Кіріспе

Аморайимнің үшінші буынының өкілі Рабби Аббаху шамамен 279-дан 320 жылдарға дейін Сирия Палестинасындағы Талмуд академияларында еврей және Талмуд ғалымы болды, және ол Аморайимнің үшінші буынының мүшесі саналады. Ол кейде Кисрин (Кесария Маритима) равині Аббаху деп те аталады.

Өмірбаян

Оның раввиндік білімін негізінен Тиберияда Жоханан бар Наппаха басқаратын академияда алған, олармен қарым-қатынасы әке мен ұлға ұқсас болған. Ол тіпті Цезарь академиясының ректоры ретінде танымал болғаннан кейін де Тиберияға жиі сапар шекті. Әббаху салмақтар мен өлшемдер саласындағы сарапшы еді. Ол еврейлерді грек тілінің койне түрінде оқуға ынталандырды. Ол грек тілін өз халқына көмектесу үшін үйренді, себебі Рим проконсулдары тұсында бұл тіл еврей тіліне тіпті дұғаларда да бәсекелес болып келді. Шимон бар Аббаның қатты қарсылығына қарамастан, ол өз қыздарына да грек тілін үйретті. Шындығында, Аббаху туралы былай десті: ол Киелі кітаптағы «Оны [Заңды оқуды] ұста, сондай-ақ [басқа білімдерден] қолыңды алмай көр, себебі Құдайдан сескенген адам осылардың бәрінен табысқа жетеді» деген нақыл сөздің тікелей бейнесі еді.

Кесариядағы ректор

Ақылды, сұлу және бай Аббаху өз дінтастастарының арасында ғана емес, проконсул үкіметінде де ықпалды болды. Бір күні оның үлкен әріптестері – Хия бар Абба, Рабби Амми және Рабби Асси белгілі бір әйелді жазалап, проконсулдың ашуынан қорқып, Аббахуды олардың ісіне араласуға жіберді. Дегенмен, ол раббилердің өтінішін күткен еді және оларға хабаршыларды көндіргенін, бірақ айыптаушыны емес, деп хат жазды. Талмудта сақталған, осы оқиғаны баяндайтын, өткір және жұмбақ хат негізінен таза ивритте жазылған, тіпті грекше есімдердің ивритше аудармаларын да қамтиды, хаттың жаулар мен хабаршылардың қолына тиіп қалуы мүмкін болған жағдайда ашылу қаупін болдырмау үшін. Раввин қызметіне кіргеннен кейін ол ұстаздық қызметтен бас тартып, өзінен де мұқтаж досы, Аккрелік Аббаны, өзінен лайықты деп ұсынды. Осылайша ол досының қайғысына ортақтасудың және қуанышына бөлісудің құдайдан келген қасиет екенін көрсетті. Кейін ол Хошаях Раббаның бұрынғы орнында, Кесарияда ректорлық қызметке тағайындалды және «Қарсылық Синагогы» деп аталған Кеништа Марадтада орналасты; одан келесі буынның ең көрнекті ұстаздары шықты. Кесарияда ол бірнеше рәсімдік ережелерді енгізді, олардың бірі (шофардың үнін реттеу) кейіннен барлық жерде қабылданды және ришонимдер оны «Рабби Аббахудың Ережесі» деп атады. Ол өзінің қызметін Кесариямен шектемей, көптеген еврей қалаларына сапар шегіп, сабақ берді. Осы сапарларында Аббаху көптеген халахот жинады, сондықтан ғалымдар оған даулы мәселелер бойынша ақпарат алу үшін жүгінді. Сапарлары барысында ол барлық жергілікті ережелерді орындауға тырысты, тіпті мұндай орындалу оны қайшылыққа ұшыратса да. Екінші жағынан, жағдай талап еткен кезде, ол өз халқының ханзадаларын да жазалаудан тартынбады. Алайда, заңдарды қатаң түсіндіру қарапайым халыққа қиындық тудырса, ол қоғамның мүддесі үшін әріптестерінің шешімдерін өзгертуге дайын болды. Өзінің айтуынша, ол заңдарды өте қатаң сақтады. Бірде ол самариялық шарапқа тапсырыс берді, бірақ кейін самариялықтардың тамақ ережелерін қатаң сақтамайтынын естіді. Әріптестерінің (Хия бар Абба, Рабби Амми және Рабби Асси) көмегімен ол бұл хабарды тексерді және оның дұрыс екеніне көз жеткізді, содан кейін самариялықтарды барлық діни мақсаттарда жұрттан бөлек деп жариялады.

Әббаху мен Хия бар Әбба

Әббахудың басты ерекшелігі – кішіпейілділігі болған секілді. Ол әр түрлі қалаларда дәріс оқып жүргенде, күрделі халахикалық мәселелерді оқып жүрген Р. Хия бар Аббамен кездесті. Әббаху халыққа түсінікті уағыз айтқандықтан, адамдар оны тыңдауға жиналатын, ал халахисттің дәрісіне бармайтын. Бұл әрекет Хияны ренжіткендіктен, Аббаху оны жұбатуға асықты. Ол өзін көпшіліктің көзін тартып, жылтыраған заттар сатушымен, ал оның бәсекелесін – құндылығын тек білгендер ғана бағалайтын асыл тастармен сауда жасаушымен салыстырды. Бірақ бұл сөз Хияны көндірмеді, сол күні Аббаху өзінің ренжіген әріптесінің артынан ілесіп, оған құрмет көрсетті. "Менің кішіпейілділігім Аккрелік Аббаның кішіпейілділігімен қалай теңеседі? Ол тіпті өз аудармашысына лекция барысында өз ойларын қосып айтқаны үшін де сөкпейді", – деді Аббаху. Әйелі оның аудармашысының әйелі күйеуінің ұлылығын мақтап айтқанын естігенде, Аббаху: "Екеуміздің қайсымыздың ұлы екені маңызды емес, егер біз екеуміз арқылы құдайдың қадірі ұлықталса", – деді. Ол өмірлік қағидасын былай түйіндеді: "Адам әрқашан қудалаушылардың емес, қудаланғандардың қатарында болсын. Өйткені құстардың арасында торғайлар мен көгершіндердей қудаланғандары жоқ, және кітапта олар құрбандыққа лайық деп жазылған".

Кейінгі жылдар

Әббахудың Зейра мен Ханина есімді екі ұлы болды. Кейбір жазушылар оның үшінші ұлы Абими болғанын айтады. Әббаху Ханинаны өзі білім алған Тибериядағы академияға жіберді, бірақ ол жас жігіт өлгендерді жерлеумен шұғылданып, әкесі бұл хабарды естіген соң оған қысқа да нұсқаулық хабар жіберді: "Мен сені Тиберияға жібергенімнің себебі Кесарияда қабір жоқ па? Білім алу, іске асырудан бұрын келуі керек". Әббаху көптеген шәкірттер қалдырды, олардың ең танымалдары 4-ші аморалық буынның басшылары Рабби Юнус және Рабби Йосеф болды. Әббахудың қазасынан кейін, қайғы-қасірет соншалықты зор болды, "Кесариядағы мүсіндердің өзі көз жастарын төкті" делінеді.

Мәсіхшілерге қарсы

Р. Аббаху, халахист ретінде танымал болғанымен, аггадист және дауласу шебері ретінде ерекше көзге түсті. Ол замандастарынан христиандармен көптеген қызықты пікір таластарын өткізді. Кейде бұл даулар ойнақы сипатқа ие болатын. Бірде Сасон, яғни «қуаныш» есімді еретик оған: «Сіздердің халқыңыз келер дүниеде маған су тартар, себебі Киелі кітапта: «қуанышпен су тартасыңдар» деп жазылған», – деді. Р. Аббаху оған былай деп жауап берді: «Егер Киелі кітапта «қуаныш үшін» делінген болса, сіздің айтқаныңыз дұрыс болар еді, бірақ «қуанышпен» делінгендіктен, біз сіздің теріңізден ыдыс жасап, оларды сумен толтырамыз». Бұл даулар оған қарсы күшпен таңылғанымен, наразылық тудырды, тіпті оның дәрігері Яков (Мина) оны ақырттауға тырысқаны туралы әңгіме тарады, бірақ рабби Амми мен рабби Асси оның қылмысын уақтылы анықтады. Бір христиан Аббахудан: «Сіздердің Мессияларыңыз қашан келеді?» – деп мазақтап сұрады. Аббаху: «Қараңғылыққа оранғанда, себебі: «Міне, қараңғылық жерді жабады, ұлы қараңғылық елдерді жабады, содан кейін Раббың көтеріледі және оның даңқы сендерге көрінеді», – деп жауап берді. Бір христиан Аббахуға: «Сіздердің Құдайларыңыз қасиетті діни қызметкер ретінде Мұсаны тазарту рәсімдерін орындамай, қалай жерледі? Океан да жеткіліксіз деп айтылған», – деп талас түсірді. Аббаху: ««Раббың отпен келеді» делінген жоқ па? Сандар кітабының 31:23-тарауында айтылғандай, от – нағыз тазарушы элемент», – деп жауап берді. Тағы бір сұрақ: ««Жер бетіндегі қай ұлт сіздердің Израиль халқыңыз сияқты?» деп мақтан етудің мәні қанда? «Барлық елдер Оның алдында ештеңе емес» делінген емес пе?» Аббаху: «Біз Израиль туралы: «Ол елдермен бірге есепке алынбас» делінгенін оқымаймыз ба?» – деп жауап берді. Аббаху Тосефтадағы Гильйоним (Ілхабарлар) және еретиктердің (Минним) басқа кітаптарын Шаббат күні өрттен сақтау қажет емес деген мәлімдемеге қатысты ерекше пікір білдірді: «Абидандағы кітаптар, егер Минним яһудилермен пікірсайыс үшін жазған болса, сақталуы мүмкін немесе сақталмауы мүмкін». Шемадан кейін оқылатын «Барух Шем Кевод Малхуто» («Оның даңқты Патшалығының аты жарқын болсын») деген сөздерге қатысты Аббаху: «Палестинада, христиандар дауға себеп болатын нәрселерді іздейтін жерде, бұл сөздер дауыспен оқылуы керек (яһудилерді Шемада жарияланған Құдайдың бірлігін үнсіз бұзуға тырысқан деп айыптамау үшін), ал христиандар жоқ Нехардиядағы Вавилон қаласында бұл сөздер үнсіз оқылады», – деді. Христиандық догмаға тікелей қарсылық білдіре отырып, Аббаху: «Жақын туған патшаның әкесі, бауыры немесе ұлы болуы мүмкін, олар оның билігін бөлісе алады немесе оған қарсы шыға алады, бірақ Раббың: «Мен сендердің Құдайларыңмын! Мен біріншімін, яғни менің әкем жоқ; және мен соңғымын, яғни менің бауырым жоқ; Меннен басқа Құдай жоқ, яғни менің ұлым жоқ», – дейді», – деді. Оның Сандар кітабының 23:19-тарауына берген түсіндірмесі де өткір сипатқа ие: «Құдай адам емес, сондықтан Ол өтірік айтпайды, адам баласы емес, сондықтан Ол өкініп қайтпайды. Егер адам: «Мен Құдаймын» десе, ол жалғаншы, егер ол: «Мен адам баласымын» десе, өкінуге себеп болады, ал егер ол: «Мен жұмаққа шығамын» десе, айтқан сөзіне тұрмайды». Оның Адам, Енох және қайта тірілу сияқты христиандық теологиялық тақырыптарға қатысты кейбір пікір таластары осылай түсінікті де, тікелей де емес.

Басқа аббахалар

Талмудтар мен Мидраштарда басқа да бірнеше Аббахулар еске алынады, олардың ішінде Аббаху (Абуха, Айбут) б. Ихи (Иттай) есімді Бабыл халахистігінің білімімен көзге түскені, Самуил мен Ананың замандасы және Миниямин (Беньямин) б. Ихидің інісі. Осы Аббаху Самуилге жиі ақпарат сұрап жүргенімен, Самуил де одан көптеген халахот үйренді.