Кіріспе
8 ғасырдағы қарайлық ағымның негізін қалаушы Анан Бен Давид (шамамен 715 – 795 ж. ш.) қарайлық иудаизмінің маңызды негізін қалаушысы ретінде кеңінен танылады. Оның ізбасарлары ананиттер деп аталды және қазіргі қарайиттер сияқты, Мишна сияқты раввиндік еврей ауызша Торасын авторитетті деп санамады.
Anan Ben David (, c. 715 c. 795) is widely considered to be a major founder of Karaite Judaism. His followers were called Ananites and, like modern Karaites, did not believe the Rabbinic Jewish Oral Torah, such as the Mishnah, to be authoritative.
Тарих
VII ғасырдың екінші үштен бірінен бастап VIII ғасырдың ортасына дейін мұсылмандардың жылдам жаулауы мен исламның әлемдік діндер мен мәдениеттермен қақтығысуының нәтижесінде Батыс Азияда зор интеллектуалдық қозғалыс туды, осының салдарынан көптеген діни секталар пайда болды, әсіресе Парсы, Ирак және Сирияда. Яһудилер де бұл жалпы құлшынудан тыс қалмады; Екінші ғибадатхана секталарының қалдықтары жаңа өмірге ие болып, жойылу алдында қайтадан жарқылдады, сондай-ақ жаңа секталар да пайда болды. "Анан" – "Бұлт" деген мағынаны білдіреді, еврейлер арасында кең таралған есім емес, бірақ Киелі кітапта кездеседі: түпнұсқа Анан Нехемия 10-да Бабылдан оралғаннан кейін келісімді бекіткен израильдіктердің бірі болған (Нехемия 10:26 (ЖСС)). Кейбір polemikalyқ есептер Ананға "еретиктерге" қатысты жиі қолданылатын стандартты оқиғаны ұсынады, яғни ол діни қауымдастықта билікке таласып, сәтсіздікке ұшырағаннан кейін бөлініп кеткен. Осы есептерге сәйкес, Месопотамиядағы яһудилердің басшысы Ысқақ Искави шамамен 760 жылы қайтыс болды. Оның ең жақын туыстарының екеуі, күні бұрынғы жүргізушілер, Анан мен Жосия (Хассан) жоғары лауазымға мұрагерлікке үміткер болды. Ақырында, Жосия Бабылдағы Талмуд академиясының басшылары мен ірі яһуди қауымдастықтарының беделді өкілдері тарапынан басшылыққа сайланды. Бұл таңдау Аббасид халифасы әл-Мансур (754–775) растады. Оқиғада Ананның жақтастары оны елден қуылған халифа деп жариялағандығы айтылады, бұл халифаның билігіне қарсы көтеріліс ретінде қарастырылды, ол Жосияны ресми түрде лауазымға тағайындаған еді. 767 жылы ол жексенбі күні ұсталды және келесі жұма күні мемлекеттік қасақаналық үшін өлім жазасына кесілуі керек еді. Ананның сәтіне орай, түрмеде ол исламның ханафи мектебінің негізін қалаушы Әбу Ханифа сияқты танымал тұтқынмен кездесті. Ол Ананға өмірін сақтап қалған кеңес берді: ол Таураттың барлық түсініксіз нұсқауларын дәстүрлі түсіндіруге қарсы түсіндіріп, осы қағиданы жаңа діни сектаның негізіне айналдыру керек. Ол сондай-ақ жақтастарына сот процесінде халифаның қатысуын қамтамасыз етуге мәжбүр етуі керек, бұл маңызды істерде ерекше емес. Анан өзінің діні раввиндік яһудиліктен ерекшеленетінін және оның жақтастары діни доктрина мәселелерінде онымен толықтай келісетінін жариялау керек еді. Анан үшін мұны айту оңай болды, өйткені көпшілігі раввиндерге қарсы болды. Осы кеңеске сәйкес, Анан халифа әл-Мансурдың алдында өзін қорғады, ол оған жақсы қарайды. Бұл оқиға "еретиктердің" жеке мүдделері туралы polemikalyқ стереотиптерге тым ұқсас, сондықтан күмән тудырады. Леон Немой атап өткендей, "Ананның бөлінісінен кейін тоқсан жыл өткен соң, Натронай оның аристократиялық (Дауыттық) тегі туралы немесе оның сүргіншілікке үміткерлігіне себеп болған лауазым үшін күреске қатысқандығы туралы ештеңе айтпайды". Ол сондай-ақ Натронайдың, адал раввиндік яһудидің, Ананның қызметі орын алған жерде өмір сүргенін және караиттік ғалым Яков Киркисани Ананның тегі немесе сүргіншілікке үміткерлігі туралы ешқашан айтпағанын атап өтті. (Қараит антологиясын қараңыз; Йель Юдаика 7-ші сериясы) Анан бен Давидтің "Прецепттер кітабы" (Sefer ha Miṣwot) шамамен 770 жылы жарық көрді. Ол раввиндік емес яһудиліктің көптеген қағидалары мен пікірлерін қабылдады. Ол садукейлер мен ессейлерден көп нәрсе алған деп болжанады, олардың жазбалары (немесе оларға жатқызылатын жазбалар) әлі де айналымда болды. Мысалы, бұл ескі секталар Шаббат күні шамдарды жағуға және үйден шығуға тыйым салды; олар сондай-ақ жаңа айды атап өтуді талап етіп, мерекелерді белгілеуге және Үш Паломничестволық мерекелердің бірі - Шавуотты жексенбіде тойлауға шақыратын.
Anan ben David's Sefer ha Miṣwot or "Book of the Precepts" was published about 770. He adopted many principles and opinions of other anti rabbinic forms of Judaism. It has been suggested that he took much from the Sadducees and Essenes, whose writings (or at least writings ascribed to them) were still in circulation. For example, these older sects prohibited the burning of any lights and the leaving of one's dwelling on Shabbat; they also enjoined the actual observation of the new moon for the appointment of festivals and celebrated Shavuot, one of the Three Pilgrimage Festivals, on a Sunday.
Ананизмнің негізгі қағидалары
Әбу Ханифа кейбір жағдайларда Құранның сөздерін тура мағынасында емес, символдық мағынада түсінуге көнетін. Анан да Киелі кітаптың еврей мәтінімен осылай жұмыс істеді. Осындай тәсілдің мысалдары Талмудтың өзінде де жиі кездеседі. Ол, мысалы, сенбі күні егіс жыртуға тыйым салынғанын (Шығ. XXXIV. 21) отбасылық қатынастарға байланысты түсіндірді; ал «бауырлар» деген сөзді (аḥим, Ескертпелер XXV. 5) левират некесімен байланыстырып, «туыстар» деп түсіндірді және т.б. Алайда, Ананның түсіндіру әдісі мұсылмандық әріптесінен айырмашылығы, ол негізінен сөз тіркестерінің (мұсылмандық қиясқа ұқсас), сөздердің (рабиндік гезерах шава) және жеке әріптердің аналогиясына негізделді. Кейбір дереккөздер Ананның жанның көшіп өтуі (метемпсихоз) туралы сенімді мұсылман секталарынан алғанын айтады. Бұл доктрина грек ежелгі дәуірінде, әсіресе Эмпедокл мен Пифагордың еңбектерінде кеңінен таралған. Бұл сенім кейбір мұсылман секталарында, мысалы, ибн әл-Рауандидің ізбасарларында болғанымен, ол манихейшіліктің орталық қағидасы болды, ол Анан заманында аймақта қайта жандануда еді. Ол оны қорғау үшін арнайы еңбек жазған деседі. Жанның көшіп өтуі туралы сенім Каббалада да кездеседі.
Анизм іс жүзінде
Бен-Давидтің бірнеше үйретімі раввиндік яһудилердің және қазіргі қараиттердің көпшілігінің үйретімдерінен ерекшеленеді. Анан раввиндер белгілеген өлшемдерді (ши'урим) қабылдамады; және Талмудта тыйым салынған нәрселер үшін рұқсат етілген ең аз мөлшердің орнына – мысалы, шишим (алпысынан бір бөлігі) немесе ке зәйтүн ("зәйтүннің мөлшері") сияқты – ең кішкентай тыйым салынған атомның тіпті шексіз көп рұқсат етілген нәрсемен араласуының барлық соңғысын тыйым салуға жеткілікті екенін талап етті. Бұдан өзге, ол Израиль жер аударылғанда, бұғы, көгершін және қанақайдан басқа жануарлардың етін жеуге тыйым салынғанын айтты (рұқсат етілген жануарларды сүтпен бірге жеуге болады). Яһуди дінінде ет пен құс етін тұтынуға қатысты раббилік кашруттан асып түсетін шектеулер ананизмге ғана тән емес; Талмудта Екінші ғибадатхананың қиратылғаннан кейін Әбу Иса сияқты кейбір аскеттер ет пен шарапты тыйым салуға тырысқандары айтылады, себебі олар ғибадатхананың қызметінде қолданылған, ал Ешуа бен Ханания бұл қозғалысты тоқтатқан. Қазіргі заманда британдық мандаттық Палестинаның бірінші ашкеназдық бас раввині Рабби Абрахам Исаак Кук вегетариандық танахта еврейлік идеал ретінде қолдау табатынын дәлелдеді.
Сойылу ережесі
Ет жеудің осы шектеуіне, сонымен қатар, жануарларды тамақ үшін өлтіретін адамның жеке басына қатысты ережесі де қосылуы керек. Анан Талмудтың «сою кез келген адамға рұқсат етіледі» деген кең тараған қағидасын қабылдамады, бұл іске белгілі бір мәртебе талап етті және союшыдан толық сенім білдіруін талап етті. Осыдан бастап қараиттарда мал сойылғанда, діни сенімнің негізгі қағидаларын жатқа айту дәстүрі пайда болды. Соңында, Талмудтың «сою кезінде екі арнаны – трахея мен өңешті – кесіп тастау жеткілікті» деген тұжырымына қанағаттанбай, Анан тағы екі – артериялар немесе тамырларды – кесіп тастау қажеттігін талап етті. Жазбаларда белгіленген заңды ораза күндерінен өзге, Анан сөздік байланыстар арқылы келесілерді орнатты: әр айдың жетінші күні; раббилердің оразасының орнына Адардың 14-і мен 15-і, осымен Пурим мерекесін де қамтыды; сондай-ақ, Нисанның 13-інен Сиванның 23-іне дейін жетпіс күндік ораза, оның ішінде Құрбан айт және Шавуотты да күндіз тамақтанбай, су ішпей ораза ұстау уақыты ретінде қарастырды.
Демалыс күнін сақтау ережесі
Демалыс күнінде дұға немесе қажеттілік болмаса, үйден шығуға тыйым салынған еді. Көлемі немесе салмағы бойынша әдетте иыққа артылатын ешқандай нәрсені тіпті бөлме ішінде де тасымалдауға болмады. Ананның заң кітабында сенбі кешін (жұма) қараңғыда өткізу керек екені айтылады: жұма күні күндіз жақылған шамдар түнде сөндірілуі тиіс, себебі сенбіні жасанды жарықтандырылған жерде өткізуге рұхсат жоқ. Сенбінің аяқталуын асық күтуге жол бермес үшін, жұма күні сенбі және сенбі кешкісі үшін де тамақ пісіру және нан жасау керек. Дайындалған тағамдарды ыстықтап ұстауға болмайды, оларды суық күйінде жеу керек. Ашымаған нан (Мазза) тек арпа ұнынан ғана жасалуы керек, ал егер біреу оны бидай ұнынан жасаса, ашыған нан (Хамез) жегендерге тағайындалған жазаға ілігеді. Сондай-ақ, бұл ашымаған нанды пеште пісіруге болмайды, оны құрғақ отта, пасхалық қошқар сияқты, қуыру керек.
Ғылым
Анан бен Дәуіт, Дениел Әл Кумиси сияқты қараиттерге тікелей қарсы келіп, оның заң кітабында көрініп тұрғандай, ғылымға құрметі шамалы болған. Ол дәрі-дәрмектерді және медициналық көмектің барлық түрлерін қолдануға тыйым салады, себебі ол былай деп жазған: «Мен, Құдай, сенің емшіңмін» (Шығу кітабы, 15:26); осының нәтижесінде дәрі-дәрмектер мен дәрігерлерге тыйым салынды. Ол халифаға мақтанышпен айтқан мейрамдарды астрономиялық жолмен анықтауға қарсылығы, астрономияны Библияда тыйым салынған жұлдыжосы және болжамдаудың бір саласы деп жариялауға әкелді, осылай равиндық күнтізбенің негізін құлатты.