Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Арон Тиран (Арон Тиранул) немесе Арон Водэ ("Арон Воевода"; шіркеу славяншасы: Apѡн вода), кейде Арон Эманоил немесе Эммануэль Арон (Арон Вайда, Арван немесе Залим; 1560 жылға дейін – мамыр 1597), екі рет Молдавияның князі болды: 1591 жылдың қыркүйегі мен 1592 жылдың маусымы аралығында және 1592 жылдың қазан айынан 1595 жылдың 3 немесе 4 мамырына дейін. Ол шығу тегі жұмбақ, және мүмкін еврей тегінен шыққан, бірақ өзін Александру Лапушнянудың ұлы ретінде көрсетті және кейбір топтарда осылай танылды. Осман империясы оны бейресми жарыстан кейін тағайындады, онда үміткерлер ерекше жомарт пара беруге және хараждың бұрын-соңды болмаған мөлшерде өсуін қабылдауға ұмтылды. Янычарлар оны жек көргенмен, оған Сүлеймен Ашкенази, Эдвард Бартон, Хожа Саддин Эфенди және Патриарх Иеремия II-ден тұратын ықпалды топ қолдау көрсетті. Жеңіске жеткенімен, бірақ қарызға батқан Арон кредиторларына салық саясатына тікелей араласуға рұқсат берді, сонымен қатар салық төлейтін шаруаларға қарсы зорлық-зомбылық әдістерін қолданды. Ақырында ол банкирлерге қарсы шығып, Бартоломео Бруттиді атқызуды ұйымдастырды. Мұндай әрекеттерден кейін және Лапушна мен Орхейдегі көтерілісшілерді қатаң түрде басып тастағаннан кейін, Порта Аронға орнынан түсуге бұйрық берді. Бұл бұйрық екі айдан кейін күшін жойды, одан кейін бүлікші Петр казак билікке келді. Арон Трансильвания княздығының қолдауына сүйене отырып, тағын қайта иеленді. Ол екінші рет билікке Осман империясының мойынсұнғыш вассалы ретінде келді, сонымен қатар Молдавия католицизміне қарсы шығып, Иезуиттер қоғамын қуды. Ол Молдавияның Осман империясына қарсы "Киелі Лигаға" қатысуы туралы құпия келіссөздер жүргізді, өзін Киелі Тақтың және Киелі Рим империясының одақтасы ретінде көрсетті. Бұл жобаға Трансильвания, сондай-ақ Валахияның Михаил Батыры қолдау көрсетті. 1593 жылы Ұзақ түрік соғысы басталғанда, Молдавия екінші деңгейлі театрға айналды, Крым хандығы және Запорожье Сіші басып кірді. Ұзақ келіссөздерден кейін Арон соңғысымен одақтаса алды. Содан кейін ол Валахияның Михаил Батырына Османдық фланга шабуыл жасауға көмектесті, өзінің билігін Буджак пен Солтүстік Добруджаға дейін кеңейтті. Осы оқиғалар кезінде ол бірнеше қырғынды ұйымдастырып, Осман әскерінің тұтқындарын және 19 еврей қаржыгерін өлтірді. Әскери міндеттемелеріне және Осман империясына қарсы көтерілісті басуына қарамастан, Батори Аронға күдікпен қарады. Арон Трансильвания сарайында адалдыққа ант беруден бас тартқаннан кейін олардың қарым-қатынасы шиеленісті болды, оның орнына Молдавия Киелі Рим империясының құрамдас бөлігі ретінде басқарылсын деді. Батори Лигаға қарсы шығып, Аронды сенімсіз деп көрсетті; ол сондай-ақ принцті тұтқындап, оның орнына отырған Молдавия генералы Штефан Разванды қолдады. Арон мен оның отбасы Коронаға (Брашов) айдалды, содан кейін Мартинуцци қамалында ұсталды, Альвинц (Винцу-де-Жос) – Аронның уланған деп есептелетін қайтыс болған жері. Оның артында күйеу баласы Марку Серчел қалды, ол Валахия сарайына қосылып, Михаилдың Молдавия князі ретінде қысқа уақыт қызмет етті. Аронның есімі Аронеану шіркеуі мен осы аттас ауылда сақталған, екеуі де Яссыдан тыс жерде орналасқан. Ол сондай-ақ Шейи Брашовулуидегі Бірінші румын мектебінің демеушісі ретінде еске алынады.
Aaron the Tyrant (Aron Tiranul) or Aron Vodă ("Aron the Voivode"; Church Slavonic: Apѡн вода), sometimes credited as Aron Emanoil or Emanuel Aaron (Aaron Waida, , Arvan or Zalim; before 1560 – May 1597), was twice the Prince of Moldavia: between September 1591 and June 1592, and October 1592 to May 3 or 4, 1595. He was of mysterious origin, and possibly of Jewish extraction, but presented himself as the son of Alexandru Lăpușneanu, and was recognized as such in some circles. His appointment by the Ottoman Empire followed an informal race, during which candidates engaging in particularly exorbitant bribery and accepted unprecedented increases of the haraç. Though resented by the Janissaries, he was backed by a powerful lobby, comprising Solomon Ashkenazi, Edward Barton, Hoca Sadeddin Efendi, and Patriarch Jeremias II. Victorious but heavily indebted, Aaron allowed his creditors to interfere directly in fiscal policy, while adopting methods of extortion against the taxpaying peasantry. He eventually turned against the bankers, staging the execution of Bartolomeo Brutti. Following such moves, and his heavy handed repression of rebels in Lăpușna and Orhei, Aaron was ordered to step down by the Porte. The order was rescinded after two months, which had seen the ascendancy of a rebel Prince, Peter the Cossack. Aaron took back his throne, being increasingly reliant on support from the Principality of Transylvania. He entered his second reign as an obedient vassal of the Ottomans, while also turning against Moldavian Catholicism and expelling the Society of Jesus. In secret, he began negotiating Moldavia's participation in the anti Ottoman "Holy League", defining himself as an ally of the Holy See and the Holy Roman Empire. This project drew support from Transylvania, which was then under Sigismund Báthory, as well as from Wallachia's Michael the Brave. With the start of the Long Turkish War in 1593, Moldavia became a secondary theater, invaded successively by the Crimean Khanate and the Zaporizhian Sich; after long negotiations, Aaron was able to ally himself with the latter. He then helped Michael of Wallachia attack the Ottoman flank, extending his rule into the Budjak and Northern Dobruja. During the events, he ordered a series of massacres, killing Ottoman Army prisoners and 19 Jewish financiers. Despite his military commitment and his quashing of a pro Ottoman uprising, Aaron was viewed with suspicion by Báthory. Their relationship became tense after Aaron declined to swear fealty at the Transylvanian court, preferring instead for Moldavia to be ruled as a component of the Holy Roman Empire. Báthory reportedly undermined the League, depicting Aaron as untrustworthy; he also endorsed the Moldavian general Ștefan Răzvan, who arrested the Prince and took over his throne. Aaron and his family were exiled to Corona (Brașov), then detained at Martinuzzi Castle, Alvinc (Vințu de Jos)—where Aaron died, allegedly poisoned. He was survived by his stepson Marcu Cercel, who attached himself to the Wallachian court and briefly served as Michael's subordinate Prince of Moldavia. Aaron's name is preserved by Aroneanu Church and eponymous village, both of which are located outside Iași. He is also celebrated as a sponsor of the First Romanian School in Șcheii Brașovului.
Талқыланған шығу тегі
Ааронның тегі мен ерте өмірі ғалымдар арасында даулы мәселе. Оның екінші немесе билік емес аты, Емануил немесе Эманоил деп аударылатын, Молдавия тағына талапкерлік жасауы туралы неміс тіліндегі құжаттан шығарылған; тарихшы А.Д. Ксенополь оны тұрақты түрде қолдануды ұсынды, Аарон мен 15 ғасырдағы оның ізашары Петр Ааронды ажырату үшін. Ол өзін 1550 және 60 жылдары Молдавияны екі рет билеген Александру Лапушнянудың ұлы ретінде көрсетті. Львовтың Успеніе бауырластығы да оны солай мойындады, одан "қасиетті қайтыс болған әкесінің" қамқорлығын қайта жаңартуын сұрады. 1594 жылы Польша-Литва одағының Пань Дрожинскийі молдавандықтар Аарон мен Лапушняну арасындағы туыстық байланысты мойындағанын атап өтті: Аарон мен Александрудың қызы Марика Оржеховская бір-бірін бауырлас санайтын, ал Оржеховская тіпті оның аудармашысы ретінде қызмет ету үшін келіп қосылған. Оржеховская сондай-ақ жетім қалған немересі Анна Чоланьсканы тәрбиеледі, генеалог Штефан С. Горовейдің айтуынша, ол Ааронның өзінің немересі болған. Ааронның генеалогиялық талаптарын қабылдайтын қазіргі ғалымдардың қатарында Александру Лапедату бар, ол Аарон Богдан Мушат әулетінің соңғы еркек өкілі болды деп санайды. Николае Иорга да кейбір еңбектерінде осы текті қолдайды. Бірде ол Ааронды "жаман, ашкөз" деп сипаттап, "князьдың танылмаған баласы" деді. Басқа жерде ол Ааронның Ұлы Степанның тікелей ұрпағы екенін айтады. Мәдениет тарихшысы Рэзван Теодореску да бұл пікірді қолдайды. Молдавияның классикалық тарихшысы Иоан Некулче оған қайшы келетін мәлімет береді. Онда жас Аарон Молдаван митрополиті Никанордың туысы және қызметшісі ретінде бейнеленген, олмен Агияпия монастырінде бірге тұрған. Сол жерде Аарон монахты азғырып, Никанор оның бөлмесінен қайтып келе жатқанда ұстап алады. Епископ оны жұрт алдында ұрып, елден қуа жөнелтеді. Оқиғаның нұсқасын 1886 жылы заңгер Янку Серкез жазды, ол Ааронның ағасын Старэтс Сильван деп атайды және Ааронның кешкі комендант сағатын бұзғандықтан ұрылғанын айтады. Серкездің сөзіне қарағанда, бала қуылмаған, керісінше "ұялып қашып, ханзада ретінде қайта орала алғанда ғана қайтып келген". Некулчеден бұрын жазған дәрігер Пензен Ааронның "еврей тегінен" екенін айтады. Зерттеуші Константин Гане Ааронды "еврей князі" деп сипаттайды, ол "біздің воеводаларымыздың бірі мен еврей әйелінен туған Соломон Тедески [ ]" деп туған. Аарон мен Тедескинің сәйкес келуі сол кездегі деректерге қайшы келеді: Сүлеймен Ашкенази, сондай-ақ "Тедески" деп танылған, Осман империясының ықпалды еврей сарайының адамы болған және Ааронның таққа талап етуіне қолдау көрсеткен. Ксенополь де Ааронның князь мен оның еврей сүйіктісінен туғаны мүмкін емес екенін айтады және ол толық еврей болуы мүмкін деп болжайды. Ол кез келген патшалық тегінің Хроникашы Рейнхольд Хайденштейн берген мәліметтерге қайшы келетінін атап өтеді; Хайденштейн Ааронды Молдавия боярлығының бұрынғы аттықшысы ретінде және "қандай жағдай болса да бояр атағын тартып алған" деп сипаттайды. Еврей тануының ғалымы Элли Коэн де Ааронның жылқы бағумен айналысқаны туралы әңгімені атап өтеді, бірақ оны "гипотетикалық еврей тегінің" полягы деп сипаттайды. Тағы бір зерттеуші, Иосиф Стерца Шулуциу, Пензен мен Хайденштейннің есептерін қабылдамайды, егер олар шындық болса, олар саяси әдебиетте де қолданылған болар еді. Оның Трансильвания мектебінің теорияларына негізделген нұсқасы бойынша, Аарон 1540 жылдары Габсбургтердің үміткері ретінде Молдавия тағына ие болғысы келген Корольдік Венгриядан келген румындық эмигрант, Поцони Аронның ұлы болған; Ляпушнянуға қарсы болса да, бұл Арон Ляпушнянудың ағасы және Богдан III-тің ұлы болуы мүмкін. Стерца Шулуциу Ааронның "әкесі" Лапушнянуға сілтемелерін 1560 жылдары билікке келген князь оны асырап алғанын көрсететін белгілер ретінде қарастырады. Ааронның некелік одақтарына да белгісіздік орнаған. Кез келген кезеңдегі мәтіндердің бір түсіндірмесі бойынша, ол Османдық грек бизнесмені және патша жасаушы Андроник Кантакузеннің күйеу баласы болған; сонымен қатар, осы оқу бойынша Кантакузеннің басқа қызы Валахияның Степан Саңыраумен үйленген. Бұл пікірді тарихшы Матей Казаку қабылдамады, ол оның Иорганың қате аудармасына негізделгенін атап өтті. Бірнеше заманауи деректерде Ааронның Валахия князі Петру Серчелдің бұрынғы әйелі немесе кәнизағымен үйленгені айтылады, оның аты, мүмкін, Станка болған. Ол, ең болмаса, Марку Серчелдің анасы болған, және, мүмкін, оның бауырлары Ионаску мен Раду Петрудың да анасы болған. Станка этникалық түркі және дінінен айырылған, бастапқы аты Сұлтан болған, және, мүмкін, Кёпрюлү әулетінің бұрынғы мүшесі болған.
Aaron's origins and early life are a matter of scholarly dispute. His second or non regnal name, rendered as Emanuel or Emanoil, has been deduced from a German language document dealing with his bid for the Moldavian throne; historian A. D. Xenopol proposed using it consistently, to distinguish between Aaron and his 15th century predecessor, Peter Aaron. He depicted himself as a son of Alexandru Lăpușneanu, who had twice ruled upon Moldavia in the 1550s and '60s. He was also recognized as such by the Lviv Dormition Brotherhood, who asked him to resume the patronage of his "saintly deceased father". In 1594, a Pan Drożyński of the Polish–Lithuanian Commonwealth noted that Moldavians recognized kinship between Aaron and the Lăpușneanus: Aaron and Alexandru's daughter Mărica Orzechowska viewed each other as brother and sister, and Orzechowska even joined his court to serve as a translator of Polish. Orzechowska also raised her orphaned niece, Anna Czołhańska, who, according to genealogist Ștefan S. Gorovei, was Aaron's own niece. Modern scholars who accept Aaron's genealogical claims include Alexandru Lapedatu, who thus argues that Aaron was the final male representative of the Bogdan Mușat dynasty. In some of his work, historian Nicolae Iorga also credits the genealogy. He once described Aaron as an "unrecognized child" of the Prince, whom he nevertheless resembled, being "mean and gluttonous". Elsewhere, he credited reports that Aaron was a direct descendant of Stephen the Great. Cultural historian Răzvan Theodorescu also endorses the claim. The Moldavian classical historian Ioan Neculce renders a conflicting account. This depicts young Aaron as the nephew and servant of Moldavian Metropolitan Nicanor, with whom he lived at Agapia Monastery. While there, Aaron seduced a nun, and was caught by Nicanor while returning from her chambers. The bishop punished him with a public beating, then chased him out of the country. A variant of the story was recorded in 1886 by jurist Iancu Cerkez, who refers to Aaron's uncle as Starets Silvan, and notes that the beating occurred when Aaron failed to respect a curfew. According to Cerkez, the boy was not expelled, but rather "fled out of shame and returned only when he could return as a Prince". Writing before Neculce, the physician Penzen recounted that Aaron was "of the Jewish race". According to researcher Constantin Gane, Aaron was a "Jewish Prince", born as "Solomon Tedeschi [ ] to one of our voivodes and a Jewish woman." The identification of Aaron and Tedeschi is nonetheless contradicted by period sources: Solomon Ashkenazi, also known as "Tedeschi", was in fact an influential court Jew of the Ottoman Empire, who backed Aaron in his quest for the throne. Xenopol also argues against the possibility that Aaron was born to a Prince and his Jewish mistress, and proposes that he may have been fully Jewish. He notes that any royal descent would clash with details provided by the chronicler Reinhold Heidenstein; Heidenstein depicts Aaron as a former stablehand for the Moldavian boyardom, and as "having usurped, under whatever circumstances, the title of boyar." Jewish studies academic Elli Kohen also noted the story regarding Aaron's beginnings in horse grooming, but describes him as a "Pole of hypothetical Jewish extraction". Another researcher, Iosif Sterca Șuluțiu, rejects both Penzen and Heidenstein's accounts, noting that, if they had been true, they would also have been taken up in political literature. His version, based on theories circulated by the Transylvanian School, is that Aaron was the son of a Romanian expatriate from Royal Hungary, Aron of Pozsony, who in the 1540s had wanted to seize the Moldavian throne as a Habsburg candidate; though existentially opposed to Lăpușneanu, this Aron may have been Lăpușneanu's brother—and son of Bogdan III. Sterca Șuluțiu reads Aaron's references to "my father" Lăpușneanu as clues that the reigning Prince had adopted him in the 1560s. Some uncertainty also covers Aaron's matrimonial alliances. One interpretation of period texts suggests that he was the son in law of the Ottoman Greek businessman and kingmaker, Andronikos Kantakouzenos; also according to this reading, Kantakouzenos' other daughter was married to Wallachia's Stephen the Deaf. This take was rejected by historian Matei Cazacu, who notes that it is based on a mistranslation by Iorga. Several contemporary accounts mention that Aaron was in fact married to a former wife or concubine of Wallachia's Prince Petru Cercel, whose name was probably Stanca. She was most likely the mother of Marcu Cercel, and possibly also of his brothers Ionașcu and Radu Petru. Stanca may have been an ethnic Turk and a Muslim apostate whose original name was Sultana, and was perhaps also a renegade member of the Köprülü family.
Ашулы көтеріліс
Ааронның мансабы Молдавия мен Валахияда (Дунай княздіктері) және олардың үстемдік құқығындағы Осман империясында байқалған жалпы саяси және экономикалық дағдарыспен бір уақытта болды. Румынияның ортағасырлық тарихының соңғы кезеңдерінде князьдік билік "үнемі төмендеп", Молдавияны "Валахияда бұрыннан қалыптасқан аяусыз жағдайға" жеткізді. Көркемөнер тарихшысы Корина Николеску екі мемлекетте де мәдени дамудың "салыстырмалы тоқырауын" сипаттап, оны "күшейе берген бағыныштылықпен" және "түрік қоғамының артта қалған ерекшеліктерімен" байланыстырды. Бұл құлдырау Осман империясының қаржы табуға ұмтылысына сәйкес келді: 1589 жылы Ұлы визир Кожа Синан-паша өзінің салық жүйесі империяның шығындарының үштен бірін ғана жаба алатынын мойындады. 1591 жылы Ақсақ Петр "Стамбулдан ақша талаптарына жауап бере алмай", Молдавия тағын тастады, "өзінің қуудан, жер аударудан немесе өлтіруден қорқатындықтан". Тарихшы Михаи Максим атап өткендей, Петр Осман империясының тұрақтандыру саясатынан кейін, айырбас бағамын бекітутін қоса, негізгі салықты немесе харажды төлей алмады. Князь сонымен қатар биліктен қуылған Синан-пашаның маңызды қолдауын жоғалтты. 17 ғасырдың жылнамашысы Григор Урече айтқанынша, Петр ақырында патриотизмге жеңіліп, салық салу арқылы табысты арттырудың баламасын қабылдамай, отставкаға кетті: "Ол өз елінің қарғысына ұшырағысы келмеді". Ксенополь бұл түсіндіруді "әдепсіз" және мейірімді деп санайды, Петр Османдық әдет-ғұрыптарды жақсы білгенін және қалыпты жағдайда таққа отыру үшін пара бергенін атап көрсетеді. Аарон православие патриархы Иеремия II-ге таныс болды, ол оны ағылшын елшісі Эдвард Бартонмен таныстырды. Иеремия да, Бартон да Молдавиядағы католицизмнің күшеюін тоқтатуға ниетті князьді іздеді, оны Ақсақ Петр төтеп берген немесе қолдаған; православие монахы Никефор Дидаскалос және француз авантюрисі Франсуа Понтус де ла Планш Бартонмен байланыста болып, жобаны жеңілдетуге көмектесті. Ааронның билікке келуі Ашкенази мен Бартонның (сол кезде жақсы дос болған) бірлескен күш-жігерін және Сұлтанның гареміндегі әртүрлі ханшайымдардың қолдауын қажет етті. Ол Хожа Саддин Эфенди мен Шейхүліслам Бостанзадеден қосымша қолдау алды. Тағы бір үміткер – Ааронның күйеуі деп саналатын Александру III Лапушняну, оны янышарлар қолдады. Александрудың жақтастары бірде Патриархия ғимаратын шапты; олар Ааронды Алеппоға тұтқын ретінде жіберуді талап етті. Жеңісін қамтамасыз ету үшін Аарон Османдық сарайдағы шенеуніктерге 110 миллион акче төлеген деп есептеледі. Бұл "ұлы сома" шамамен 917 000 дукатқа тең, ол саудагерлер мен несиегерлерден 20% пайызбен алынған қарыз еді. Кейбір жазбалар Бартон мен Левант компаниясына тиесілі болды, бұл ағылшын-молдавандық дипломатиялық қарым-қатынастың дамуының алғашқы қадамы болды. Коэн Ашкенази мен Бартон арасындағы одақты екі мүддемен түсіндіреді: біріншісі "жартылай тәуелсіз княздіктегі еврейлерге гуманитарлық қарым-қатынас жасауды" қаласа, Бартон Шығыс Еуропадағы ықпалын арттыруды көздеген Елизавета заманының басымдықтарына жауап берді. Ааронның бірінші жылы үшін белгіленген салық шамамен 60 000 секвинге жетеді, бұл оның әдеттегі мөлшерінен он есе көп, және Молдавия төлеген ең жоғары сома еді. Максим атап өткендей, князьдік несиелермен және салық салынатын табысқа әсер ететін демографиялық төмендеумен байланысты бұл міндеттеме "мүмкін емес жағдайды" тудырды. Ксенополь салық салуды князьдің несиегерлері, "түріктердің үздіксіз ағыны" тікелей басқаратынын айтады. Олар жоғалған табысты қалпына келтіру үшін шаруаларды азаптады, сондай-ақ салық төлеушілердің әр отбасынан бір өгіз жинау арқылы "бұрын-соңды болмаған салықты" ойлап тапты. Стерка Șuluțiu бұл шараның шынымен де бірегей немесе толығымен қиратушы болғанына күмән келтіреді. Григор Уречедің жауыздық баяндамасында айтылғандай, Ааронның саясаты шаруаларды дерлік құлдарға айналдырды. Урече бұл дамуды мінез-құлқының кемшіліктерімен байланыстырып, Ааронның "бұрынғы азғындық пен құмар ойындардан ешқашан шаршамағанын" айтады. Некуле сондай-ақ Ааронның жеке кек алу үшін әрекет еткенін, мысалы, ол "туысы" Никанорды тұтқындап, оны кастрациялаған кезде айтады.
Aaron's career overlapped with a generalized political and economic crisis, observed in both Moldavia and Wallachia (the Danubian Principalities), as well as throughout their suzerain power, the Ottoman Empire. During the late stages of Romanian medieval history, there was a "continuous degradation of the princely office", bringing Moldavia to the "wretched state which had already taken hold in Wallachia". Art historian Corina Nicolescu also describes a "relative stagnation" of cultural development in both states, correlated with the "ever increasing subjugation" and the "backward characteristics of Turkish society". This decline corresponded with the Ottoman drive for funds: in 1589, Grand Vizier Koca Sinan Pasha acknowledged that his fiscal regime could only supply one third of the imperial expenses. In 1591, Peter the Lame, "unable to meet the incessant demands for money that came from Stamboul", relinquished his Moldavian throne, "rather than to await his own ousting, exile, or killing." As historian Mihai Maxim notes, Peter was unable to pay his main tribute, or haraç, after the Ottomans' stabilization policy, which included pegging the exchange rate. The Prince also lost the crucial backing of Sinan Pasha, who had been deposed. According to the 17th century chronicler Grigore Ureche, Peter was ultimately pushed to resign and flee by his patriotism, dismissing the alternative of increasing revenue through taxation: "he did not want the curse of his country to be on him." Xenopol dismisses this reading as "apologetic" and charitable, noting that Peter was well acquainted with the Ottoman practices, and would still have bribed his way to the throne under normal circumstances. Aaron was reportedly familiar to Orthodox Patriarch Jeremias II, who introduced him Edward Barton, the English Ambassador. Both Jeremias and Barton wanted a Prince who would overturn the rise of Catholicism in Moldavia, which Peter the Lame had tolerated or favored; an Orthodox monk, Nikephoros Didaskalos, and a French adventurer, François Ponthus de la Planche, remained in contact with Barton, helping to streamline the project. Aaron's ascent also required joint efforts by Ashkenazi and Barton (who were good friends at the time), and backing from various princesses of the Sultan's Harem. He won additional endorsements from Hoca Sadeddin Efendi and Şeyhülislām Bostanzade. Another candidate was Alexandru III Lăpușneanu, Aaron's alleged nephew, who had backing from the Janissaries. In one incident of the interregnum, Alexandru's supporters raided Patriarchy buildings; they demanded that Aaron be sent to live as a prisoner in Aleppo. In order to ensure his victory, Aaron is alleged to have paid officials at the Ottoman court 110 million akçeler. This "fantastic sum", equivalent to some 917,000 ducats, was borrowed from traders and creditors at 20% interest. Some of the scripts were owned by Barton and the Levant Company, marking an early step in the evolution of Anglo–Moldavian diplomatic contacts. Kohen sees the alliance between Ashkenazi and Barton as motivated by two sets of interests: the former wanted a "more humane treatment for Jews in the semi autonomous principality", while Barton responded to Elizabethan priorities, aiming to increase influence in Eastern Europe. The tribute for Aaron's first year was set at about 60,000 sequins, possibly ten times its regular value, and the absolute highest sum to be paid by Moldavia. As noted by Maxim, when coupled with the princely credits and with the demographic decline affecting taxable income, this pledge created an "impossible situation". Xenopol describes taxation as handled directly by the Prince's creditors, a "continuous stream of Turks". They resorted to torturing peasants in their attempt to recover lost revenue, and also invented an "unprecedented tax", collecting one ox from each family of taxpayers. Sterca Șuluțiu, however, questions whether the measure was truly unique or completely devastating. As noted in Grigore Ureche's hostile account, Aaron's policies made the peasants into quasi serfs. Ureche attributes this development to flaws of character, claiming that Aaron "never grew tired of fornicating and gambling". Neculce also claims that Aaron acted out of personal revenge, as when he allegedly captured his "uncle" Nicanor and castrated him.
Бірінші ереже
Аронның тұсында тағы бірнеше даулы оқиғалар орын алды. Кейбіреулерінің себебі – иммигрант гректердің ықпалының артуы еді. Орта ғасырлар зерттеушісі Иоан Капрошудың пікірінше, Аронның билігі «Шығыс саудасының делдалдары» арқылы Vistier (қазынашы) лауазымдарын монополиялауға мүмкіндік берді. Оның он бір жоғары сарай қызметкерінің үшеуі кез келген уақытта грек болды; Арон алдыңғы билеушісі Петрден Vistier Iani Kalogeras лауазымын мұрагерлік етті, ол 1600 және 1700 жылдар аралығында Молдавия қазынашылары арасында үшінші ең ұзақ қызмет еткен адам болды. Оның Постельникі – Иан, бұрынғы құжаттарда «Эпирот» деп танылған, ал алғашқы Спатарийі – Константин Ворси; 1594 жылы оның Пахарники – албан Николае Кочи болды. 1593 жылы Андроник Молдавияның баны болды. 1591 жылы Боярлар кеңесіне тағы бір Vistier кірді, ол Планника немесе Планиța деп аталды. Орта ғасырлар зерттеушісі Штефан Андреескудың сөзіне сүйенсек, бұл Понтус де ла Планштің славяндық есімі. Жергілікті емес сарайдың құрамына тұрақты венгр жалдамалы әскерлері қосылды, олар Аронды кейінгі көтерілістер кезінде қорғауда маңызды рөл атқарды. Бұл әскерлер көршілес Трансильвания княздығымен байланыс құрды және Аронның Молдавиясын трансильваниялық көмекке қатты тәуелді етті. Арон тез арада жергілікті боярлар мен қала тұрғындарының көтерілісіне тап болды. Олардың кейбіреулерін Богдан Ионашку мен Петр казак бастаған болуы мүмкін, бұл Аронды тағы бір патшалық құрушы қаржыгер Бартоломео Бруттиге қарсы шығуға итермелеген болуы мүмкін. Молдавия католиктерінің қолдаушысы ретінде танымал Брутти 1592 жылдың сәуір айында өлімге кесілді; оның 30 000 дукатқа бағаланған барлық мүлкін мемлекет тәркіледі. Арон, басымен кеткен Бруттидің Săbăoani және Berindești ауылдарын тәркілеген болуы мүмкін, онда католик чанголары көптеп қоныстанған; кейіннен олар Секу православиелік монахтарының меншігіне айналды. Мамыр айында Лапушна мен Орхейдегі тәртіпсіздіктерден кейін Арон «сатқындық» көрсеткен сарай қызметкерлері Логофет Захария Бырладяну мен Ворник Кондря Буциумды өлімге кесуге бұйрық берді. Ол Сючаваның Пыркалабтарын, Осман территориясына шекарадан қашқан Андрей Коркоделді ұстай алмады. Содан кейін Арон Молдавия әскерлерін жинап, Богдан Ионашкуға қарсы шабуылды ұйымдастырды. Әскерлер қазіргі Молдавиядағы Раут өзені бойында шайқасты. Богдан жеңіліп, мүгедек қалдырылып, монастырға жіберілді; оның ізбасарлары жойылды. Көтеріліс Аронды Бруттидің серіктерімен байланысы бар Лапушна әкімшілігінде өзгерістер жасауға итермеледі. Зорлық-зомбылық пен тұрақсыздық Портаның тікелей араласуын қажет етті. Маусым айында Мурад боярлардан шағым естіді, бірақ оларға көнбеді. Ол шағымданушыларға өз елдерінің жеңілдіктерін жоғалту қаупі бар екенін және Молдавияны мұсылмандық бейлербейлікке айналдыруды қарастырып жатқанын мәлімдеді. Алайда, Осман империясы «көтеріліс тудырған бақытсыз князьдерді әрқашан жұмыстан шығарды». Олар 20 маусымға дейін Аронды тақтан түсірді, сол кезде кредиторлар оны қайтадан қызметке орналастыруды өтінішпен сұрады. Иорганың айтуынша, бұл интригада оның немере інісі Александр III қатысқан. Сонымен қатар, Богдан Ионашку мен Петр казак арасында да харак ұсыныстарына байланысты бәсеке болды; Александru жеңіске жетті, бірақ кейін оны оның ағасы Петр басып алды, ол Запорижье Сішінен келген казактармен бірге елге шабуыл жасады. Ол кредиторларының қолдауымен, ал осы жолы янышарлардың маңызды қолдауымен.
Several other controversial developments occurred under Aaron. Some had to do with the rising influence of immigrant Greeks. Medievalist Ioan Caproșu argues that Aaron's reign inaugurated the monopolizing of Vistier (treasurer) offices by "intermediaries of the Oriental trade". At any one time, three of his eleven high courtiers were Greek; Aaron inherited from his predecessor Peter the Vistier Iani Kalogeras, who enjoyed the third longest time in office of any Moldavian treasurer between 1600 and 1700. His Postelnic was a Iane, possibly the same identified as an "Epirote" in earlier documents, while the first of his Spatharii was Constantin Vorsi; in 1594, his Paharnic was an Albanian, Nicolae Coci. At some point in 1593, Andronikos became Moldavia's Ban. In 1591, the Boyar Council also included another Vistier, known as Planica or Planița. According to medievalist Ștefan Andreescu, this was a Slavonic name for Ponthus de la Planche. The non native retinue was enhanced by a permanent guard of Hungarian mercenaries, who proved crucial in protecting Aaron during subsequent revolts. These soldiers ensued a bridge of communication with the neighboring Principality of Transylvania, and made Aaron's Moldavia heavily dependent on Transylvanian assistance. Aaron soon faced rebellions of the local boyars and burghers. Some of these were probably instigated by brothers Bogdan Ionașcu and Peter the Cossack, which may have prompted Aaron to turn against another kingmaking financier, Bartolomeo Brutti. Brutti, also known as a supporter of Moldavian Catholicism, was executed in April 1592; his entire estate, valued at 30,000 ducats, was confiscated by the state. Aaron probably confiscated Brutti's villages of Săbăoani and Berindești, largely settled by Catholic Csangos; these later appeared as property of the Orthodox monks of Secu. In May, after riots in Lăpușna and Orhei, Aaron ordered the execution of "treasonous" courtiers, Logothete Zaharia Bârlădeanu and Vornic Condrea Bucium. He failed to capture the Pârcălab of Suceava, Andrei Corcodel, who fled over the border into Ottoman territory. Aaron then gathered the Moldavian military forces and organized the offensive against Bogdan Ionașcu. The armies clashed on the Răut, in present day Moldova. Bogdan was defeated, mutilated, and sent to live in a monastery; his followers were decimated. The rebellion also prompted Aaron to operate changes in Lăpușna's administration, which had shown itself to be permeated by Brutti's retinue. The violence and instability called for the Porte's direct intervention. In June, Murad heard a complaint from the boyars, but was unpersuaded. He informed the petitioners that they risked losing their country's privileges, and that he considered making Moldavia into a Muslim beylerbeylik. However, the Ottomans "always sacked those Princes unlucky enough to have sparked an unrest". They eventually deposed Aaron, before June 20, at which date the creditors were already pleading for him to be reinstated. As noted by Iorga, the intrigue involved his alleged nephew, Alexandru III. There was also a competition between Bogdan Ionașcu and Peter the Cossack, again centered on haraç offers; Alexandru emerged as the winner, but was then usurped by his uncle Peter, who invaded the country alongside Cossacks from the Zaporizhian Sich. With support from his creditors, and, this time, with crucial backing from the Janissaries,
Қасиетті Лигаға кіру
1592 жылдың қыркүйегінде Аарон Иасидегі соттың бақылауын өз қолына алу және оның келуіне дайындық жасау үшін сенімді молдаван, Постельник Опреяны жіберді. Тақтың исправинигі ретінде Опрея қарсы бояр, Нестор Урехеді ұстауға тырысты, бірақ ол Польша-Литва шекарасын кесіп өтіп кетті. Лоялистер Яссының сыртындағы шайқаста Ааронның жартылай бауыры болған Петр ханзадасын тұтқынға алды. Аарон оны қинап, Мурадқа жіберді, ол оны ілгекке тігізуге бұйырды. Қайта орналасқан ханзада бұрынғы саясатын жалғастырып, 1593 жылдың ақпанына қарай Лэлешти, Климаути және Завадени сияқты жерлерде Коркоделдің иеліктерін тәркіледі. 1593 жылдың сәуірінен 1594 жылдың желтоқсанына дейін Аарон Шығыс Карпатта қарсылық көрсеткен тағы бір бүлікші бояр, Вартикті өлімге кесті. 1592 жылғы оралу Молдавиядағы католицизмге қарсылықты күшейтті, Бруттидің еңбегін жойды. Тамыз айында Аарон молдаван гуситтерін қайта мойындады және Петр Шалдың тұсында жабылып қалған бауырластар шіркеулерін қайта ашты. Бұл қадамды Англия шіркеуінен нұсқау алып отыр деген пікірдегі елші Бартонның ықпалымен жасалған болуы мүмкін, ол ағылшын миссионерлері Томас Уилкокс пен Ричард Бэбинтон арқылы Ааронның бұйрықтарды орындағанын мәлімдеді. 1593 жылдың қаңтарына дейін Аарон католицизмге қарсы күресті күшейтіп, Молдавиядан Иезуиттер орденін қуды. Уилкокс хабарлағандай, молдаван протестанттары «патшайымның ұзақ өмірі мен табысы үшін күнделікті дұға етеді». Максимге айтылғандай, Ааронның оралуы Молдавияның жаңа дәуірге қадамын басқанын, «Османға қарсы күрес» қайта жандана бастағанын көрсетті. Сонымен қатар, ол императорлық офицер Валентин Препостварий фон Локачтан хабар алды, ол Стульвейсенбургтегі жеңіс туралы мәлімдеді. Препостварий оны «жауынгерлік даңқы мен есімі бүгінге дейін сақталған» Ұлы Степанның мұрагері ретінде қаруға шақырды. Аарон жауабында қуанышын білдіріп, император Рудольфтің өзімен байланысқа түсуін сұрады. 1593 жылдың 28 қаңтарында, осы келісімдерден хабарсыз Мұрад сұлтан Молдавияға 30 000 секин салық салуға міндеттеді. Сол жылдың жазында Молдавия Рудольф пен оның одақтастары Осман империясына қарсы жариялаған Ұзақ түрік соғысының екінші майданына айналды. 1593 жылдың желтоқсан айында Запорожцы Силистра эялетіне шабуыл жасап, Бендер маңындағы аумақтарды қиратты. Оларды Гетман Григорий Лобода басқарды, ол 17 ғасырлық дереккөздерге сәйкес, бұрынғы молдаван Постельнигі Мелешаннан көмек алды. Осман империясының өкілі ретінде Қырым хандығы Покуттяға қарсы шабуыл жасады, ол Партиум мен Корольдік Венгрияға қадамдық тақта болды. Аарон Трансильванияға бұл туралы хабарлап, казактар мен венгрлерге бұл қатерді тоқтатуға мүмкіндік берді. Оның хаттарының бірі Бесттерце (Бистрица) қалалық әкімдігіне Баядан келетін жолды жабу және күзету туралы кеңес берді. Басқа мәліметтерге сәйкес, Комулович алғаш рет 1594 жылдың ақпанында Трансильванияға Аарон мен Михаилдың елшілерімен кездесті, бірақ олар сол жерде жұмыс істейтін одақ құрды ма, жоқ па, белгісіз. Лига Сигизмунд Баториден де ұқсас уәделер алды, ол, әртүрлі ғалымдардың айтуынша, Аарон оны өзінің жаңа сюзерені ретінде мойындады. Басқалар бұл құлшылық Баторидің тілегінен артық емес екенін даулайды. Наурыз айында Молдавияға Джованни ди Марини Поли немесе «Рагузей» басқаратын императорлық елшілік келді. Ол Ааронмен қол қойған келісім Молдавияны императорлық тікелей басқаруға мүмкіндік берді; бұл кезеңде Аароннан тек Осман империясын бақылау талап етілді.
In September 1592, Aaron sent a trusted Moldavian, the Postelnic Oprea, to seize control of the court in Iași and prepare the terrain for his arrival. As Ispravnic of the throne, Oprea tied but failed to capture a hostile boyar, Nestor Ureche, who managed to cross the border into Poland–Lithuania. The loyalists also captured Prince Peter, Aaron's alleged half brother, after a battle outside Iași. Aaron had him mutilated, then sent him to Murad, who ordered him impaled on hooks. The restored Prince followed up on his old policies, and, by February 1593, had confiscated Corcodel's estates in such places as Lălești, Climăuți, and Zăvădeni. At some point before April 1593 and December 1594, Aaron executed another rebellious boyar, Vartic, who had put up resistance in the Eastern Carpathians. The 1592 return also encouraged anti Catholicism in Moldavia, disassembling Brutti's contributions. Already by August, Aaron restored recognition for the Moldavian Hussites, and reestablished Brethren churches, closed down under Peter the Lame. This move may have been dictated by Ambassador Barton, who claimed that Aaron was effectively taking orders from the Church of England through English missionaries Thomas Wilcox and Richard Babynton. Before January 1593, Aaron finally clamped down on Catholicism itself, expelling the Society of Jesus from Moldavia. Wilcox reported that such moved delighted the various Moldavian Protestants, "who dailie praye for her Majestie's longe lif and good prosperitie". As argued to Maxim, Aaron's return marked Moldavia's passage into another era, resuming "anti Ottoman struggles" at a level of violence not seen since the times of Petru Rareș (in the 1540s). He also received reports from the imperial officer Valentin Prepostváry von Lokács, who informed him about the victory at Stuhlweißenburg. Prepostváry invited him to take up arms as a successor to Stephen the Great, "whose warrior fame and name live on to this day". In his reply, Aaron expressed pleasure, but asked for Emperor Rudolf to contact him in person. On January 28, 1593, unaware of such dealings, Sultan Murad had set high tributary obligations for Moldavia, which may have included a hike of 30,000 sequins. In summer of that year, Moldavia became a secondary theater for the Long Turkish War, declared by Rudolf and his allies against the Ottomans. In December 1593, Zaporizhians raided Silistra Eyalet, devastating areas around Bender. They were led by Hetman Hryhoriy Loboda, who, according to a 17th century source, were assisted by the former Moldavian Postelnic, Meleșan. The Crimean Khanate, as an Ottoman proxy, led a counteroffensive into Pokuttya, which was a bridgehead into Partium and Royal Hungary. Aaron informed Transylvania of this move, allowing Cossacks and Hungarians to contain that threat. One of his letters went to the city government of Beszterce (Bistrița), advising it to close down and guard the road from Baia. Other reports suggest that Komulović first met Aaron and Michael's envoys to Transylvania in February 1594, at Feyérvár (Bălgrad), though it is unclear if they sealed a working alliance there and then. The League had also attracted similar pledges from Sigismund Báthory, who, as noted by various scholars, had been recognized by Aaron as his new liege. Others dispute that this vassalage was ever anything more than Báthory's wishful thinking. In March Moldavia also received an imperial embassy led by Giovanni di Marini Poli, or "Raguseus". The treaty he signed with Aaron created the possibility for Moldavia to be placed under imperial immediacy; at this stage, Aaron was only required to spy on the Ottomans.
Көтеріліс
Сол апталарда Рудольф Молдавиялық әміршілерді Добруджадағы османдықтарға қарсы соғыс бастау үшін және Адрианопольге қарай жылжу үшін одақ құруға тартты. Шабуылдың ядросы Валахия-Молдавия-Запоріжье одағы болуы керек еді, бірақ Рудольф Ресей патшалығынан және поляктардан да қолдау күтті. Сәуірде Комулович Камянец-Подільськийде Северин Налывайкомен кездесті. Арон да осы мақсаттарды бөлісті, өзінің делегациясын – құрамында Калогерас және жаңа Логофет, Крейсун Григорчея болған – Запоріжьеліктермен келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Оның сарайына орыс саудагері Трифон Коробейников келді, ол ханзада әрбір есім аталғанда Федор патшаны құрметтеу үшін тұрғанын жазды. Арон сондай-ақ, поляктардың көтеріліске қолдау көрсетуіне үміттене отырып, Ворсиді Краковтағы елшісі етіп тағайындады. Бұл бастаманы Осман империясына жақтас саясат ұстанған, казактардың көтерілісін басуға тырысқан және Мұратқа Аронның сатқындығы туралы хабарлаған канцлер Ян Замойский жеңіске ұшырады. Османдықтар Қырымның вассалдарынан да араласуды сұрады. Ғази II Гирей Молдавияға шабуыл жасап, бағынды: 1594 жылғы маусымда қырымдықтар Аронды оның астанасы Яссыда қоршап алды, содан кейін айналасындағы аймақты қиратты. Қырымдықтар казактардың өздерінің базасына басып кіруінен әлсіреп, жылқыларын жайылымға шығарғанда шабуылға ұшырау қаупі туды. Шілдеде казак әскерлері Молдавияға оралды. Олар Империяның одақтастары болды және Комуловичке бағынды, бірақ іс жүзінде бақылауға келмеді; ол ақырында Лабодаға өзінің халқының қауіпсіздігі үшін үлкен құн төлеуге келісті. Арон Осман империясына қарсы шыққан тағы бір көтерілісті де басып тастады. Олардың төңкеріске ұмтылуы Трансильвания князінің немере інісі Балтазар Батори мен Сандор Кендидің қатысуымен жасалған үлкен жоспардың бір бөлігі болды. 1594 жылдың қыркүйегінде Лига жобасы сәтсіз болып көрінді, Осман әскері Венаға қауіп төндіретін Рааб пен Коморнды басып алды. Батыр Михаилдың өзінің естеліктеріне сәйкес, сұлтан өзі мен Ароннан Добруджадан келген Осман және Қырым әскерлерімен «бірлесуді» және Трансильванияны «жоюды» талап етті. Осы аралықта Арон Трансильваниялықтармен келіссөздер жүргізу үшін жасырын түрде сапарға шықты, 24 қыркүйекте Корона (Брашов) арқылы өтті. Ол Михаилмен бірге ашық көтерілісті ұйымдастыра бастады, бұл Османдықтардың тылында жаңа майдан ашуға мүмкіндік берді. Олардың көтерілісі 13 қарашада басталды, екі елдегі Осман гарнизондары жеңіліп, қырғынға ұшырады. Аронның аймақтарында Мұрат Осман билігін қайта орнатуға үміттене отырып, сыйлықтармен жіберген төрт чавуш қаза тапты. Сол кезде ханзада өзінің бұрынғы демеушілерімен қатыгездікпен қарым-қатынас жасауды қайта бастады, грек банкирін, Нестор Невридисті және оның 19 еврей несиегерін сотсыз өлтірді. Бартон мен Ашкеназидің қарыздары бойынша барлық төлемдерін жойды; Ашкенази Яссыға шағымдануға келгенде, Арон оны тұтқындатып, Трансильванияға тұтқын ретінде жіберді. Сұлтан Мұрат 28 қарашада үш елге де ресми түрде соғыс жариялады, бірақ Михаил желтоқсанда бастамашылықты қолға алды. 1595 жылдың қаңтар айында Молдавия Запоріжьеліктермен одақ жасады, осылайша «оларды, тіпті жартылай болса да, румындардың азаттық күресіне тартуға» мүмкіндік алды. Бір бағалау бойынша, 15 000 молдаван, тағы 5 000 трансильваниялық болды. Олар 12 000-ға жуық қырымдықты соғыс алаңында өлтіріп, тағы 1 000-ын тұтқынға алды. Трансильваниялықтар мен казактардың көмегімен молдавандар наурыз айына дейін Cetatea Albă, Исмаил және Чилиані басып алды; екі жасақ Дунайдан өтіп, Добруджада қырымдықтарды жеңіп, Облучицаны басып алды. Әртүрлі мәліметтер бойынша, Силистра мен Туртукайда Михаил жеңген Осман әскерінің қатарында Аронның орнына Порта жіберген Степан Саңырау және Валахия тағын іздеген Штефан Богдан Сасул болды. Осы шабуылдан кейін Арон өзінің билігін Солтүстік Добруджаның барлық аймағына дейін кеңейтті және күтпеген жерден үлкен олжаға қол жеткізді, оның ішінде Исмаилден алынған 100 зеңбірек болды. Папроцкий «сол шайқаста 8 000 түрік қаза тапты» деп есептейді. Марини Полидің айтуынша, молдаван билеушісі Осман империясымен жеке бейбітшілік орнатуға дайындалып жатқан, оған грек кеңесшілері, «христиандыққа қарсы жаулары» ықпал етіп отырды. Папа Аронның «өзін және өзінің мүлкін [Польшаның] қорғауына» беруге ниеттенгені туралы хабар алды; керісінше, Папроцкий Аронның князьдің туысы және басты бәсекелесі Эндрю Баторимен бірге сөз байласты деп атап өтті. Стойка Лудеску көшірген Валахиялық жылнаманың бір фрагменті барлық осындай сатқындық айыптамаларын «жалған айыптамалар» деп сипаттайды. Сол сияқты, Ксенопол бұл айыптаманың өзі сәйкессіз екенін, өйткені Арон Мұратқа деген жек көрінісін бұрыннан-ақ көрсеткенін атап өтеді. Ол Батори князінің шын мәнінде Аронның Трансильванияда өтетін ресми салтанатта адалдыққа ант беруден бас тартқанына ашуланғанын айтады. Трансильваниялық дипломат, Кристоф Керештури, Аронның тек «Папаны және Оның Киелі Императорлық Шаңырағын» өзінің билеушілері ретінде мойындағанын хабарлады, Баториді тек әріптес ретінде қарастырды. Батори князінің төңкерілісінің құралы – Стефан Разван, ол Аронның венгр гвардиясын бақылауға алған. Оның румындық (цыган) тегінен екені мәлім, ол шайқаста батылдық көрсеткен, бірақ Вальтердің сөзіне сәйкес, ол өзінің жұмыс берушісіне қатысты «хиянэткер» болған; Папроцкий оның Баторидің Молдавиядағы «сенімді адамы» екенін айтады. Оның билігінің соңғы күні 23 немесе 24 сәуір (жаңа стиль бойынша 3 немесе 4 мамыр) болды. Күндізгі куәгерлер жаңа билеушінің өте аз билігі болғанын, Молдавиядағы барлық салық түлімін Трансильваниялық қазына жинағанын хабарлады. Казақтардың көмегімен Батори Молдавиялық боярларын Польшаны қолдайтын мүшелерінен тазартып, тазартты. Әртүрлі жазбалар Арон мен оның қалған отбасының 1595 жылғы Пасхадан кейін жақын арада Трансильванияға алынып кеткенін көрсетеді. Осы аралықта ол саксон қауымдастығымен байланысқа түсті: 9-17 мамыр аралығында, отбасы Коронадағы (Брашов) Иоганн Хиршермен тұрғанда, Арон тарихшы Михаил Вайсспен кездесіп, дос болды, ол оның сенімді серігіне айналды. Бұрынғы князь кейіннен Альвинцтегі (Винцу-де-Жос) Мартинуцци қамалында түрмеге жабылды, онда ол өмірінің соңына дейін өтті. Оның қайтысының ең нақты мерзімі 1597 жылғы мамыр. Тарихшы Мариус Дьяконескудің пікірінше, Аронның құлауынан кейін келісілген жаңа Молдавия-Валахия-Трансильвания одағы Баторидің жетекшілігімен үш елдің бірігуі болды және Ишван Йошика басқарды. Алайда, Лудескудің баяндамасына сәйкес, Аронның құлауы Валахия мен Трансильвания арасындағы қарым-қатынасты нашарлатты: Михаил, төңкеріске қатыспаған, достасының тұтқындалуы туралы хабарды «көңілі қалдырды» деп айтты. Ұқсас баяндаманы Вайсс берді, ол Йошиканы басты кінәлі деп атады. Өзінің куәлігіне сәйкес, Михаил Аронды Бэлградтағы жаңа православие шіркеуіне Валахиялық боярлармен бірге жерледі. Алайда, 1600 жылы Михаилдың аймақтағы билігі Трансильваниялық азаматтық соғыспен күйретілді, ол Михаилды Баторилерге және Империялық әскербасшысы Джорджо Бастаға қарсы қойды. Баста Бэлградты қайта басып алды және шіркеуді қиратуға бұйрық берді. Аронның қалдықтары ұстамалды, немесе Михаил атап көрсеткендей: «тіпті жазықсыздар да мұндай адамдық емес іске бармады».
During those weeks, Rudolf involved Moldavia's court in his effort to forge an alliance that would strike the Ottomans in Dobruja and move toward Adrianople. The core of the invasion was to be a Wallachian–Moldavian–Zaporizhian alliance, but Rudolf also hoped to attract the Tsardom of Russia and at least some support from the Poles. In April, Komulović met with the Cossack Severyn Nalyvaiko at Kamianets Podilskyi, and the Sich was formally co opted into the League. Aaron shared these goals, dispatching his own delegation—comprising Kalogeras and the new Logothete, Crăciun Grigorcea—to negotiate with the Zaporizhians. His court was visited by the Russian merchant Trifon Korobeynikov, who records that the Prince stood up to honor Tsar Feodor at every mention of his name. Aaron also made Vorsi his ambassador to Kraków, hoping to draw Polish support for the uprising. This initiative was defeated by Chancellor Jan Zamoyski, who pursued a pro Ottoman line and tried to quell a Cossack insurgency, and who probably informed Murad of Aaron's betrayal. The Ottomans again asked from their Crimean vassals that they intervene. Ğazı II Giray submitted, staging a raid on Moldavia: in June 1594, the Crimeans encircled Aron in his capital of Iași, then devastated the surrounding region. The Crimean hordes were nevertheless weakened by the Cossack invasion into their own base, and were vulnerable to attacks when grazing their horses. In July, Cossack troops returned to Moldavia. They were nominally allies of the Empire and responded to Komulović, but were in practice uncontrollable; He eventually agreed to pay Loboda a large ransom in exchange for his subjects' safety. Aaron was also able to crush another insurgency by pro Ottoman boyars. Their attempt at a coup formed part of a larger plot involving Balthasar Báthory, nephew of the Transylvanian Prince, and Sándor Kendi. By September 1594, the League project seemed abortive, with the Ottoman Army winning control of Raab and Komorn, from where it could threaten Vienna. According to Michael the Brave's own recollection, the sultan demanded that he and Aaron "unite" with Ottoman and Crimean troops from Dobruja, and "annihilate" Transylvania. During that interval, Aaron secretly traveled to parlay with the Transylvanians, passing through Corona (Brașov) on September 24. He and Michael began coordinating their open rebellion, which would open a new battlefield behind Ottoman lines. Their uprising began on November 13, with Ottoman garrisons in both countries being overpowered and massacred. In Aaron's territories, victims included four Çavuşlar, whom Murad had sent over with gifts, hoping to restore Ottoman suzerainty amiably. By then, the Prince had also resumed his practice of dealing violently with his earlier sponsors, executing without trial a Greek banker, Nestor Nevridis, and 19 of his Jewish creditors. He forfeited all payments on Barton and Ashkenazi's loans; when the latter arrived to complain in Iași, Aaron had him arrested and sent as a prisoner to Transylvania. Sultan Murad formally declared war on all three countries on November 28, but Michael had the initiative throughout December. In January 1595, Moldavia signed an alliance with the Zaporizhians, being thus "able to enlist them, if only in part, the Romanians' struggle for liberation." one estimate counts 15,000 Moldavians, with an additional 5,000 Transylvanians. Overturning the tide, they killed as many as 12,000 Crimeans on the field of battle, and captured another 1,000. Assisted by Transylvanians and Cossacks, the Moldavians took Cetatea Albă, Ismail and Chilia by March; two detachments crossed over the Danube and defeated the Crimeans in Dobruja, seizing Oblucița. According to various reports, the Ottoman Army, defeated by Michael at Silistra and Turtukai, included in its ranks Stephen the Deaf, sent in by the Porte to replace Aaron, and Ștefan Bogdan Sasul, who sought the crown of Wallachia. After this strike, Aaron had extended his rule into all of Northern Dobruja, and had captured an unexpectedly large loot, including 100 cannons taken at Ismail. Paprocki believes that "8,000 Turks were killed in that battle". According to Marini Poli, the Moldavian ruler was preparing for a separate peace with the Ottomans, being instigated into this by his Greek advisers, the "enemies of Christendom". The Pope received news that Aaron intended to "place himself and his belongings under [Poland's] protection"; in contrast, Paprocki noted that Aaron was accused of conspiring mainly with Andrew Báthory, the Prince's cousin and main rival. A fragmentary Wallachian chronicle, copied by Stoica Ludescu, describes all such allegations of treason as "mendacious charges". Similarly, Xenopol notes that the accusation itself is incongruous, since Aaron had already made a public show of his disdain for Murad. He believes that Prince Báthory was in fact angered by Aaron having declined to swear fealty during a public ceremony, which was set to take place in Transylvania. A Transylvanian diplomat, Kristóf Keresztúri, had brought back news that Aaron only recognized as his sovereigns "the Pope and His Sacred Imperial Majesty", viewing Báthory as a mere colleague. The instrument of Prince Báthory's coup was Ștefan Răzvan, who had assumed control of Aaron's Hungarian guard. Famous for being a man of Romany (Gypsy) ethnicity, he had shown bravery in battle, but, according to Walther, was already "perfidious" toward his employer; according to Paprocki, he was Báthory's "man of trust" in Moldavia. The final day of his rule was April 23 or 24 (May 3 or 4 in New Style). Witnesses of the day report that the new ruler had extremely little authority, with all tax revenue in Moldavia being collected by the Transylvanian treasury. Assisted by the Cossacks, Báthory also purged the Moldavian boyardom of its Polish supporting members. Various records indicate that Aaron and his remaining family were taken into Transylvania shortly after Orthodox Easter 1595. During this interval, he had contacts with the Saxon community: between May 9 and 17, while the family lodged with Johann Hirscher of Corona, Aaron met and befriended chronicler Michael Weiß, who became his confidant. The former Prince was later imprisoned at Martinuzzi Castle in Alvinc (Vințu de Jos), where he spent the remainder of his life. The most precising dating of his death is May 1597. As argued by historian Marius Diaconescu, the new Moldo–Wallachian–Transylvanian alliances negotiated immediately after Aaron's downfall were effectively a union of the three countries under Báthory's scepter, and masterminded by István Jósika. However, according to Ludescu's narrative, Aaron's downfall soured relations between Wallachia and Transylvania: Michael, who was not involved in the plot, looked "saddened" by news of his friend's arrest. A similar narrative is provided by Weiß, who further indicates Jósika as the principal culprit. According to his own testimony, Michael had Aaron buried in the new Orthodox church at Bălgrad, alongside a number of Wallachian boyars. In 1600, however, Michael's hold on the region was challenged by a Transylvanian civil war, opposing Michael to the Báthorys and to the Imperial warlord Giorgio Basta. Basta recaptured Bălgrad, and ordered the church vandalized. Aaron's remains were desecrated, or, as Michael notes: "they dug up the bones [ ] and cast them out; even pagans had refrained from such inhuman deeds."
Мұра
1600 жылдардағы әртүрлі жазбаларда Аронның бірнеше баласы немесе "ұлдары" болғаны туралы қысқаша хабарлар кездеседі. 1595 жылғы мантиуандық хабарлама Арон отбасының аман қалғандары туралы шатасу тудырды, онда оның жесірі "Велика" Трансильвания сарайының адамы Фабио Генгаға қайта үйленгені айтылды. Бұл ақпарат басқа деректермен жоққа шығарылды, Генганың әйелінің шын мәнінде Логофет Норочеяның қызы және Михнея Турцитулдың қарындасы екені анықталды. Аронның нағыз жесірі күйеу баласы Марку Черчельмен қайта қосылып, бірге Бухарестке бет алды, 1598 жылдың қаңтарына дейін Михаилдың жасағына қосылды. Польша дипломаты Анджей Тарновскийдің жазбасында олардың Аронның заңды емес ұлымен бірге саяхаттағаны айтылады, ол оның есімін Ильяш деп атады. Ғалым Мария Венера Радулеску бұл деректі сенімсіз деп санайды және Тарновскийдің шын мәнінде Аронның туысы емес, Черчельдің ағасы Ионашкуға қатысты екенін алға тартады. Тарихшы Илье Миня ұсынған сенімсіз теорияда Тарновскийдің "Черчель" дегені Аронның заңды емес ұлына қатысты, ол Черчельмен бірдей есімді болған. Басқа зерттеулер Черчельдің кейінгі өміріне қатысты оқиғаларды анықтады: ол Михаилдың жақын серігі болды; 1600 жылдың шілде-қыркүйек айларында Михаил Молдавияны бағындырып алғанда, ол Яссыда бағынышты князь ретінде билік етті. Ол 1610 жылдары Раду Петрумен бәсекелесіп, Валахия тағына да талас білдірді. 1614 жылы венециялық авантюрист Зуанбаттиста Локаделло өзін Аронның ұлы деп көрсетіп, Молдавия тағына ие болуға үміттенеді. Оның байломен болған қақтығысы Осман империясының тұтқындауына және қамауда өліміне әкелді. 1634 жылы Молдавия тағына отырған Василе Лупу, Николае Кочидің ұлы болғандықтан, албандық тегін жасырып, өзінің Аронның заңды емес баласы екені туралы әңгімелерді таратуға ынталанды. Тағы бір дәстүр Аронды 18 ғасырдағы румын зиялысы және Трансильвания грек-католик шіркеуінің епископы Петру Павел Аронның атасы деп есептейді. Бұл мәлімдемені ғалым Георге Шинкай жазды, ол оның "негізсіз емес" екенін айтты, ал анасының тарапынан Аронның ұрпағы болған Иосиф Стерца Șuluțiu оны тереңірек зерттеді. Соңғысының сөзіне сәйкес, князь Арон мен епископ Арон Позонидің Аронынан бастау алған екі тармақтан туысқан. Аронның 1594 жылдың ортасында Михаилмен одақтасуы Григор Урече айтқан молдавандық тарихи эпостың соңғы нүктесі және Мирон Костин жазған оның жалғасының бірінші тарауы болды. Агапиядағы жергілікті аңыз "Аронның тасы" деп аталатын, әлсіз бейнелермен өрнектелген тас ескерткішті Никанордың жазасына және ханның кек алуына арналған ескерткіш деп есептейді. Арон өз туған жері Молдавияда Сирик аңғарындағы Ароняну шіркеуінің ктиторы ретінде еске алынды, бірақ оны ең алдымен оның әкесі Ляпушняну салған болуы мүмкін. Урече шіркеудің қайта салынуын, ол Anno Mundi 7102 (1594) деп белгіленгенін, Аронның соңғы рет "көптеген күнәлары үшін өтеуі" және "жазасын болдырмауға тырысқанының" дәлелі ретінде қарастырады. Иорганың айтуынша, хан бұл мекемені Афон тауының метохионына айналдырудан қасақана бас тартты, грек монахтарының байлық жинақтауына наразы болды. Николеску ортағасырлық Молдавия өнерінің соңғы кезеңіндегі инновациялық ғимараттардың қатарына қосып, әдеттегі Валахиялық сөресі бар Аронянуды Осман сәулетінің ерекшеліктерін, соның ішінде кейінірек Радеанадағы жұмыстарға әсер еткен теселлация элементтерін қамтиды. Ғимарат 1944 жылдың тамызында Кеңес әскерлерінің шабуылы кезінде қатты зақымданып, бұзылды, кейін қалпына келтірілді; оның аты сол жердегі ауылдың атында сақталған, ол да Ароняну деп аталады. 2004 жылы қабылданған оның елтаңбасында ханзада Аронның бейнесі (ермин бас киімі) бейнеленген. Өнер тарихшысы Василе Драгут "Осман империясына қарсы күресті өздерінің ең жоғары саяси мақсаты етіп алған" ортағасырлық әміршілердің батыс бейнелі өнеріне бейімделіп, өз елдерінде оның канондарын енгізгенін айтады. 1594 жылы суреттелген ханзада Аронның батыс стиліндегі портреті Будапешттегі Венгрия Ұлттық мұражайында сақталған. Бұл туынды Молдавияның елтаңбасына қатысты маңызды дереккөз болып табылады, онда көк қалқанда бір жұлдызды, қызыл түсті бейнеленген, орқаның басы бейнеленген. Арон қалдырған монохромды геральдикалық заттарға 1593 жылдың мамырында қолданған мөрі кіреді, бұл Молдавия орқасының басы мен күн арасындағы алғашқы визуалды байланыс.
Various accounts from the 1600s include brief notes about Aaron having several children or "sons". Some confusion regarding survivors from Aaron's family was sparked by a Mantuan report of 1595, which claimed that his widow, "Velica", had remarried the Transylvanian courtier Fabio Genga. This information was refuted by other evidence, showing that Genga's wife was actually Logothete Norocea's daughter and sister in law of Mihnea Turcitul. Aaron's real widow reunited with his stepson Marcu Cercel, and together they made their way to Bucharest, joining Michael's retinue before January 1598. A note by the Polish diplomat Andrzej Tarnowski also mentions them traveling together with Aron's natural son, whose name he renders as Iliaș. Scholar Maria Venera Rădulescu finds this an unreliable account, and argues that Tarnowski actually refers to Marcu's brother Ionașcu, who was not Aaron's blood relative. A discredited theory, proposed by historian Ilie Minea, argues that Tarnowski's "Marcu" refers to Aaron's natural son, who had the same name as Cercel. Other scholarship traced the events of Cercel's subsequent life: he remained a close associate of Michael; in July–September 1600, when Michael conquered and held Moldavia, he reigned as a subordinate Prince in Iași. In competition with his brother Radu Petru, he also continued to claim the throne of Wallachia into the 1610s. By 1614, a Venetian adventurer, Zuanbattista Locadello, was hoping to obtain the Moldavian crown, presenting himself as Aaron's son. His conflict with the Bailo brought his arrest by the Ottomans and death in custody. Taking the Moldavian throne in 1634, Vasile Lupu, who was the son of Nicolae Coci and therefore Albanian, also encouraged rumors that he was actually Aaron's illegitimate child. One more tradition claims Aaron as the ancestor of Petru Pavel Aron, an 18th century Romanian intellectual and bishop of the Transylvanian Greek Catholic Church. This claim was recorded by scholar Gheorghe Șincai, who commented that it was "not baseless", and explored in more depth by Iosif Sterca Șuluțiu, who was an Aron on his mother's side. According to the latter, Prince Aaron and Bishop Aron were collaterally related, from two lines originating with Aron of Pozsony. Aaron's alliance with Michael in mid 1594 incidentally marks the final point of the Moldavian historical epic, as told by Grigore Ureche, and the first chapter of its continuation by Miron Costin. At Agapia, a local legend calls a stone landmark with faint carvings "Aron's Rock", claiming it as a monument to Nicanor's punishment and its avenging by the Prince. In his native Moldavia, Aaron was primarily remembered as a ktitor of the eponymous Aroneanu Church, on the Ciric Valley—though this was most likely first built by his alleged father, Lăpușneanu. Ureche sees the church's rebuilding, which he dates to Anno Mundi 7102 (1594), as evidence that Aaron was finally atoning "for his many sins [and] trying to avert his punishment." As noted by Iorga, the Prince purposefully avoided making this establishment into a metochion of Mount Athos, resenting the Greek monks' accumulation of wealth. Included by Nicolescu among the more innovative buildings of late medieval Moldavian art, with a typically Wallachian porch, Aroneanu borrows features from Ottoman architecture, including elements of tessellation which also influenced later work at Rădeana. The building was heavily deteriorated and vandalized during the Soviet incursion of August 1944, and later restored; its name survives in the appellation of a surrounding village, also known as Aroneanu. Its arms, adopted in 2004, include a visual reference to Prince Aaron (a chief ermine). Art historian Vasile Drăguț proposes that the late medieval Princes who "made anti Ottoman struggle their supreme policy objective" were also attuned to Western figurative art, introducing its canons in their respective countries. A Western style portrait of Prince Aaron, painted in 1594, is kept at the Hungarian National Museum in Budapest. The piece is a relevant source for the coat of arms of Moldavia, depicting an aurochs head, blazoned proper, on azure shield, with one star, gules. Monochrome heraldic objects left by Aron include a seal he used in May 1593, which is also the first ever visual association between the Moldavian aurochs head and a sun.