Кіріспе

Қытай Цин империясы мен АҚШ арасындағы алғашқы сауда, «Ескі Қытай саудасы» деп аталатын бұл кезең 1783 жылы Америка Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан бастап 1844 жылғы Ванхия шартына дейін Кантон жүйесі аясында Цин империясы мен АҚШ арасындағы сауда қатынастарын қамтиды. «Ескі Қытай саудасы» АҚШ пен Шығыс Азия арасындағы, соның ішінде АҚШ-Қытай қарым-қатынастарының бастауы болды. Теңіз арқылы жүзеге асырылатын тері саудасы және опиумның құпия саудасы осы сауданың маңызды бөліктері еді. Бұл сауда кезеңі Батыс саудагерлері мен контрабандашылардың опиум тасымалын тоқтатуға бағытталған Қытайдың әрекеттерінен туындаған Бірінші Опиум соғысымен бірге жүрді.

Шығу тегі

1783 жылы Америка төңкерісі соғысын аяқтаған және кейіннен Америка саудасын британдық бақылаудан босатқан Екінші Париж шартынан кейін ағылшын-американдық жауыздықтар тоқтады. Сол кезде шайға деген әлемдік сұраныстың өсуі күміс тапшылығының басты себептерінің бірі болды. Қытайлықтар – сол кездегі тауардың жалғыз өндірушілері – төлем ретінде тек күміс қабылдады. Шығыс Үндістан компаниясы (EIC), ағылшын нарығына шай жеткізуші монополиялық компания, мәселені Үндістанда өсірілген опийді қытайлықтарға тікелей емес жолмен сату арқылы шешті, ал түскен қаражатты шайға төледі. Америкалықтар да өркендеген халықаралық саудаларын – тері, ағаш және басқа да тауарлар – қаржыландыру үшін күміске мұқтаж болды. Олар да Түркиядағы опиум саудасына монополиялық құқықтарының арқасында қытай нарығын қатты валютаның көзі ретінде қарастырды. АҚШ-тың Қытайдағы алғашқы консулы, бостондық және бұрынғы Континентальдық армия офицері Сэмюэл Шоу (1754-1794) 1784 жылы Гуанчжоу портына (кейін "Кантон" деп аталды) «Қытай императоршасы» атты қайта жабдықталған жеке кемесімен келді. «Қытай патшайымы» деп аталған кемені капитан Джон Грин басқарды және ол сауда үшін күміс және женьшен жүгін тасымалдады. Гуанчжоуда американдықтар Кантон жүйесі бойынша сауда жасап жатқан көптеген еуропалық елдермен – ағылшындармен, голландтармен, француздармен және даттармен кездесті. Шоу кейіннен «Императорша» жүгін сату туралы келіссөздер жүргізіп, айтарлықтай пайда тапты. Британдық Шығыс Үндістан компаниясының шай монополиясын бұзумен қатар, «Императоршаның» табысты және пайдалы саяхаты басқа американдық саудагерлерге үлкен пайда табу мүмкіндігі бар жаңа нарыққа енуге ұмтылуға ықпал етті. 1803 жылға қарай американдық кемелердің саны ағылшын және басқа сауда елдерінің кемелерінен асып түсті. Американдық кемелер көп болғанымен, олардың әрқайсысының орташа салмағы шамамен 300 тоннаны құрады, ал Еуропадан келген «Шығыс үндістер» кемелерінің орташа салмағы 1200 тоннаға жетті.

Өсу

Императрица сапарынан екі жыл өткен соң Шоу алыс Шығыстағы саудамен таныс емес американдық фирмаларға кеңес беру үшін «Шоу және Рэндалл» фирмасын құрды. Бостондық ақсүйек Томас Хэндасид Перкинс, «Перкинс & Co» компаниясының американдық өкілі, оның серіктестері және 16 жасар жүрегі туысы Джон Перкинс Кушинг Гуанчжоуда операция ашты, онда «Рассел & Co» ең ірі американдық опиум сатушысы болды. «Рассел & Co» компаниясын құрған Сэмюэл Рассел мен Филипп Аммедон 1808 жылы қытай қаласына қоныс аударды, Бомбейдегі EIC аукционында опиум сатып алып, оны Қытайдың оңтүстік жағалауындағы Гуанчжоуға жасырын түрде жөнелтті. 1827 жылға қарай Рассел & Co Қытайдағы ең ірі американдық опиум сатушысы болды, бұл нарықта «Джардин, Мэтисон & Co» және «Дент & Co» сияқты британдық фирмалармен бәсекелестікке түсті. Барлық американдық фирмалардың ішінде тек «Олифант & Co» және тағы бір компания опиум саудасынан бас тартты. Қытаймен сауда жасау бастапқыда шектеулі перспективалы, бірақ үлкен тәуекелге толы кәсіпорын еді, бірақ ол өте табысты болып шықты. Гуанчжоуда бекініп алған американдық саудагерлер өз тауарларын Қытайға сатуға құштар болды, бірақ қытайлықтардың шетелдік тауарларға қызығушылығы шектеулі болды. Қытайда сатылатын алғашқы тауар – испандық алтын болды: американдық саудагерлер Қытайға экспорттау үшін металл сатып алуға және көп мөлшерде жинауға көп ақша жұмсады. Испан күмісі негізінен ирімшік, астық және ром сияқты аз табыс әкелетін американдық тауарларды толықтыру үшін қолданылды. 1805 және 1825 жылдар аралығында Қытайға 62 миллион доллардан астам құндылықта алтын сатылды. Алайда, бұл практика 1815 жылдан кейін америкалық саудагерлер Гуанчжоуға бара жатқан тауарларды сатып алу және сату арқылы «тізбекті сауда» жолдарына қатыса бастаған кезде біртіндеп төмендеді. Қытайға экспортталатын екінші ірі және ең табысты өнім – женьшень болды. Қытайлықтар және басқа да мәдениеттер, оның латынша ғылыми атауы Панакс панацея ретінде көрсеткендей, ең күшті және сондықтан ең көп сұранысқа ие болған женьшень түрі – Панакс квинкефолиус Маньчжурия мен Аппалачи тауларында өсті. Пенсильвания мен Вирджинияның ішкі аймақтарынан Филадельфия, Нью-Йорк немесе Бостонға жеткізілген женьшень Қытайға жөнелтіліп, салмағынан 250 есе көп күміске сатылды. Американың Қытайға экспорттаған үшінші ең табысты тауары – тері болды. Америкалықтар қытайлықтарға сатуға болатын басқа заттарды іздеп, мандариндердің теңіз суырының терісін жақсы көретінін анықтады, оны АҚШ-тың солтүстік-батыс жағалауындағы үндістерден арзанға сатып алып, Гуанчжоуға жөнелтуге болады. Қытай мандариндерінің алтын, женьшень және теріге деген құштарлығы АҚШ-тың Қытаймен сауда-саттыққа кірісуіне түрткіс болды. 1785 жылы Бостонға «Қытай императоршасының» қайтып келуі, ол осы үш тауарды да алып келген, және оның қазір бай экипажы басқа американдықтарды да осындай сапарларға шақырды. Алайда, Қытаймен сауданы жалғастырудың басқа да себептері пайда болды. Америкалықтардың әрқашан шетелдік және кейде экзотикалық тауарларға деген қалауы болды, ал Британдық Шығыс Үндістан компаниясы енді американдық саудадағы басым күш болмағандықтан, бұл сұранысты қанағаттандыру жұмысы американдық саудагерлерге тиді. Сондықтан, «Императорша» үйіне оралғанда, ол өзімен бірге көптеген қытайлық тауарлар алып келді, оларды иелері 30 000 долларға сатты, бұл 25% пайда болды. Басқа американдық саудагерлер американдық өсімдіктер, женьшень және теріні қытайлықтарға сату пайдалы болғанымен, қытай тауарларын АҚШ-та сату одан да пайдалы екенін тез түсінді. Одан әрі ынталандыру Қытайдың тұтастай алғанда сыртқы саудаға деген меркантилистік көзқарасқа ие екендігін білуден туындады; олар сауданы бағалайтын конфуцийлік ілімнің және қытайлықтар сезінетін этноцентризмнің қоспасы салдарынан шетелдік тауарлардың импортына қарсылық білдірді. Олар сауданы белсенді түрде іздеудің қажеті жоқ, өйткені «ақ варварлардың» төменгі мемлекеттері оларға сый ретінде инстинктивті түрде әкеледі. Осы факторлардың арқасында американдық саудагерлер өз қаражаттарын қытай тауарларын сатып алуға бағыттай бастады, бұл практиканы қытайлықтар АҚШ-ты сатып алуға қарағанда қабылдауға дайын болды. Нәтижесінде Қытайдан АҚШ-қа қытай шайлары, мақта, жібек, рабарба, кассия, накин (тұрақты, сары мата), еден маталары, лак бұйымдары, желдеткіштер, жиһаздар және фарфор көптеп әкелінді, тіпті кедей топқа жататын адамдардың да қытай тауарлары болды – мысалы, Гуанчжоу портының картинасы немесе накин матадан тігілген шалбар.

Cohong монополиясы және суперкарголар

1757 жылы Цинь әулетінің Цянлон императоры барлық батыс саудасын Гуанчжоу қаласымен шектеп, оны «Чохонг» деп аталатын саудагерлер арқылы реттеді. Бұл топ шетелдіктермен сауда жасауға лицензиялы монополияға ие болды және олардың мінез-құлқы мен тауарлары үшін жауапты сауда-саттық араласушылары ретінде жұмыс істеді. «Чохонг» пен шетелдік саудагерлер арасындағы қарым-қатынас жылы және бейбіт болды, себебі екі тарап та өздерінің беделін бағалады және сауданың тоқырауын болдырмауға мүдделі болды. «Чохонг» әр кеменің жүгін тексеріп, тарифтерді жинады, оларды кейін Хоппоға (Кеден инспекторына) жіберді. «Чохонг» үкіметтің кіріс талаптарына тәуелді болды және шенеуніктерге жағымды болу үшін пара беруге қосымша ақша алу үшін шетелдік саудагерлерге шығындарды қосуға мәжбүр болды. Цинь сарайының шенеуніктері сыртқы сауданы тікелей бақыламаса да, Қытайдың мемлекеттік қазынасы тарифтік түсімдерден пайда көріп отырды. Сонымен қатар, әрбір шетелдік кеме кемеге азық-түлікпен қамтамасыз ету және жағалаудағы фабрикаларға қызмет көрсету үшін компрадорды жалдауға міндетті болды. 1820 жылдары Қытай саудасының сегізден жеті бөлігін бақылаған төрт американдық сауда үйінің – «Перкинс және компания», «Джонс Окфорд және компания», «Арчер» және «Т. Х. Смит» – көтерілуіне дейін американдық сауда суперкарголар арқылы жүзеге асырылды. Әрбір американдық кемеде суперкарго болды, ол қытайлық тауарларды сатып алуға жауапты коммерциялық агент ретінде әрекет етті. Ол өз кемесімен келіп, кететін болды. 1800 жылға дейін суперкарголар Гуанчжоуда тұрақты агенттер ретінде орнығуды бастады. Бұл агенттер сауда үйлеріне қызмет етті немесе басқа жеке саудагерлердің мәмілелерінен комиссиялық төлемдер алды. Олардың пайда болуымен ірі сауда үйлері, үлкен капитал және сауда көлемінің өсуі мүмкін болды.

Айырбастау құралын табу

Гуанчжоудағы шетелдік саудагерлердің ең үлкен мәселелерінің бірі – Қытаймен тұрақты сауда-саттыққа мүмкіндік беретін сенімді төлем құралын табу болды. Қытайлықтар әрқашан шай мен басқа да өнімдерге алтынды қабылдауға дайын болды. Өйткені қытайлықтар өзін-өзі қамтамасыз ете алды және шетелдік тауарларға аса қызығушылық танытпады. Ақшалай ақша өте қымбатқа түсті және алу қиын болды, себебі Оңтүстік Америкадан келетін көлемі өзгеретін және сауда арқылы алу үшін көптеген тауарлар қажет болды. Ақшалай ақшамен жоғары деңгейде сауда-саттық жүргізуге шамасы келмейтін британдық саудагерлер пайдалы есірткі саудасына жүгінді, Үндістаннан опиум саудалау құқығын алып, оны Цин империясына импорттады. 1767 жылдан бастап және 1800 жылдардың басында қарқынды дамыған опиум қытайлықтармен заңсыз саудаланып, содан кейін Ұлыбританияға импорттау үшін шайға қайта инвестицияланды. Америкалықтар шайға айырбастау үшін әртүрлі өнімдерді табуда көп қиындық көрмеді. «Қытай императорлығы» және одан кейінгі кемелер жінсенг пен кейбір түрлерді шайға қолдана алды. Бірақ жінсенг нарығы шағын болғандықтан, америкалықтар Американың Солтүстік-Батысындағы үнді тайпаларымен тері саудасын бастады, ал олар өз кезегінде Гуанчжоудағы түрлерге сауда жасады, содан кейін олар шай сатып алу үшін пайдаланылды. 1790-1812 жылдар аралығында тері және кейін тері өнімдері таусылып, жаңа өнімдер іздеу қажет болды. Тынық мұхиты аралдарында саудагерлер жемірілгіштерден сақталанып, сандал ағашы мен теңіз құрттарын алу үшін жергілікті тұрғындармен сауда-саттық жасады, олар түрлерге айырбасталатын. Бірақ бұл тауарлар көп ұзамай сұраныстан шығып, 1814 жылы Америка экспорттық тауарларының 70%-ға жуығын құрады. 1820 жылдары олар түрік опиумымен сауда жасау арқылы Үндістан егінін монополиялаған британдық опиум саудасымен бәсекелесуге тырысты. Массачусетс ауруханасы, Маклин ауруханасы және Бостон Атенейумі, Банкер Хилл монументі, көптеген зауыттар, шахталар, АҚШ-тың алғашқы темір жолы, университет ғимараттары, жоғары мектептер, қоғамдық кітапханалар және жетімдер үйі опиум контрабандасының табысымен салынды. Опиум саудасы американдық саудагерлер үшін тиімді болды және осы табыстың бір бөлігі өнеркәсіптік революцияны қолдау үшін қайта инвестицияланды. Дегенмен, опиум саудасы қытай қоғамына зиян келтірді. Британдық несие жүйесінің және банкноттар шығарудың жаңашылдығы американдық саудагерлерге Cohong саудагерлерімен қарыздарын өтеуге және жүктерін ақшалай ақшадан отандық өндірістегі тауарларға ауыстыруға мүмкіндік берді. Америкалықтар кейіннен британдық банктерге берген несиелерінің негізгі және пайызын төлей алды. 1830-1850 жылдары жылдам және үлкен шай кептіргіштері пайда болды, бұл Америка революциясынан бұрынғы шағын каперлік кемелерді алмастырды. Нәтижесінде американдықтар шай кептіргіштері мен британдық несиелердің арқасында үлкен масштабқа қол жеткізе алды. Шайды американдық нарыққа аз уақыт ішінде және жаңа күйде жеткізуге болады, бұл жоғары пайдаға айналды. 1834 жылға қарай Қытайдан әкелінген шайдың 80%-дан астамы американдық сауданың үлесін құрады.

Қытайдағы американдық дипломатия

Гуанчжоудағы американдық сауда көбінесе жеке саудагерлер арқылы жүзеге асырылды және АҚШ үкіметінің бақылауы мен қолдауы болмады. 1784 жылдан кейін Гуанчжоуда американдық консул тағайындалды, ол АҚШ үкіметіне сауда туралы ақпарат беруші агент ретінде жұмыс істеді. Консулды қытай билігі мен хоппо мойымады және 1799 жылдан соң ғана оның фабрикасының үстінде американдық ту көтерілуіне рұқсат берілді. Америкалықтар қытайлармен теңдес емес, бағынышты ретінде сауда жасауға мәжбүр болды және кез келген мәселелер үшін Cohong-қа жүгінуге тиіс болды. Осының салдарынан, американдықтар саяси немесе құқықтық наразылық білдіруге мүмкіндік таппады және "көз үшін көзге" принципіне сенеді және топтарды жеке тұлғалардың іс-әрекеттері үшін жауапты деп есептейтін қытай сот жүйесіне бағынуға мәжбүр болды. Шетелдік саудагерлердің ең басты алаңы – қытайлардың сауданы жабуына жол бермеу болды, себебі олар құқықтық даулар туғанда мұны қауіп ретінде пайдалана алатын.

Ақыры

1842 жылы Бірінші опиум соғысы аяқталғанда Ұлыбритания мен Қытай Нанкин шартына қол қойды, ол бұрынғы меркантилистік жүйені жоққа шығарып, Гуанчжоу, Сямен ("Амой"), Фучжоу ("Фучжоу"), Нинбо ("Нингпо") және Шанхай порттарын британдық сауда үшін ашты. Ұлыбританияның Қытайдағы жаңа артықшылықтары мен саудадағы үлкен күшінің арқасында шетелдік бәсекелестікті оңай жеңе алатынын көрген американдықтар Қытайдағы дипломатиялық қарым-қатынастарды және сауда теңдігін қайта орнату қажеттігін сезді. Алдыңғы 59 жыл бойы американдықтар Қытаймен тек қана коммерциялық мәмілелер арқылы байланысқан, ал үкіметтер арасында тікелей байланыс болған жоқ. Осының нәтижесінде президент Джон Тайлердің басшылығымен комиссар Калеб Кушинг Құрама Штаттарға Ұлыбританияға берілгендей бірдей құқықтарды қамтамасыз ететін шартты келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Кушинг 1844 жылғы Ванся шарты арқылы бұл мақсатқа қол жеткізді және сонымен қатар, американдықтар Қытайда қылмыс жасаса, олар тек американдық соттарда ғана сотталуы керек екенін білдіретін экстратерриториялық құқықты жеңіп алды. Бұл шарт Қытаймен американдық сауданы кеңейту және реттеудің негізін қалау тұрғысынан маңызды болды; американдық кемелер енді Ескі Қытай саудасына тән, жиі және ойсыз сапарларды жасамайтын болды.

Порцелан

XVIII ғасырдың соңында қытайлық фарфорды екі көзден алуға болады: лицензиясы бар Хонг саудагерлерінен немесе фарфор сатуға мамандандырылған дүкендерден.

Порцеланға мамандандырылған дүкендер

Деректерге сүйенсек, бастапқы фарфор нарығы он үш фабрикадан солтүстікке қарай бірнеше көшеде шоғырланған. 1760 жылға дейін, Кохонг құрылғаннан кейін, барлық шағын дүкен иелері кейін "Қытай көшесі" (қытай тілінде Jingyuan Jie 静远街 /靖远街 деп аталады) деп аталған, кемежайдағы жаңа көшеге көшірілді. 1700 және 1800 жылдар аралығындағы шетелдік сауда деректерінде 180-ге жуық түрлі фарфор дүкендерінің атаулары тіркелген. Дегенмен, олардың көпшілігі деректерде бір рет немесе бірнеше жыл ғана кездесетіндіктен, фарформен айналысқан дүкендердің саны 25-30 ғана болды. Гуанчжоудағы фарфор сатушылардың көп бөлігі шағын, отбасылық кәсіпорындар болып, жылына 1000 таэльден кем тауар сатқан, ал аздаған саны жылына 10 000 таэльге дейін жалпы кіріс таба алған. Фарфор сатушылар әдетте әр жылдың қазан және желтоқсан айлары аралығында Цзиньдечжэньдегі өндірушілерге тапсырыс берген. Тауарлар тамыз немесе қыркүйек айларында экспортқа Гуанчжоуға жеткізілген. 1780-жылдардың басынан 1810-жылдарға дейін экспорттық нарық тарыла бастады. Деректерге сәйкес, 1764 жылы 20 116 пикуль экспортталса, 1784 жылы фарфор экспорты 13 780 пикульге дейін төмендеді. 1798 жылы 25 890 пикульге жеткенімен, 1801 жылы фарфор экспорты 6 175 пикульге дейін азайды. Нәтижесінде, 1820 жылдары экспортталатын фарфор мөлшері жылына шамамен 6000 пикуль деңгейінде тұрақталды. Фарфор экспортының күрт өзгеруіне себеп – еңбекақының өсуі және фарфор экспортына қойылған қытай баждарының нәтижесінде фарфор бағасының өсуі болуы мүмкін.

Салемдегі (Массачусетс штаты) ежелгі Қытай саудасының мұрасы

Салем, Массачусетс штатында екі тарихи ауданда американдық отаршылдық және Ескі Қытай саудасынан пайда болған федералды архитектураның маңызды мысалдары кездеседі. Олар – 407 ғимараттан тұратын Сэмюэл МакИнтайр тарихи ауданының бөлігі Каштановый көшесі ауданы және Салем теңізшілігінің ұлттық тарихи орны, ол Салем, Массачусетс штатындағы су жағалауындағы 12 тарихи құрылыстан және жер учаскесінен тұрады.