Кіріспе

2 ғасыр раввині және Мишнаның редакторы Яһуда ха Наси (Yəhūḏā hanNāsīʾ; Yehudah HaNasi немесе Президент Яһуда) немесе Яһуда I, қарапайым Рабби немесе Рабби деп белгілі, екінші ғасыр раввині (бесінші буын танасы) және Мишнаның бас редактор және түзетушісі болған. Ол шамамен 135-217 жылдары өмір сүрген. Бар-Кохба көтерілісінен кейін Рим оккупациясы астындағы Яһудеядағы еврей қауымының маңызды басшысы болды.

Атауы мен лауазымдары

Наси деген атақ Санхедрин төрағаларына қолданылған. Ол атына бұл атақты тұрақты түрде қосып, осы құрметке ие болған алғашқы наси болды; дәстүрлі әдебиеттерде ол көбінесе "Рабби Иуда ха Наси" деп аталады. Бірақ көбінесе (және Мишнада әрқашан) ол жай ғана рабби, "ұстаз" (רבי) – ең білгір шебер деп аталады. Кейде оны Раббену, "біздің ұстазымыз" деп те атайды. Оның терең діңгектілігі үшін оны "Раббену Хақадош", "біздің қасиетті ұстазымыз" (רבנו הקדוש) деп те атайды.

Жастық шақ

Яһуда 135 жылы жаңа құрылған Сирия Палестина Рим провинциясында Симеон бен Гамалиел II-нің отбасында дүниеге келді. Талмудта ол Дәуіттен тараған деп жазылған. Ол рабби Акива шейіт болған күні туған деседі. Талмуд бұл Құдайдың құдіретті күшімен болғанын айтады: Құдай яһуди халқына Акиваның орнына басқа да ұлы басшыны берді. Оның туған жері белгісіз. Яһуданың жастық шағы Төменгі Галилеядағы Уша қаласында өтті. Әкесі оған өзі алғандай білім берді, соның ішінде Койне грек тілін де үйретті. Грек тілін білу арқасында ол яһудилердің Рим билігімен байланыс жасаушы өкілі болды. Ол еврей палестиналық арамей тілінен гөрі грек тілін елдің тілі ретінде артық жақсы көрді. Яһуданың үйінде тек иврит тілінде сөйлесті, ал оның қызметшілері ескі, түсініксіз иврит терминдерін қолдануларымен белгілі болды. Яһуда ауызша және жазбаша заңдарды оқуға өзін арнады. Ол Акиваның ең көрнекті шәкірттерінен бірінің сабағын алды. Олардың шәкірті ретінде және әкесінің төңірегіне жиналған басқа да белгілі адамдармен әңгімелесу арқылы, ол өмірінің жұмысы – Мишнаны толықтыру үшін берік білім негізін қалады.

Оның ұстаздары

Оның Ұшадағы ұстазы – патриарх үйінде діни және заңдық мәселелер бойынша төрелік ететін Яһуда бар Илай болды. Кейін Яһуда бала кезінде Ұшада Яһуда бар Илайдың алдында Естер кітабын оқығанын айтты. Яһуда Әкиваның шәкірті, Симон бен Гамалиелдің жақын досы Жозеф бен Халафтаға ерекше құрметпен қарады. Кейінгі жылдары Яһуда Жозефтің пікірлеріне қарсылық білдіргенде: «Біз, жалқылар, Жозефке қарсы тұрамыз, бірақ біздің дәуіріміз оның дәуірімен салыстырғанда қасиетсіз!» дейтін. Яһуда Жозефтің халахасын «Менахот» 14а-да жеткізеді. Яһуда Текоядағы Шимон бар Йохаидан білім алды, кейбір деректер бойынша бұл орын Меронмен байланысты. Ол сондай-ақ Елазар бен Шаммуадан да сабақ алды. Яһуда раввин Меирмен оқымады, бұл Меирдің патриарх үйінен алшақтауына себеп болған қақтығыстардың салдарынан болды. Дегенмен, ол Меирді арт жағынан көрудің өзіне де бақытты санады. Яһуданың тағы бір ұстазы – бабылдық Натан болды, ол да Меир мен патриарх арасындағы қақтығысқа қатысты; Яһуда бірде жастық шағындағы ынтасынан Натанға тиісті құрмет көрсетпегенін мойындады. Халахикалық және аггадикалық дәстүрлерде Яһуданың пікірі көбінесе Натанның пікіріне қарсы келеді. Иерусалимдік дәстүрде Яһуда бен Коршай (Симон бен Гамалиелдің көмекшісі ретінде аталған халахикалық маман) Яһуданың нағыз ұстазы деп есептеледі. Яқуб бен Ханина (мүмкін, әкесінің аты көрсетілмеген және оның атынан Яһуда халахикалық сөйлемдер келтіретін Яқуб) да Яһуданың ұстаздарының бірі ретінде айтылады және ол одан халахикалық сөйлемдерді қайталауын сұрады. Яһуданы әкесі (Симон бен Гамалиел) да оқытқан; екеуі халахикалық мәселеде келіспеген кезде әкесі көбінесе қатаң болды. Яһуда өзі: «Менің пікірім әкемнен де дұрыс сияқты», – дейді де, сосын себебін түсіндіреді. Яһудаға қарапайымдылық қасиеті тән еді, ол оны әкесінде қатты бағалады, ол Шимон бар Йохаидың басымдығын ашық мойындады, осылайша Бней Батира Хиллелге жол бергенде және Жонатан өз досы Дәуітке ерікті түрде басымдық бергендегідей кішіпейілділік танытты.

Көшбасшылық

Яһуданың әкесі Ерец-Исраельде қалған яһудилердің басшысы болып тағайындалған уақыты туралы ештеңе белгісіз. Раши айтуынша, Яһуданың әкесі Шимон Сефарамға (қазіргі Шефа 'Амр) көшер алдында Ушадағы Синедрионың насиі немесе басшысы болып қызмет еткен. Бір дәстүр бойынша, Симон бен Гамалиел қайтыс болған кезде елде тек шегірткелердің зияны ғана емес, сонымен қатар көптеген қиындықтар болған. Санахиримнің басшысы Яһуда болған Бет-Шеаримге (қазір Бет-Шеарим некрополының бір бөлігі) Санахирим Сефарамнан көшіп келді. Ол өмірінің кем дегенде 17 жылын сол жерде өткізген. Яһуда Сепфористі таңдады, себебі оның денсаулығы жоғары биіктікте және таза ауада жақсарады. Дегенмен, Яһуданың басшы ретіндегі есте қалуы негізінен Бет-Шеариммен байланысты: «Даналар үйретті: Аятта: «Әділеттілік, әділеттілікты ұстаныңыз» делінген. Бұл, адамдар даналардың бар жеріндегі академияны іздеу керектігін көрсетеді. Мысалы, [ ] Рабби Йехуда Ханасиден Бейт-Шеаримге дейін [.]». Яһуданың қызметінің алғашқы жылдарындағы замандастарының арасында Елазар бен Шимон, Исмаил бен Йосе, Йосе бен Яһуда және Шимон бен Елазар болды. Оның жақсы танымал замандастары мен шәкірттері: Симон б. Манассе, Пинхас бен Яир, Елазар ха Каппар және оның ұлы Бар Каппара, Хия Ұлы, Шимон бен Халафта және Леви бен Сиси. Оның өлімінен кейін Аморайлардың бірінші буыны ретінде оқытқан шәкірттерінің арасында: Ханина бар Хама және Хошая Рабба Ерец-Исраэльде, Абба Ариха және Нехардеяның Самуил Бабылда (Төменгі Месопотамия үшін еврей термині). Яһуданың ресми қызметі туралы тек шашыраңқы жазбалар ғана бар. Оларға оның шәкірттерін діни лауазымдарға тағайындауы; студенттерді қоғамдық лауазымдарға ұсынуы; жаңа айды жариялауға қатысты бұйрықтар; демалыс жылына қатысты заңды жақсартуы; және Ерец-Исраэльдің шекаралық аудандарындағы ондықтарға қатысты жарлықтар кіреді. Соңғысы патриархтық отбасының мүшелерінің қарсылығына қарсы қорғауға міндетті болды. Көптеген діни және заңдық шешімдер Яһуданың және оның сотының, яғни ғалымдар кеңесінің қатысуымен қабылданғаны туралы жазылған. Талмудта Рабби Йехуда Ханасидің өте бай және Римде үлкен құрметке ие болғаны айтылады. Ол «Антонинуспен», мүмкін император Антонин Пиймен жақын достық қарым-қатынаста болған, бірақ оның әйгілі достығы император Марк Аврелий Антонинмен немесе Антонинмен, оны сондай-ақ Каракалла деп те атайды және ол Яһудамен түрлі дүниелік және рухани мәселелер бойынша кеңесетін. Яһуда мен Антонин арасындағы әртүрлі пікірлестер туралы еврей деректерінде айтылған. Бұл мысалдарға соқыр және ақсақ туралы теңеу (өлімнен кейін дене мен жанның сотталуын бейнелеу) және күнәға деген құштарлықты талқылау жатады. Яһуданың байлығы оның билігін арттырды, бұл туралы әртүрлі дәстүрлерде айтылған. Бабылда оның атқоймасы тіпті Шапур патшасынан да бай екені туралы гиперболалық пікір айтылды. Оның үйі императордың үйімен салыстырылды. Симеон бен Менасия Яһуданы мақтап, оның және оның ұлдарының сұлулығы, билігі, байлығы, даналығы, жасы, құрметі және балалардың баталары біріккенін айтты. Аштық кезінде Яһуда астық қоймаларын ашып, мұқтаждарға астық таратты. Бірақ ол байлықпен алынатын ләззаттардан бас тартып, былай деді: «Кім осы дүниелік ләззаттарды таңдаса, ол ақыреттің ләззатынан айырылады; кім бұлардан бас тартса, сонда ғана соңғысын алады».

Өлім

Яһуданың қайтыс болған жылы оның шәкірті Абба Ариханың Ерец Израилді Яһуданың қайтыс болуына дейін, Селевкид дәуірінің 530 жылы (219 ж.с.) тастап кеткенінен анықталады. Ол Маркус Аврелий мен Луций Вердің билігінде (шамамен 165 ж.) патриарх қызметін атқарды. Яһуда шамамен 135 жылы туған, 30 жасында патриарх болған және шамамен 85 жасында қайтыс болған. Талмудта рабби Яһуда ханзада Сепфористе кем дегенде 17 жыл өмір сүргені және ол өзіне қатысты "Жақып Мысыр елінде он жеті жыл өмір сүрді" (Тек қана 47:28) деген библиялық аятты қолданғаны айтылады. Басқа есептеу бойынша, ол 15 Кислевте, АМ 3978 жылы (шамамен 217 ж.с. 1 желтоқсанда) Сепфорида қайтыс болды, ал оның денесі Сепфористен алыс орналасқан Бейт Шеарим некрополіне жерленді. Оның жаназасы кезінде, оны құрметтеу үшін жол бойындағы әртүрлі бекеттерде он сегіз рет тоқтады. Яһуда қайтыс болғанда, оның өлімін уайымға толы Сепфорис халқына ешкім жариялауға батыл болмады, соңында ақылды Бар-Қаппара мысал келтіріп, жаңалықты жеткізді: "Аспан әскері мен жердегі адамдар келісім шартын ұстады; содан кейін аспан әскері жеңіске жетіп, шартыны иеленді". Яһуданың ғалым ретіндегі биік орны, осы кезеңге ерекше сипат бергені, ерте заманнан бері Мұсаның заманынан бастап, Тора мен ұлылық (яғни білім мен дәреже) Яһуда І-де болғандай біріккен ешкім болмағанымен сипатталды. Яһуданың өлімінен кейін оның екі ұлы билікке ие болды: Гамалиел наси болып оның орнын басты, ал Шимон оның ешивасының хахамы болды. Кейбір мидрашикалық және каббалалық аңыздарға сәйкес, Юда ха Насидің Яавец есімді ұлы болды, ол өлімді сезінбей көкке көтерілді.

Талмудтық баяндамалар

Яһуда туралы әртүрлі әңгімелер айтылады, олар оның мінезінің әртүрлі жақтарын көрсетеді. Бірде ол сойылатын жерге бара жатқан бұзауды көрді, ол көздерінен жас шығарып, одан қорғау іздегендей қарады. Ол оған: «Кет, өйткені сен осы мақсат үшін жаратылдың!» деді. Осы азап шеккен жануарға көрсеткен қатыгездігі үшін ол көп жыл бойы ауырып жазаланды. Кейін, оның қызметшісі үйіндегі шағын жануарларды союға дайындалып жатқанда, ол оған: «Оларды тірі қалдыр, өйткені [Құдайдың] мейірімі барлық жаратылысын қамтиды», - деді. Осылайша, ол мейірімділік танытқаннан кейін ауруы басылды. Яһуда сондай-ақ: «Тауратты білмейтін адам ет жемеуі керек», - деген. Ол ет немесе жұмыртқа жеуге арналған дұғасында жануарлар өміріне құрметпен қарағанын көрсетті: «Көптеген жандарды жаратқан Раббы мақтаңыз, олар арқылы барлық тірі нәрсенің жанын күшпен ұстап тұру үшін». Ол үш түрлі шейіттің өлімі туралы айтқанда, олардың болашақ өмірге лайық екенін білдіріп, жылап: «Бір адам әлемін бір сағатта табады, ал екіншісіне көп жылдар қажет», - деді. Әлиша ибн Әбуяның қыздары оған олардың әкесінің білімі туралы еске салғанда, ол жылап жіберді. Пинхас бен Яирмен кездесуі туралы аңызда ол жоғары күшпен қорғалған, адал Пинхастың тұрақтылығына көз жасымен таң қалған деп сипатталды. Ол, Зарлы әндер 2:2-ні түсіндіріп, Иерусалим мен ғибадатхананың қирауы туралы оқиғалармен мысал келтіргенде, көзінен жиі жас шығып, сөзін үзіп қоятын. Жазбалардың кейбір бөлімдерін түсіндіргенде, ол Құдайдың үкімін және ақталудың белгісіздігін еске түсіріп, жылай бастады. Хия оның соңғы ауруында жылап жатқанын көрді, өйткені өлім оны Тауратты оқу және міндеттерді орындау мүмкіндігінен айыратын болды. Бірде тамақ ішкенде оның шәкірттері жұмсақ тілді жақсы көретінін білдіргенде, ол: «Тілдеріңіз бір-біріңізге қарым-қатынас жасағанда жұмсақ болсын» (яғни, «Даусыз жұмсақ сөйлеңдер») деуге мүмкіндік жасады. Өлер алдында Яһуда: «Мен ұлдарымды қажет етемін! Лампы әдеттегідей жанып тұрсын, дастарқан да, төсек те әдеттегідей дайындалсын», - деді.

Оның дұғасы

Яһуда Тора оқығанда, сабақты жиі үзіп, «Шема Исраэль» дұғасын жаттайтын. Оны айтқанда қолын көздеріне жапқан. 70 жылдық шарап оны ұзаққа созылған аурудан айырғанда ол: «Әлемді сақшылардың қолына тапсырған Раббыма мадақ болсын» деп дұға жасады. Міндетті дұғаларын аяқтаған соң, ол жеке басында күнде мына тілекпен дұға ететін: «Раббым, менің Құдайым және әкелерімнің Құдайы, мені жоқтан келгендерден, жаман адамдардан, жаман серіктерден, қатаң үкімдерден және қатаң талапкерлерден, олар келісімді ұлдар болсын немесе болмасын, сақтай гөр».

Талмудтан кейінгі оқиғалар

Регенсбургтік раввин Юда бен Самуилдің айтуынша, Рабби Юданың рухы әр жұма күні кешке, күн батқанда оның үйіне шаббат киімімен келіп тұратын. Ол Киддуш айтатын, соның арқасында басқалар да Киддуш тыңдау парызын өтейтін. Бір жұма күні түнде есік қағылды. "Кешіріңіз", - деді қызметші, - "қазір кіргізе алмаймын, себебі Раббину Хакадош Киддуш айтуда". Содан бастап Юда келмей қойды, өйткені оның келуі жұртқа белгілі болғанын қаламайтын.

Мишнаның жинағы

Яһуди раввиндерінің дәстүріне сәйкес, Құдай Мұсаға жазба заңын (Тораны) және ауызша заңды Синай тауында берді. Ауызша заң – Құдайдың Мұсаға жеткізген және одан кейінгі ұрпақтардың даналарына (раби басшыларына) таратылған, үйретілген ауызша дәстүр. Ғасырлар бойы Тора ауызша дәстүрмен бірге берілген жазба мәтін ретінде ғана сақталды. Ауызша дәстүрлердің ұмытылып кетуінен қорқып, Яһуда түрлі пікірлерді біріктіріп, бір заң жинағына тоғыстыру миссиясын қолға алды, ол Мишна деп аталды. Бұл жобаны оның әкесі мен Вавилондық Натан бұрыннан түсіндіріп, ұйымдастырған еді, ол осы еңбекпен аяқталды. Мишнада Яһуданың көптеген сөздері бар, олар «Раввин айтады» деген сөздермен басталады. Мишна Яһуданың еңбегі болғанымен, оның ұлы және ізбасары Гамалиел III-тің де бірнеше сөйлемдері кірген, бұл Яһуданың қайтыс болғаннан кейін жазылған болуы мүмкін. Екі Талмуд та Яһуданың Мишнаның авторы екенін және оның сөйлемдеріне түсіндірмелер мен талқылаулардың жазылуына себепкер екенін қабылдайды. Дегенмен, Яһуданы Мишнаның авторы емес, редакторы деп санау дұрыс. Мишна рабби Акива қалыптастырған халахикалық материалдың жүйелі бөлінуіне негізделген, ал Яһуда рабби Мейрдің (Акиваның ең көрнекті шәкірті) үйреткен халакоттардың орналасуын ұстанды.

Халаха

Раввин Меирдің іс-әрекеттерін үлгі етіп алып, Яһуда Бейт-Шен аймағында өсірілген өнімге қатысты ондықтан және шмитадан босату туралы шешім қабылдады. Ол Кефар-Цемах, Кесария және Бет-Губрин қалалары үшін де осылай істеді. Ол оқушыларына базарда оқуға тыйым салды, бұл тыйымды "Песня о песнях" кітабының 7:2 аятының өзінің түсіндірмесіне негіздеп, осы ережені бұзған оқушысын сөккен.

Киелі кітаптың түсіндірмесі

Оның түсіндіру жұмыстарына Киелі кітаптағы қарама-қайшы пікірлерді үйлестіруге бағытталған көптеген әрекеттер кіреді. Осылайша ол Жаратылыс 15:13 ("400 жыл") және 15:16 ("төртінші ұрпақ"); Шығу 20:16 және 5 Мұса 5:18; Сандар 9:23, 10:35 және басқа да жерлерде, 5 Мұса 14:13 және Леуіліктер 11:14 арасындағы қайшылықтарды шешеді. Жаратылыс 1:25 (жаратылған үш санатты тізбектейді) пен 1:24 (төртінші санатты, "жанды жандарды" қосады) арасындағы қарама-қайшылықты Яһуда былай түсіндіреді: бұл сөздер перілерді білдіреді, оларға Құдай дене жасамады, себебі демалыс күні келген еді. Яһуданың есімімен сақталған көптеген Киелі кітап түсіндірмелерінің ішінде оның этимологиялық түсіндірмелері де бар, мысалы: Шығу 19:8-9; Леуіліктер 23:40; Сандар 15:38; 2 Самуил 17:27; Жоел 1:17; Забур 68:7. Ол 2 Самуил 12:9-дағы "жамандық жасау" деген сөздерді Дәуіт Бат-Шебамен күна жасаған жоқ, тек оны ойлаған деп түсіндірді, өйткені ол оны ажырасқаннан кейін алған. Яһуданың шәкірті Абба Ариха Дәуіт патшаны ақтауға тырысуын Яһуданың өз тегін ақтауға деген ниетімен байланыстырады. Сондай-ақ, Яһуданың атынан Езекия патшаны мақтаған сөздер де жеткен. Яһуданың аггадаға деген құрметін оның "вайяггед" деген сөзді (Шығу 19:9) түсіндіруі көрсетеді: Мұсаның сөздері тыңдаушылардың жүректерін, аггада сияқты, өздеріне тартты. Яһуда Забур кітабын ерекше жақсы көретін. Ол жыршының "Аузымнан шыққан сөздеріңе разы бол" деген тілегін былай қайталап айтты: "Псаломдар болашақ ұрпақ үшін жазылсын, олар үшін жазылып, оқығандар халахик сөздерді оқығандар сияқты сыйлық алсын". Ол Әйүп кітабының маңыздылығын Топан судан кейінгі ұрпақтардың күнәлары мен жазаларын баяндағаны үшін бағалады. Шығу 16:35-тен Торада хронологиялық тәртіп жоқ екенін дәлелдейді. Пайғамбарлық кітаптар туралы айта келіп: "Барлық пайғамбарлар айыптаумен бастап, жұбатумен аяқтайды", - деді. Тіпті Тарих кітабындағы шежірелерді де түсіндіру қажет. Яһуданың түсіндірме сұрақтарына жауаптары бар аггадикалық жинақ болған сияқты. Осы сұрақтардың бірі Яһуданың ұлы Шимонның оған қойған сұрағы болуы мүмкін.

Басқа цитаталар

Адамның дұрыс таңдауы қандай? Өзінің көзінде ар-ұжданымен мақұлдаған, сонымен бірге, адамдардың алдында да ар-ұжданды нәрсе. Жеңіл де, ауыр міндетке де сақтықпен қараңдар, себебі міндеттердің сыйлағы қандай болатынын білмейсіңдер. Міндеттің пайдасын жоғалтумен салыстыр, ал күнәнің пайдасын жоғалтумен. Үш нәрсеге қарап тұрсаң, күнәға жоламайсың: Жоғарыдағыны біл, көз байқап, құлақ естіп тұр, және жасаған әр ісің кітапқа жазылған. Мен ұстаздарымнан көп нәрсе үйрендім, әріптестерімнен одан да көп, бірақ ең бастысы – студенттерімнен. Нәзірдің хикаясы неке бұзған деп күдіктелген әйелдің хикаясымен неліктен қатар келтірілген? Сендерге айтарым, егер біреу бұзылған күйде күдіктелген әйелді көрсе, енді ешқашан шарап ішпеуге ант етуі керек. Өзіңе ғана сыр бер, көршіңе естігісіз нәрсені айтпа.