Кіріспе

Арон Тиран (Арон Тиранул) немесе Арон Водэ ("Арон Воевода"; шіркеу славяншасы: Apѡн вода), кейде Арон Эманоил немесе Эммануэль Арон (Арон Вайда, Арван немесе Залим; 1560 жылға дейін – мамыр 1597), екі рет Молдавияның князі болды: 1591 жылдың қыркүйегі мен 1592 жылдың маусымы аралығында және 1592 жылдың қазан айынан 1595 жылдың 3 немесе 4 мамырына дейін. Ол шығу тегі жұмбақ, және мүмкін еврей тегінен шыққан, бірақ өзін Александру Лапушнянудың ұлы ретінде көрсетті және кейбір топтарда осылай танылды. Осман империясы оны бейресми жарыстан кейін тағайындады, онда үміткерлер ерекше жомарт пара беруге және хараждың бұрын-соңды болмаған мөлшерде өсуін қабылдауға ұмтылды. Янычарлар оны жек көргенмен, оған Сүлеймен Ашкенази, Эдвард Бартон, Хожа Саддин Эфенди және Патриарх Иеремия II-ден тұратын ықпалды топ қолдау көрсетті. Жеңіске жеткенімен, бірақ қарызға батқан Арон кредиторларына салық саясатына тікелей араласуға рұқсат берді, сонымен қатар салық төлейтін шаруаларға қарсы зорлық-зомбылық әдістерін қолданды. Ақырында ол банкирлерге қарсы шығып, Бартоломео Бруттиді атқызуды ұйымдастырды. Мұндай әрекеттерден кейін және Лапушна мен Орхейдегі көтерілісшілерді қатаң түрде басып тастағаннан кейін, Порта Аронға орнынан түсуге бұйрық берді. Бұл бұйрық екі айдан кейін күшін жойды, одан кейін бүлікші Петр казак билікке келді. Арон Трансильвания княздығының қолдауына сүйене отырып, тағын қайта иеленді. Ол екінші рет билікке Осман империясының мойынсұнғыш вассалы ретінде келді, сонымен қатар Молдавия католицизміне қарсы шығып, Иезуиттер қоғамын қуды. Ол Молдавияның Осман империясына қарсы "Киелі Лигаға" қатысуы туралы құпия келіссөздер жүргізді, өзін Киелі Тақтың және Киелі Рим империясының одақтасы ретінде көрсетті. Бұл жобаға Трансильвания, сондай-ақ Валахияның Михаил Батыры қолдау көрсетті. 1593 жылы Ұзақ түрік соғысы басталғанда, Молдавия екінші деңгейлі театрға айналды, Крым хандығы және Запорожье Сіші басып кірді. Ұзақ келіссөздерден кейін Арон соңғысымен одақтаса алды. Содан кейін ол Валахияның Михаил Батырына Османдық фланга шабуыл жасауға көмектесті, өзінің билігін Буджак пен Солтүстік Добруджаға дейін кеңейтті. Осы оқиғалар кезінде ол бірнеше қырғынды ұйымдастырып, Осман әскерінің тұтқындарын және 19 еврей қаржыгерін өлтірді. Әскери міндеттемелеріне және Осман империясына қарсы көтерілісті басуына қарамастан, Батори Аронға күдікпен қарады. Арон Трансильвания сарайында адалдыққа ант беруден бас тартқаннан кейін олардың қарым-қатынасы шиеленісті болды, оның орнына Молдавия Киелі Рим империясының құрамдас бөлігі ретінде басқарылсын деді. Батори Лигаға қарсы шығып, Аронды сенімсіз деп көрсетті; ол сондай-ақ принцті тұтқындап, оның орнына отырған Молдавия генералы Штефан Разванды қолдады. Арон мен оның отбасы Коронаға (Брашов) айдалды, содан кейін Мартинуцци қамалында ұсталды, Альвинц (Винцу-де-Жос) – Аронның уланған деп есептелетін қайтыс болған жері. Оның артында күйеу баласы Марку Серчел қалды, ол Валахия сарайына қосылып, Михаилдың Молдавия князі ретінде қысқа уақыт қызмет етті. Аронның есімі Аронеану шіркеуі мен осы аттас ауылда сақталған, екеуі де Яссыдан тыс жерде орналасқан. Ол сондай-ақ Шейи Брашовулуидегі Бірінші румын мектебінің демеушісі ретінде еске алынады.

Талқыланған шығу тегі

Ааронның тегі мен ерте өмірі ғалымдар арасында даулы мәселе. Оның екінші немесе билік емес аты, Емануил немесе Эманоил деп аударылатын, Молдавия тағына талапкерлік жасауы туралы неміс тіліндегі құжаттан шығарылған; тарихшы А.Д. Ксенополь оны тұрақты түрде қолдануды ұсынды, Аарон мен 15 ғасырдағы оның ізашары Петр Ааронды ажырату үшін. Ол өзін 1550 және 60 жылдары Молдавияны екі рет билеген Александру Лапушнянудың ұлы ретінде көрсетті. Львовтың Успеніе бауырластығы да оны солай мойындады, одан "қасиетті қайтыс болған әкесінің" қамқорлығын қайта жаңартуын сұрады. 1594 жылы Польша-Литва одағының Пань Дрожинскийі молдавандықтар Аарон мен Лапушняну арасындағы туыстық байланысты мойындағанын атап өтті: Аарон мен Александрудың қызы Марика Оржеховская бір-бірін бауырлас санайтын, ал Оржеховская тіпті оның аудармашысы ретінде қызмет ету үшін келіп қосылған. Оржеховская сондай-ақ жетім қалған немересі Анна Чоланьсканы тәрбиеледі, генеалог Штефан С. Горовейдің айтуынша, ол Ааронның өзінің немересі болған. Ааронның генеалогиялық талаптарын қабылдайтын қазіргі ғалымдардың қатарында Александру Лапедату бар, ол Аарон Богдан Мушат әулетінің соңғы еркек өкілі болды деп санайды. Николае Иорга да кейбір еңбектерінде осы текті қолдайды. Бірде ол Ааронды "жаман, ашкөз" деп сипаттап, "князьдың танылмаған баласы" деді. Басқа жерде ол Ааронның Ұлы Степанның тікелей ұрпағы екенін айтады. Мәдениет тарихшысы Рэзван Теодореску да бұл пікірді қолдайды. Молдавияның классикалық тарихшысы Иоан Некулче оған қайшы келетін мәлімет береді. Онда жас Аарон Молдаван митрополиті Никанордың туысы және қызметшісі ретінде бейнеленген, олмен Агияпия монастырінде бірге тұрған. Сол жерде Аарон монахты азғырып, Никанор оның бөлмесінен қайтып келе жатқанда ұстап алады. Епископ оны жұрт алдында ұрып, елден қуа жөнелтеді. Оқиғаның нұсқасын 1886 жылы заңгер Янку Серкез жазды, ол Ааронның ағасын Старэтс Сильван деп атайды және Ааронның кешкі комендант сағатын бұзғандықтан ұрылғанын айтады. Серкездің сөзіне қарағанда, бала қуылмаған, керісінше "ұялып қашып, ханзада ретінде қайта орала алғанда ғана қайтып келген". Некулчеден бұрын жазған дәрігер Пензен Ааронның "еврей тегінен" екенін айтады. Зерттеуші Константин Гане Ааронды "еврей князі" деп сипаттайды, ол "біздің воеводаларымыздың бірі мен еврей әйелінен туған Соломон Тедески [ ]" деп туған. Аарон мен Тедескинің сәйкес келуі сол кездегі деректерге қайшы келеді: Сүлеймен Ашкенази, сондай-ақ "Тедески" деп танылған, Осман империясының ықпалды еврей сарайының адамы болған және Ааронның таққа талап етуіне қолдау көрсеткен. Ксенополь де Ааронның князь мен оның еврей сүйіктісінен туғаны мүмкін емес екенін айтады және ол толық еврей болуы мүмкін деп болжайды. Ол кез келген патшалық тегінің Хроникашы Рейнхольд Хайденштейн берген мәліметтерге қайшы келетінін атап өтеді; Хайденштейн Ааронды Молдавия боярлығының бұрынғы аттықшысы ретінде және "қандай жағдай болса да бояр атағын тартып алған" деп сипаттайды. Еврей тануының ғалымы Элли Коэн де Ааронның жылқы бағумен айналысқаны туралы әңгімені атап өтеді, бірақ оны "гипотетикалық еврей тегінің" полягы деп сипаттайды. Тағы бір зерттеуші, Иосиф Стерца Шулуциу, Пензен мен Хайденштейннің есептерін қабылдамайды, егер олар шындық болса, олар саяси әдебиетте де қолданылған болар еді. Оның Трансильвания мектебінің теорияларына негізделген нұсқасы бойынша, Аарон 1540 жылдары Габсбургтердің үміткері ретінде Молдавия тағына ие болғысы келген Корольдік Венгриядан келген румындық эмигрант, Поцони Аронның ұлы болған; Ляпушнянуға қарсы болса да, бұл Арон Ляпушнянудың ағасы және Богдан III-тің ұлы болуы мүмкін. Стерца Шулуциу Ааронның "әкесі" Лапушнянуға сілтемелерін 1560 жылдары билікке келген князь оны асырап алғанын көрсететін белгілер ретінде қарастырады. Ааронның некелік одақтарына да белгісіздік орнаған. Кез келген кезеңдегі мәтіндердің бір түсіндірмесі бойынша, ол Османдық грек бизнесмені және патша жасаушы Андроник Кантакузеннің күйеу баласы болған; сонымен қатар, осы оқу бойынша Кантакузеннің басқа қызы Валахияның Степан Саңыраумен үйленген. Бұл пікірді тарихшы Матей Казаку қабылдамады, ол оның Иорганың қате аудармасына негізделгенін атап өтті. Бірнеше заманауи деректерде Ааронның Валахия князі Петру Серчелдің бұрынғы әйелі немесе кәнизағымен үйленгені айтылады, оның аты, мүмкін, Станка болған. Ол, ең болмаса, Марку Серчелдің анасы болған, және, мүмкін, оның бауырлары Ионаску мен Раду Петрудың да анасы болған. Станка этникалық түркі және дінінен айырылған, бастапқы аты Сұлтан болған, және, мүмкін, Кёпрюлү әулетінің бұрынғы мүшесі болған.

Ашулы көтеріліс

Ааронның мансабы Молдавия мен Валахияда (Дунай княздіктері) және олардың үстемдік құқығындағы Осман империясында байқалған жалпы саяси және экономикалық дағдарыспен бір уақытта болды. Румынияның ортағасырлық тарихының соңғы кезеңдерінде князьдік билік "үнемі төмендеп", Молдавияны "Валахияда бұрыннан қалыптасқан аяусыз жағдайға" жеткізді. Көркемөнер тарихшысы Корина Николеску екі мемлекетте де мәдени дамудың "салыстырмалы тоқырауын" сипаттап, оны "күшейе берген бағыныштылықпен" және "түрік қоғамының артта қалған ерекшеліктерімен" байланыстырды. Бұл құлдырау Осман империясының қаржы табуға ұмтылысына сәйкес келді: 1589 жылы Ұлы визир Кожа Синан-паша өзінің салық жүйесі империяның шығындарының үштен бірін ғана жаба алатынын мойындады. 1591 жылы Ақсақ Петр "Стамбулдан ақша талаптарына жауап бере алмай", Молдавия тағын тастады, "өзінің қуудан, жер аударудан немесе өлтіруден қорқатындықтан". Тарихшы Михаи Максим атап өткендей, Петр Осман империясының тұрақтандыру саясатынан кейін, айырбас бағамын бекітутін қоса, негізгі салықты немесе харажды төлей алмады. Князь сонымен қатар биліктен қуылған Синан-пашаның маңызды қолдауын жоғалтты. 17 ғасырдың жылнамашысы Григор Урече айтқанынша, Петр ақырында патриотизмге жеңіліп, салық салу арқылы табысты арттырудың баламасын қабылдамай, отставкаға кетті: "Ол өз елінің қарғысына ұшырағысы келмеді". Ксенополь бұл түсіндіруді "әдепсіз" және мейірімді деп санайды, Петр Османдық әдет-ғұрыптарды жақсы білгенін және қалыпты жағдайда таққа отыру үшін пара бергенін атап көрсетеді. Аарон православие патриархы Иеремия II-ге таныс болды, ол оны ағылшын елшісі Эдвард Бартонмен таныстырды. Иеремия да, Бартон да Молдавиядағы католицизмнің күшеюін тоқтатуға ниетті князьді іздеді, оны Ақсақ Петр төтеп берген немесе қолдаған; православие монахы Никефор Дидаскалос және француз авантюрисі Франсуа Понтус де ла Планш Бартонмен байланыста болып, жобаны жеңілдетуге көмектесті. Ааронның билікке келуі Ашкенази мен Бартонның (сол кезде жақсы дос болған) бірлескен күш-жігерін және Сұлтанның гареміндегі әртүрлі ханшайымдардың қолдауын қажет етті. Ол Хожа Саддин Эфенди мен Шейхүліслам Бостанзадеден қосымша қолдау алды. Тағы бір үміткер – Ааронның күйеуі деп саналатын Александру III Лапушняну, оны янышарлар қолдады. Александрудың жақтастары бірде Патриархия ғимаратын шапты; олар Ааронды Алеппоға тұтқын ретінде жіберуді талап етті. Жеңісін қамтамасыз ету үшін Аарон Османдық сарайдағы шенеуніктерге 110 миллион акче төлеген деп есептеледі. Бұл "ұлы сома" шамамен 917 000 дукатқа тең, ол саудагерлер мен несиегерлерден 20% пайызбен алынған қарыз еді. Кейбір жазбалар Бартон мен Левант компаниясына тиесілі болды, бұл ағылшын-молдавандық дипломатиялық қарым-қатынастың дамуының алғашқы қадамы болды. Коэн Ашкенази мен Бартон арасындағы одақты екі мүддемен түсіндіреді: біріншісі "жартылай тәуелсіз княздіктегі еврейлерге гуманитарлық қарым-қатынас жасауды" қаласа, Бартон Шығыс Еуропадағы ықпалын арттыруды көздеген Елизавета заманының басымдықтарына жауап берді. Ааронның бірінші жылы үшін белгіленген салық шамамен 60 000 секвинге жетеді, бұл оның әдеттегі мөлшерінен он есе көп, және Молдавия төлеген ең жоғары сома еді. Максим атап өткендей, князьдік несиелермен және салық салынатын табысқа әсер ететін демографиялық төмендеумен байланысты бұл міндеттеме "мүмкін емес жағдайды" тудырды. Ксенополь салық салуды князьдің несиегерлері, "түріктердің үздіксіз ағыны" тікелей басқаратынын айтады. Олар жоғалған табысты қалпына келтіру үшін шаруаларды азаптады, сондай-ақ салық төлеушілердің әр отбасынан бір өгіз жинау арқылы "бұрын-соңды болмаған салықты" ойлап тапты. Стерка Șuluțiu бұл шараның шынымен де бірегей немесе толығымен қиратушы болғанына күмән келтіреді. Григор Уречедің жауыздық баяндамасында айтылғандай, Ааронның саясаты шаруаларды дерлік құлдарға айналдырды. Урече бұл дамуды мінез-құлқының кемшіліктерімен байланыстырып, Ааронның "бұрынғы азғындық пен құмар ойындардан ешқашан шаршамағанын" айтады. Некуле сондай-ақ Ааронның жеке кек алу үшін әрекет еткенін, мысалы, ол "туысы" Никанорды тұтқындап, оны кастрациялаған кезде айтады.

Бірінші ереже

Аронның тұсында тағы бірнеше даулы оқиғалар орын алды. Кейбіреулерінің себебі – иммигрант гректердің ықпалының артуы еді. Орта ғасырлар зерттеушісі Иоан Капрошудың пікірінше, Аронның билігі «Шығыс саудасының делдалдары» арқылы Vistier (қазынашы) лауазымдарын монополиялауға мүмкіндік берді. Оның он бір жоғары сарай қызметкерінің үшеуі кез келген уақытта грек болды; Арон алдыңғы билеушісі Петрден Vistier Iani Kalogeras лауазымын мұрагерлік етті, ол 1600 және 1700 жылдар аралығында Молдавия қазынашылары арасында үшінші ең ұзақ қызмет еткен адам болды. Оның Постельникі – Иан, бұрынғы құжаттарда «Эпирот» деп танылған, ал алғашқы Спатарийі – Константин Ворси; 1594 жылы оның Пахарники – албан Николае Кочи болды. 1593 жылы Андроник Молдавияның баны болды. 1591 жылы Боярлар кеңесіне тағы бір Vistier кірді, ол Планника немесе Планиța деп аталды. Орта ғасырлар зерттеушісі Штефан Андреескудың сөзіне сүйенсек, бұл Понтус де ла Планштің славяндық есімі. Жергілікті емес сарайдың құрамына тұрақты венгр жалдамалы әскерлері қосылды, олар Аронды кейінгі көтерілістер кезінде қорғауда маңызды рөл атқарды. Бұл әскерлер көршілес Трансильвания княздығымен байланыс құрды және Аронның Молдавиясын трансильваниялық көмекке қатты тәуелді етті. Арон тез арада жергілікті боярлар мен қала тұрғындарының көтерілісіне тап болды. Олардың кейбіреулерін Богдан Ионашку мен Петр казак бастаған болуы мүмкін, бұл Аронды тағы бір патшалық құрушы қаржыгер Бартоломео Бруттиге қарсы шығуға итермелеген болуы мүмкін. Молдавия католиктерінің қолдаушысы ретінде танымал Брутти 1592 жылдың сәуір айында өлімге кесілді; оның 30 000 дукатқа бағаланған барлық мүлкін мемлекет тәркіледі. Арон, басымен кеткен Бруттидің Săbăoani және Berindești ауылдарын тәркілеген болуы мүмкін, онда католик чанголары көптеп қоныстанған; кейіннен олар Секу православиелік монахтарының меншігіне айналды. Мамыр айында Лапушна мен Орхейдегі тәртіпсіздіктерден кейін Арон «сатқындық» көрсеткен сарай қызметкерлері Логофет Захария Бырладяну мен Ворник Кондря Буциумды өлімге кесуге бұйрық берді. Ол Сючаваның Пыркалабтарын, Осман территориясына шекарадан қашқан Андрей Коркоделді ұстай алмады. Содан кейін Арон Молдавия әскерлерін жинап, Богдан Ионашкуға қарсы шабуылды ұйымдастырды. Әскерлер қазіргі Молдавиядағы Раут өзені бойында шайқасты. Богдан жеңіліп, мүгедек қалдырылып, монастырға жіберілді; оның ізбасарлары жойылды. Көтеріліс Аронды Бруттидің серіктерімен байланысы бар Лапушна әкімшілігінде өзгерістер жасауға итермеледі. Зорлық-зомбылық пен тұрақсыздық Портаның тікелей араласуын қажет етті. Маусым айында Мурад боярлардан шағым естіді, бірақ оларға көнбеді. Ол шағымданушыларға өз елдерінің жеңілдіктерін жоғалту қаупі бар екенін және Молдавияны мұсылмандық бейлербейлікке айналдыруды қарастырып жатқанын мәлімдеді. Алайда, Осман империясы «көтеріліс тудырған бақытсыз князьдерді әрқашан жұмыстан шығарды». Олар 20 маусымға дейін Аронды тақтан түсірді, сол кезде кредиторлар оны қайтадан қызметке орналастыруды өтінішпен сұрады. Иорганың айтуынша, бұл интригада оның немере інісі Александр III қатысқан. Сонымен қатар, Богдан Ионашку мен Петр казак арасында да харак ұсыныстарына байланысты бәсеке болды; Александru жеңіске жетті, бірақ кейін оны оның ағасы Петр басып алды, ол Запорижье Сішінен келген казактармен бірге елге шабуыл жасады. Ол кредиторларының қолдауымен, ал осы жолы янышарлардың маңызды қолдауымен.

Қасиетті Лигаға кіру

1592 жылдың қыркүйегінде Аарон Иасидегі соттың бақылауын өз қолына алу және оның келуіне дайындық жасау үшін сенімді молдаван, Постельник Опреяны жіберді. Тақтың исправинигі ретінде Опрея қарсы бояр, Нестор Урехеді ұстауға тырысты, бірақ ол Польша-Литва шекарасын кесіп өтіп кетті. Лоялистер Яссының сыртындағы шайқаста Ааронның жартылай бауыры болған Петр ханзадасын тұтқынға алды. Аарон оны қинап, Мурадқа жіберді, ол оны ілгекке тігізуге бұйырды. Қайта орналасқан ханзада бұрынғы саясатын жалғастырып, 1593 жылдың ақпанына қарай Лэлешти, Климаути және Завадени сияқты жерлерде Коркоделдің иеліктерін тәркіледі. 1593 жылдың сәуірінен 1594 жылдың желтоқсанына дейін Аарон Шығыс Карпатта қарсылық көрсеткен тағы бір бүлікші бояр, Вартикті өлімге кесті. 1592 жылғы оралу Молдавиядағы католицизмге қарсылықты күшейтті, Бруттидің еңбегін жойды. Тамыз айында Аарон молдаван гуситтерін қайта мойындады және Петр Шалдың тұсында жабылып қалған бауырластар шіркеулерін қайта ашты. Бұл қадамды Англия шіркеуінен нұсқау алып отыр деген пікірдегі елші Бартонның ықпалымен жасалған болуы мүмкін, ол ағылшын миссионерлері Томас Уилкокс пен Ричард Бэбинтон арқылы Ааронның бұйрықтарды орындағанын мәлімдеді. 1593 жылдың қаңтарына дейін Аарон католицизмге қарсы күресті күшейтіп, Молдавиядан Иезуиттер орденін қуды. Уилкокс хабарлағандай, молдаван протестанттары «патшайымның ұзақ өмірі мен табысы үшін күнделікті дұға етеді». Максимге айтылғандай, Ааронның оралуы Молдавияның жаңа дәуірге қадамын басқанын, «Османға қарсы күрес» қайта жандана бастағанын көрсетті. Сонымен қатар, ол императорлық офицер Валентин Препостварий фон Локачтан хабар алды, ол Стульвейсенбургтегі жеңіс туралы мәлімдеді. Препостварий оны «жауынгерлік даңқы мен есімі бүгінге дейін сақталған» Ұлы Степанның мұрагері ретінде қаруға шақырды. Аарон жауабында қуанышын білдіріп, император Рудольфтің өзімен байланысқа түсуін сұрады. 1593 жылдың 28 қаңтарында, осы келісімдерден хабарсыз Мұрад сұлтан Молдавияға 30 000 секин салық салуға міндеттеді. Сол жылдың жазында Молдавия Рудольф пен оның одақтастары Осман империясына қарсы жариялаған Ұзақ түрік соғысының екінші майданына айналды. 1593 жылдың желтоқсан айында Запорожцы Силистра эялетіне шабуыл жасап, Бендер маңындағы аумақтарды қиратты. Оларды Гетман Григорий Лобода басқарды, ол 17 ғасырлық дереккөздерге сәйкес, бұрынғы молдаван Постельнигі Мелешаннан көмек алды. Осман империясының өкілі ретінде Қырым хандығы Покуттяға қарсы шабуыл жасады, ол Партиум мен Корольдік Венгрияға қадамдық тақта болды. Аарон Трансильванияға бұл туралы хабарлап, казактар мен венгрлерге бұл қатерді тоқтатуға мүмкіндік берді. Оның хаттарының бірі Бесттерце (Бистрица) қалалық әкімдігіне Баядан келетін жолды жабу және күзету туралы кеңес берді. Басқа мәліметтерге сәйкес, Комулович алғаш рет 1594 жылдың ақпанында Трансильванияға Аарон мен Михаилдың елшілерімен кездесті, бірақ олар сол жерде жұмыс істейтін одақ құрды ма, жоқ па, белгісіз. Лига Сигизмунд Баториден де ұқсас уәделер алды, ол, әртүрлі ғалымдардың айтуынша, Аарон оны өзінің жаңа сюзерені ретінде мойындады. Басқалар бұл құлшылық Баторидің тілегінен артық емес екенін даулайды. Наурыз айында Молдавияға Джованни ди Марини Поли немесе «Рагузей» басқаратын императорлық елшілік келді. Ол Ааронмен қол қойған келісім Молдавияны императорлық тікелей басқаруға мүмкіндік берді; бұл кезеңде Аароннан тек Осман империясын бақылау талап етілді.

Көтеріліс

Сол апталарда Рудольф Молдавиялық әміршілерді Добруджадағы османдықтарға қарсы соғыс бастау үшін және Адрианопольге қарай жылжу үшін одақ құруға тартты. Шабуылдың ядросы Валахия-Молдавия-Запоріжье одағы болуы керек еді, бірақ Рудольф Ресей патшалығынан және поляктардан да қолдау күтті. Сәуірде Комулович Камянец-Подільськийде Северин Налывайкомен кездесті. Арон да осы мақсаттарды бөлісті, өзінің делегациясын – құрамында Калогерас және жаңа Логофет, Крейсун Григорчея болған – Запоріжьеліктермен келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Оның сарайына орыс саудагері Трифон Коробейников келді, ол ханзада әрбір есім аталғанда Федор патшаны құрметтеу үшін тұрғанын жазды. Арон сондай-ақ, поляктардың көтеріліске қолдау көрсетуіне үміттене отырып, Ворсиді Краковтағы елшісі етіп тағайындады. Бұл бастаманы Осман империясына жақтас саясат ұстанған, казактардың көтерілісін басуға тырысқан және Мұратқа Аронның сатқындығы туралы хабарлаған канцлер Ян Замойский жеңіске ұшырады. Османдықтар Қырымның вассалдарынан да араласуды сұрады. Ғази II Гирей Молдавияға шабуыл жасап, бағынды: 1594 жылғы маусымда қырымдықтар Аронды оның астанасы Яссыда қоршап алды, содан кейін айналасындағы аймақты қиратты. Қырымдықтар казактардың өздерінің базасына басып кіруінен әлсіреп, жылқыларын жайылымға шығарғанда шабуылға ұшырау қаупі туды. Шілдеде казак әскерлері Молдавияға оралды. Олар Империяның одақтастары болды және Комуловичке бағынды, бірақ іс жүзінде бақылауға келмеді; ол ақырында Лабодаға өзінің халқының қауіпсіздігі үшін үлкен құн төлеуге келісті. Арон Осман империясына қарсы шыққан тағы бір көтерілісті де басып тастады. Олардың төңкеріске ұмтылуы Трансильвания князінің немере інісі Балтазар Батори мен Сандор Кендидің қатысуымен жасалған үлкен жоспардың бір бөлігі болды. 1594 жылдың қыркүйегінде Лига жобасы сәтсіз болып көрінді, Осман әскері Венаға қауіп төндіретін Рааб пен Коморнды басып алды. Батыр Михаилдың өзінің естеліктеріне сәйкес, сұлтан өзі мен Ароннан Добруджадан келген Осман және Қырым әскерлерімен «бірлесуді» және Трансильванияны «жоюды» талап етті. Осы аралықта Арон Трансильваниялықтармен келіссөздер жүргізу үшін жасырын түрде сапарға шықты, 24 қыркүйекте Корона (Брашов) арқылы өтті. Ол Михаилмен бірге ашық көтерілісті ұйымдастыра бастады, бұл Османдықтардың тылында жаңа майдан ашуға мүмкіндік берді. Олардың көтерілісі 13 қарашада басталды, екі елдегі Осман гарнизондары жеңіліп, қырғынға ұшырады. Аронның аймақтарында Мұрат Осман билігін қайта орнатуға үміттене отырып, сыйлықтармен жіберген төрт чавуш қаза тапты. Сол кезде ханзада өзінің бұрынғы демеушілерімен қатыгездікпен қарым-қатынас жасауды қайта бастады, грек банкирін, Нестор Невридисті және оның 19 еврей несиегерін сотсыз өлтірді. Бартон мен Ашкеназидің қарыздары бойынша барлық төлемдерін жойды; Ашкенази Яссыға шағымдануға келгенде, Арон оны тұтқындатып, Трансильванияға тұтқын ретінде жіберді. Сұлтан Мұрат 28 қарашада үш елге де ресми түрде соғыс жариялады, бірақ Михаил желтоқсанда бастамашылықты қолға алды. 1595 жылдың қаңтар айында Молдавия Запоріжьеліктермен одақ жасады, осылайша «оларды, тіпті жартылай болса да, румындардың азаттық күресіне тартуға» мүмкіндік алды. Бір бағалау бойынша, 15 000 молдаван, тағы 5 000 трансильваниялық болды. Олар 12 000-ға жуық қырымдықты соғыс алаңында өлтіріп, тағы 1 000-ын тұтқынға алды. Трансильваниялықтар мен казактардың көмегімен молдавандар наурыз айына дейін Cetatea Albă, Исмаил және Чилиані басып алды; екі жасақ Дунайдан өтіп, Добруджада қырымдықтарды жеңіп, Облучицаны басып алды. Әртүрлі мәліметтер бойынша, Силистра мен Туртукайда Михаил жеңген Осман әскерінің қатарында Аронның орнына Порта жіберген Степан Саңырау және Валахия тағын іздеген Штефан Богдан Сасул болды. Осы шабуылдан кейін Арон өзінің билігін Солтүстік Добруджаның барлық аймағына дейін кеңейтті және күтпеген жерден үлкен олжаға қол жеткізді, оның ішінде Исмаилден алынған 100 зеңбірек болды. Папроцкий «сол шайқаста 8 000 түрік қаза тапты» деп есептейді. Марини Полидің айтуынша, молдаван билеушісі Осман империясымен жеке бейбітшілік орнатуға дайындалып жатқан, оған грек кеңесшілері, «христиандыққа қарсы жаулары» ықпал етіп отырды. Папа Аронның «өзін және өзінің мүлкін [Польшаның] қорғауына» беруге ниеттенгені туралы хабар алды; керісінше, Папроцкий Аронның князьдің туысы және басты бәсекелесі Эндрю Баторимен бірге сөз байласты деп атап өтті. Стойка Лудеску көшірген Валахиялық жылнаманың бір фрагменті барлық осындай сатқындық айыптамаларын «жалған айыптамалар» деп сипаттайды. Сол сияқты, Ксенопол бұл айыптаманың өзі сәйкессіз екенін, өйткені Арон Мұратқа деген жек көрінісін бұрыннан-ақ көрсеткенін атап өтеді. Ол Батори князінің шын мәнінде Аронның Трансильванияда өтетін ресми салтанатта адалдыққа ант беруден бас тартқанына ашуланғанын айтады. Трансильваниялық дипломат, Кристоф Керештури, Аронның тек «Папаны және Оның Киелі Императорлық Шаңырағын» өзінің билеушілері ретінде мойындағанын хабарлады, Баториді тек әріптес ретінде қарастырды. Батори князінің төңкерілісінің құралы – Стефан Разван, ол Аронның венгр гвардиясын бақылауға алған. Оның румындық (цыган) тегінен екені мәлім, ол шайқаста батылдық көрсеткен, бірақ Вальтердің сөзіне сәйкес, ол өзінің жұмыс берушісіне қатысты «хиянэткер» болған; Папроцкий оның Баторидің Молдавиядағы «сенімді адамы» екенін айтады. Оның билігінің соңғы күні 23 немесе 24 сәуір (жаңа стиль бойынша 3 немесе 4 мамыр) болды. Күндізгі куәгерлер жаңа билеушінің өте аз билігі болғанын, Молдавиядағы барлық салық түлімін Трансильваниялық қазына жинағанын хабарлады. Казақтардың көмегімен Батори Молдавиялық боярларын Польшаны қолдайтын мүшелерінен тазартып, тазартты. Әртүрлі жазбалар Арон мен оның қалған отбасының 1595 жылғы Пасхадан кейін жақын арада Трансильванияға алынып кеткенін көрсетеді. Осы аралықта ол саксон қауымдастығымен байланысқа түсті: 9-17 мамыр аралығында, отбасы Коронадағы (Брашов) Иоганн Хиршермен тұрғанда, Арон тарихшы Михаил Вайсспен кездесіп, дос болды, ол оның сенімді серігіне айналды. Бұрынғы князь кейіннен Альвинцтегі (Винцу-де-Жос) Мартинуцци қамалында түрмеге жабылды, онда ол өмірінің соңына дейін өтті. Оның қайтысының ең нақты мерзімі 1597 жылғы мамыр. Тарихшы Мариус Дьяконескудің пікірінше, Аронның құлауынан кейін келісілген жаңа Молдавия-Валахия-Трансильвания одағы Баторидің жетекшілігімен үш елдің бірігуі болды және Ишван Йошика басқарды. Алайда, Лудескудің баяндамасына сәйкес, Аронның құлауы Валахия мен Трансильвания арасындағы қарым-қатынасты нашарлатты: Михаил, төңкеріске қатыспаған, достасының тұтқындалуы туралы хабарды «көңілі қалдырды» деп айтты. Ұқсас баяндаманы Вайсс берді, ол Йошиканы басты кінәлі деп атады. Өзінің куәлігіне сәйкес, Михаил Аронды Бэлградтағы жаңа православие шіркеуіне Валахиялық боярлармен бірге жерледі. Алайда, 1600 жылы Михаилдың аймақтағы билігі Трансильваниялық азаматтық соғыспен күйретілді, ол Михаилды Баторилерге және Империялық әскербасшысы Джорджо Бастаға қарсы қойды. Баста Бэлградты қайта басып алды және шіркеуді қиратуға бұйрық берді. Аронның қалдықтары ұстамалды, немесе Михаил атап көрсеткендей: «тіпті жазықсыздар да мұндай адамдық емес іске бармады».

Мұра

1600 жылдардағы әртүрлі жазбаларда Аронның бірнеше баласы немесе "ұлдары" болғаны туралы қысқаша хабарлар кездеседі. 1595 жылғы мантиуандық хабарлама Арон отбасының аман қалғандары туралы шатасу тудырды, онда оның жесірі "Велика" Трансильвания сарайының адамы Фабио Генгаға қайта үйленгені айтылды. Бұл ақпарат басқа деректермен жоққа шығарылды, Генганың әйелінің шын мәнінде Логофет Норочеяның қызы және Михнея Турцитулдың қарындасы екені анықталды. Аронның нағыз жесірі күйеу баласы Марку Черчельмен қайта қосылып, бірге Бухарестке бет алды, 1598 жылдың қаңтарына дейін Михаилдың жасағына қосылды. Польша дипломаты Анджей Тарновскийдің жазбасында олардың Аронның заңды емес ұлымен бірге саяхаттағаны айтылады, ол оның есімін Ильяш деп атады. Ғалым Мария Венера Радулеску бұл деректі сенімсіз деп санайды және Тарновскийдің шын мәнінде Аронның туысы емес, Черчельдің ағасы Ионашкуға қатысты екенін алға тартады. Тарихшы Илье Миня ұсынған сенімсіз теорияда Тарновскийдің "Черчель" дегені Аронның заңды емес ұлына қатысты, ол Черчельмен бірдей есімді болған. Басқа зерттеулер Черчельдің кейінгі өміріне қатысты оқиғаларды анықтады: ол Михаилдың жақын серігі болды; 1600 жылдың шілде-қыркүйек айларында Михаил Молдавияны бағындырып алғанда, ол Яссыда бағынышты князь ретінде билік етті. Ол 1610 жылдары Раду Петрумен бәсекелесіп, Валахия тағына да талас білдірді. 1614 жылы венециялық авантюрист Зуанбаттиста Локаделло өзін Аронның ұлы деп көрсетіп, Молдавия тағына ие болуға үміттенеді. Оның байломен болған қақтығысы Осман империясының тұтқындауына және қамауда өліміне әкелді. 1634 жылы Молдавия тағына отырған Василе Лупу, Николае Кочидің ұлы болғандықтан, албандық тегін жасырып, өзінің Аронның заңды емес баласы екені туралы әңгімелерді таратуға ынталанды. Тағы бір дәстүр Аронды 18 ғасырдағы румын зиялысы және Трансильвания грек-католик шіркеуінің епископы Петру Павел Аронның атасы деп есептейді. Бұл мәлімдемені ғалым Георге Шинкай жазды, ол оның "негізсіз емес" екенін айтты, ал анасының тарапынан Аронның ұрпағы болған Иосиф Стерца Șuluțiu оны тереңірек зерттеді. Соңғысының сөзіне сәйкес, князь Арон мен епископ Арон Позонидің Аронынан бастау алған екі тармақтан туысқан. Аронның 1594 жылдың ортасында Михаилмен одақтасуы Григор Урече айтқан молдавандық тарихи эпостың соңғы нүктесі және Мирон Костин жазған оның жалғасының бірінші тарауы болды. Агапиядағы жергілікті аңыз "Аронның тасы" деп аталатын, әлсіз бейнелермен өрнектелген тас ескерткішті Никанордың жазасына және ханның кек алуына арналған ескерткіш деп есептейді. Арон өз туған жері Молдавияда Сирик аңғарындағы Ароняну шіркеуінің ктиторы ретінде еске алынды, бірақ оны ең алдымен оның әкесі Ляпушняну салған болуы мүмкін. Урече шіркеудің қайта салынуын, ол Anno Mundi 7102 (1594) деп белгіленгенін, Аронның соңғы рет "көптеген күнәлары үшін өтеуі" және "жазасын болдырмауға тырысқанының" дәлелі ретінде қарастырады. Иорганың айтуынша, хан бұл мекемені Афон тауының метохионына айналдырудан қасақана бас тартты, грек монахтарының байлық жинақтауына наразы болды. Николеску ортағасырлық Молдавия өнерінің соңғы кезеңіндегі инновациялық ғимараттардың қатарына қосып, әдеттегі Валахиялық сөресі бар Аронянуды Осман сәулетінің ерекшеліктерін, соның ішінде кейінірек Радеанадағы жұмыстарға әсер еткен теселлация элементтерін қамтиды. Ғимарат 1944 жылдың тамызында Кеңес әскерлерінің шабуылы кезінде қатты зақымданып, бұзылды, кейін қалпына келтірілді; оның аты сол жердегі ауылдың атында сақталған, ол да Ароняну деп аталады. 2004 жылы қабылданған оның елтаңбасында ханзада Аронның бейнесі (ермин бас киімі) бейнеленген. Өнер тарихшысы Василе Драгут "Осман империясына қарсы күресті өздерінің ең жоғары саяси мақсаты етіп алған" ортағасырлық әміршілердің батыс бейнелі өнеріне бейімделіп, өз елдерінде оның канондарын енгізгенін айтады. 1594 жылы суреттелген ханзада Аронның батыс стиліндегі портреті Будапешттегі Венгрия Ұлттық мұражайында сақталған. Бұл туынды Молдавияның елтаңбасына қатысты маңызды дереккөз болып табылады, онда көк қалқанда бір жұлдызды, қызыл түсті бейнеленген, орқаның басы бейнеленген. Арон қалдырған монохромды геральдикалық заттарға 1593 жылдың мамырында қолданған мөрі кіреді, бұл Молдавия орқасының басы мен күн арасындағы алғашқы визуалды байланыс.