Кіріспе

Ацтек армиясындағы арнайы жаяу әскер класы. Бүркіт жауынгерлері немесе бүркіт салткерлері (классикалық науатль: cuāuhtli (жекеше) – Ацтек армиясындағы жаяу әскердің ерекше класы, Ацтек қоғамындағы екі жетекші әскери арнайы күштердің бірі, екіншісі – Ягуар жауынгерлері. Бұл әскери ордендер ақсүйек тегінен шыққан ең батыл сарбаздардан және шайқаста ең көп тұтқын алғандардан құралған. Ацтек жауынгерлерінің барлығы арасында олар ең қорқынышты саналды. Бүркіт жауынгерлері мен ягуар жауынгерлері – тек ақсүйектерге ғана шек қоймаған жалғыз топтар еді, себебі қара халық немесе науатль тілінде "mācēhualli" деген атпен белгілі адамдар да ерекше еңбегі үшін қабылданатын. Ацтек жауынгерлерінің өмірі – үздірілмейтін шайқастардан тұрды, ал осы соғыстардың басты мақсаты құдайларға құрбан ету үшін тұтқын алу болатын. Алайда, Ацтек империясы кеңейген сайын, империяның өсуі мен күшейе беруі маңыздырақ аспектіге айналды. Қазіргі кезде бүркіт жауынгері – Ацтек мәдениетінің және, демек, мексикалық дәстүрдің символы болып табылады. Кейбір компаниялар бүркіт жауынгерін күш, агрессивтілік, бәсекеге қабілеттілік және Мексиканың ежелгі мәдениеттерін еске алуды білдіретін символ ретінде пайдаланады. Мысалы, AeroMexico логотипінде cuāuhtli бейнеленген.

Ацтектер қоғамы

Империя әртүрлі әлеуметтік топтардан тұрды: патшалар (құдайлар деп есептелді), ақсүйектер, генералдар, дін қызметкерлері, шаруалар және соңында құлдар. Саяси жағынан қоғам дербес қала-мемлекеттер негізінде құрылған, олар альтепетль деп аталды, және кішігірім бөлімдерден (калпулли) тұрды, олар өз кезегінде әдетте бір немесе бірнеше туыстық топтардан құралды. Ацтек қоғамы өте күрделі және қабатталған, бірнеше иерархиядан тұратын. Қоғам ақсүйектер мен еркін қарапайым халық арасындағы қатаң айырмашылыққа негізделді, олардың екеуі де әлеуметтік мәртебе, міндеттер және билік бойынша күрделі иерархиялық жүйеге бөлінген. Қарапайым адамның жерге және киімге қатысты құқықтары ақсүйектердің құқықтарымен тең болмады, тіпті киімдерінде қолдануға рұқсат етілген материалдарды реттеуге дейін. Экономикалық жағынан қоғам ауыл шаруашылығына және үлкен дәрежеде соғысқа тәуелді болды. Сауда, алыс және жергілікті, сондай-ақ сауданың жоғары деңгейде мамандануы да экономикалық тұрғыдан маңызды факторлар болды.

Құрбандық рәсімі

Ацтектердің барлық еркек балалары, қарапайым халықтың еркіндікке ие өкілдері де, ақсүйектер де, негізгі білім алу кезінде қару-жарақ пен соғыс өнерінен үйренді. Он төрт жасқа дейін балалардың тәрбиесі ата-аналарының қолында болды, бірақ оған кальпулли билігі қадағалау жасады. Олар белгілі бір уақыт сайын жергілікті храмдарға барып, өздерінің білімін тексертіп отырды. Дегенмен, тек үздік оқушылар ғана бүркіт жауынгерлеріне айнала алатын, себебі олар ацтек қоғамында ақсүйектердің қатарында саналды. Ацтектердің жас шағындағы жігіттері 17 жасқа келгенде жауынгерлерге айналып, ресми әскери дайындықтан өтті. Жаңадан келгендерден батылдық пен адалдық күтілді. Ақсүйек тегінен шыққандар дін, саясат немесе тарих пәндерін дін қызметкерлерінен оқыды. Ересек адамның мәртебесіне ие болу үшін жас жігіт алғашқы тұтқынын алуы керек еді. Ацтек жауынгерлері жауларды тұтқындау арқылы шенді көтерілуге мүмкіндік алды. Жауынгерлер қатарына қосылудың шарттарының бірі – кем дегенде төрт тұтқын алу немесе ұлы ерліктер жасау (мысалы, құрбандыққа шалу үшін жауларды тұтқындау) болды, осы шарттарды орындағандар яғуар немесе бүркіт жауынгері болуға лайық деп есептелді.

Қару-жарақ пен соғыс киімдері

Жауынгерлер атлатты, найза мен қысқа қанжар сияқты түрлі қару-жарақтар қолданды. Ацтектердің қылыштары (макуахуитль) ағашқа обсидиан кіргізіп жасалған. Жүннен тоқылған арқандармен жауларға отты тастар лақтырылған. Ацтектердің көптеген қару-жарақтары қарсыластарын өлтірудің орнына, есінен танытып тұтқындауға бағытталған. Бүркіт жауынгерлерінің киімдері майдандағы батылдығын және дене күшін көрсететін. Ацтектер Мезоамерика климатына ыңғайлы, жеңіл және денеге жақын киілетін кеуде қалқанын киген. Олардың қалқандары әртүрлі түстермен боялған және қауырсынмен әшекейленген. Жауынгерлердің аяқтары былғары жолақтармен жабылған, бұл көне замандағы саяқтан қорғайтын қорғаныш. Бүркіт жауынгерлері бас киім ретінде бүркіттің басын, тікелей ашық тұмсығымен киген, ал әшекей ретінде бүркіттің қауырсындарын пайдаланған. Бүркіт жауынгерлерінің шайқастағы жетістіктері сәнді зергерлік бұйымдар киюге және рұқсат алумен марапатталған. Зергерлік бұйымдарының сапасы да әлеуметтік жағдайға байланысты болған. Олар қызыл топырақтан жасалған қымбат материалдарды және квецаль қауырсындарынан жасалған бас киімдерді киген. Ең жоғары дәрежедегі жауынгерлерге билеуші өз қолымен жасыл тастан жасалған "халчиухтентель" – ерінге салынатын әшекей және былғары құлаққаптар "куетлакснакочтли" сыйлаған. Олардың арқандары, әдетте, магуэй талшығынан жасалған, немесе henequen (Agave fourcroydes) сияқты агава тұқымдас өсімдіктердің бір түрінен алынған.

Қоғамдағы бүркіт жауынгерлері

Бүркіт пен яғуар жауынгерлерінің шығу тегі екі құдайдың өзінен-өзі сақтанбай жасаған құрбандықтарынан басталады; Нанахуатзин, яғни "Дөңгелек безді", және Текуцизтекатл, яғни "Шығарлардың иесі", күнге өмір сыйлау үшін өздерін құрбан етті. Олар оттан шығып, бір-біріне айналып, бүркіт пен яғуарға айналды. Бұл космологиялық сенім бүркіт жауынгерлерінің қоғамдағы жоғары статусын бекітеді. Бұл олардың киімдерінде де көрінеді. Бүркіттер күннің жауынгерлері болды, себебі бүркіт күннің символы еді. Бүркіт жауынгерлері бүркіттер сияқты киінетін, бүркіт қанаттарымен безенетін және басында бүркіт басы бар бас киім киетін. Бүркіт жауынгерлері ацтек қоғамындағы ең жоғары дәрежелі жауынгерлердің қатарында болды. Ацтектерде құрбандыққа шалу өте маңызды, олардың пікірінше, адам қан арқылы күнді қуаттандыру – олардың міндеті. Жауынгерлер құрбандыққа шалу үшін қажетті тұтқындарды ұсынайды. Бұл бүркіт жауынгерлерінің шығу тегіне және олардың құдайлармен байланысына оралады. Бүркіт және яғуар жауынгерлері – толық уақытты кәсіби жауынгерлер деп танылған жалғыз екі түрдің бірі еді. Олардың жоғары деңгейдегі жаттығулары мен білімдерінің арқасында олар майдан даласында да, одан тыс жерлерде де көшбасшылар мен қолбасшылар болды. Бұл шенге жеткенде олар ацтек қоғамының ақсүйектерімен және басқа да элиталық мүшелерімен тең дәрежеде болды, сондықтан жауынгерлік жол – ацтек мәдениетінде әлеуметтік мәртебені көтерудің жолы болды, ол ақсүйектерге берілген көптеген артықшылықтарды кепілдік берді. Жауынгерлік өнерді тәмамдаған жауынгерге пульке ішуге, кәнизактер ұстауға және патша сарайында тамақтануға рұқсат берілді. Азаматтық деңгейде олар қала-мемлекет үшін толық уақытты жауынгерлер болып жұмыс істейтін, саудагерлерді қорғап және қаланы күзетіп жүретін. Осыған сәйкес, олар ацтек қоғамының азаматтық немесе полиция күштері болды. Осы корпустардың арқасында ацтектер испандарды Ла Ноче Триста шайқасында жеңіп алды.

Бөрік батыр ғибадатханасы

Бүркіт жауынгерінің ғибадатханасы Мексиканың Малиналько қаласында орналасқан. Ғибадатхана төбеде орналасқан және толығымен тасқа қазылған. Ғибадатхана дөңгелек құрылыс, кіреберісінде 13 саты бар, және екі ягуар мүсінін қамтиды. Ғибадатханаға кіреберіс – ацтектердің жер монстрының ойылып жасалған ашық аузы. Ғибадатхана билеушінің сарайының қасында орналасқан, ол Бүркіт жауынгерлерінің штабы және соғыс стратегияларын жоспарлау орны ретінде пайдаланылған. Ғибадатхананың ішкі жанының жартысын алып жатқан ұзын ойыс орындық бар. Орындықта бүркіттер мен ягуар бейнеленген мүсіндер бар. Ішкі жайдың ортасында еденде алып бүркіт салынған. Кейбіреулер орталықтағы бүркіт құрбандық тағы немесе тақ ретінде қолданылған деп есептейді. Айналасындағы ғимараттарда жауынгердің өмірін бейнелейтін бірнеше қабырға суреттері сақталған. Сонымен қатар, Малиналькода билейтін бүркіттер мен ягуарлардың суреттері де кездеседі.