Кіріспе

Ризон – Ардиаейлер билеген Ильри патшалығының астанасы болған. Рим үкімдігі кезінде Ризиний деп аталды. Ризон – Котор шығанағындағы ең ежелгі елді мекен, ал қазіргі Рисан қаласы (қазіргі Черногория) ежелгі қаланың жанында орналасқан. Бастапқыда бұл Ильриліктердің қонысы болды, ол біртіндеп дамып, Агрон мен Тьютаның басқаруымен Ильри Ардиан патшалығының астанасына айналды. Бұл қала Тьюта патшайымының римдіктерге қарсы өткен бірінші Ильри соғысындағы соңғы бекінісі еді. Рим дәуірінде де маңызды аймақтық елді мекен ретіндегі мәртебесін сақтап келді.

Атауы

Бастапқыда Иллирияның нағыз аумағында орналасқан қала, ежелгі грек тілінде Ῥίζων және латын тілінде Risinium деп тіркелген. Топонимнің мағынасы "ағыс", "арна" сөздерімен салыстырылған, бұл прото-индоевропалық (H)reǵ "ағыс" түбірінен шыққан, ал одан "өзен", "ағын" сияқты мағыналар туындаған.

Тарих

Иродиан (б.з. II ғасыры) Ризон қаласының атын Кадмустың ұлы, Иллирийдің бауыры Ризондан алғанын айтады. Ризон туралы ең алғашқы жазба б.з.д. IV ғасырдағы Псевдо Скилакстың «Периплі» еңбегінде енхелейлердің қонысы ретінде кездеседі. Кейіннен бұл қалада тағы бір иллириялық тайпа – ардиялықтар қоныстанды. Ризон Агронның Иллирия мемлекетіндегі басты бекінісі болды, онда патшайым Тьюта Иллирия соғыстары кезінде паналады. Бұрын Котор шығанағы Синус Ризоник және Ризоникалық шығанақ (Ῥιζονικὸς κόλπος) деп аталатын, бұл атау (грек) Ризонның есімінен, шығанақтың ежелгі қаласының бас қаласынан шыққан. Ризонның өзінің де қорғаушысы – Медаур есімді құдай болды, ол найза ұстап, жылқыға мініп бейнеленген. Римдіктер аймақты басып алғанға дейін Ризонде эллинистік мәдениеттің деңгейі өте жоғары болды. Рим дәуірінде Ризиний oppidum civium Romanorum ретінде тіркелген. Котор шығанағы арқылы екі римдік жол өтеді. Римдік Ризинийдің ең гүлденген кезеңі I және II ғасырларда болды, осы кезде аймақта зәулім виллалар салынды және қалада 10 000 тұрғын өмір сүрді. Бес мозаика – бұл Рисан үшін ғана емес, сонымен қатар Черногория үшін де сол кезеңнің ең құнды мұралары. Ең жақсы сақталған мозаикада Гіпнос, гректердің ұйқы құдайы бейнеленген. Бұл Балқан аймағында осындай суреттің жалғыз мысалы. Атақты археолог сэр Артур Эванс 1885 жылы алғашқы қазба жұмыстарын жүргізді. Ризон/Ризинийдің қорғаушы құдайы – иллириялықтардың соғыс құдайы Медавр. Медавр туралы Рисиниумнан шыққан римдік легаттың Ламбезисте (Солтүстік Африка) қашап жазған арнауында, сондай-ақ Рисиниум мен Санта-Мария-ди-Леука (Лекче) қалаларынан табылған екі жазуда айтылады. Ламбезистің арнауында Медаврдың ат үстіндегі мүсіні де орнатылғаны көрсетілген, ол Ризинийдегі монументалды мүсіннің көшірмесі болуы мүмкін. XXI ғасырда Ризинийде жүргізілген археологиялық зерттеулер Медавр мүсіні кем дегенде 15x20 м базада орнатылған және қалаға үстемдік еткен акропольде орналасқан деген болжамды растайды. Аварлар мен славяндардың шабуылдары қаланы құлпынай қылып, қараусыз қалдырды. Рисандағы епископ туралы соңғы жазба 595 жылға дейін сақталған.

Мұра

Градина төбесінде, Карин археологиялық ескертуінің үстінде, иллириялық акропольдің қалдықтары сақталған бекініс орналасқан.