. Кейбір ғалымдар табиғаттың өзі жоқ десе, оның орнына өзін-өзі қайшыратын және тіпті саяси күмәнді идеалды "басқа" ұғымы тұрғанын, ал біздің әлемімізді және өмірімізді қалыптастыратын адамның қоршаған ортамен өзара әрекеттесуін елемеушілік танытқанын айтады. Бұл экологиялық философияда постмодернистік, конструктивтік және соңғы кезде постнатуралистік бұрылыс деп аталды. Экологиялық эстетика, дизайн және қалпына келтіру экологиялық ойдың шекарасын өзгертетін маңызды өзара байланысты салалар ретінде пайда болды, сондай-ақ климаттың өзгеруі мен биоәртүрлілік ғылымы, олар тудырған этикалық, саяси және эпистемологиялық сұрақтар да маңызды рөл атқарады.

Environmental philosophy emerged as a branch of philosophy in 1970s. Early environmental philosophers include Seyyed Hossein Nasr, Richard Routley, Arne Næss, and J. Baird Callicott. The movement was an attempt to connect with humanity's sense of alienation from nature in a continuing fashion throughout history. This was very closely related to the development at the same time of ecofeminism, an intersecting discipline. Since then its areas of concern have expanded significantly. The field is today characterized by a notable diversity of stylistic, philosophical and cultural approaches to human environmental relationships, from personal and poetic reflections on environmental experience and arguments for panpsychism to Malthusian applications of game theory or the question of how to put an economic value on nature's services. A major debate arose in the 1970s and 80s was that of whether nature has intrinsic value in itself independent of human values or whether its value is merely instrumental, with ecocentric or deep ecology approaches emerging on the one hand versus consequentialist or pragmatist anthropocentric approaches on the other. Another debate that arose at this time was the debate over whether there really is such a thing as wilderness or not, or whether it is merely a cultural construct with colonialist implications as suggested by William Cronon. Since then, readings of environmental history and discourse have become more critical and refined. In this ongoing debate, a diversity of dissenting voices have emerged from different cultures around the world questioning the dominance of Western assumptions, helping to transform the field into a global area of thought. In recent decades, there has been a significant challenge to deep ecology and the concepts of nature that underlie it, some arguing that there is not really such a thing as nature at all beyond some self contradictory and even politically dubious constructions of an ideal other that ignore the real human environmental interactions that shape our world and lives. This has been alternately dubbed the postmodern, constructivist, and most recently post naturalistic turn in environmental philosophy. Environmental aesthetics, design and restoration have emerged as important intersecting disciplines that keep shifting the boundaries of environmental thought, as have the science of climate change and biodiversity and the ethical, political and epistemological questions they raise.