Кіріспе

Едисан (Єдисан, Edisan, Yedisan, Едисан, Добружан татар: Cedĭsan) – қазіргі Оңтүстік Украинада Днестр мен Оңтүстік Буг (Бох) өзендері аралығында орналасқан, 17-18 ғасырларда Осман империясы Ноғай Ордасының басқаруына берген және Ноғай Ордаларының бірінің атымен аталған Силистра әйялетінің Ози [Паша] санджағы (Очаков санджағы) үшін уақытша қолданылған атау. Ресей империясында бұл аймақ Очаков облысы деп аталса, Осман түріктері оны Очаков қаласының атымен – Озу деп атаған, себебі Очаков қаласы оның әкімшілік орталығы болған. Тағы бір атауы – Батыс Ноғай. Географиялық тұрғыдан алғанда, бұл Қара теңіздің солтүстігінде Днестр мен Днепр өзендері арасында жатқан, «Жабайы дала» деп аталатын кең аумақтың батыс бөлігі. Ол Буджак пен Бессарабиядан шығысқа қарай, Подолия мен Запорожьеден оңтүстікке қарай, ал Тавридадан батысқа қарай орналасқан. 20 ғасырдың ортасынан бері бұл территория Оңтүстік-Батыс Украина мен Оңтүстік-Шығыс Молдова (Оңтүстік Транснистрия) арасында бөлінген.

Атауы

"Едисан" түрік тілінде "Жеті аталым" деген мағынаны білдіреді, әлбетте, бұл топ жеті кіші топтан тұрған. Едисанды кейде аймақтың негізгі бекінісі Очаков (Очаков) қаласының атымен Очаков тартары деп те атаған. Аймақтың түрлі тілдердегі атаулары: украин тілінде Єдисан [Yedysan]; орыс тілінде Едисан [Yedisan]; Эдисан; қырым татар және түрік тілінде Едисан; Джедисан; Джедисан.

Тарих

Мадьярлар Паннонияға көшіп кетер алдында Едисанда (Этелкод) болған болуы мүмкін. Ол тарихи Подолияның бір бөлігі болды, 17 ғасырда Осман империясы оны басып алып, Подолия және Силистра әкімдіктері арасында бөлісті. Кейде бұл аймақ Силистра (Ози) әкімдігінің құрамына Осман әкімшілік құрылымының бөлігі ретінде енді. Аймақтағы маңызды орталықтар – Хаджибей (Одесса) және Ози (Очаков) бекіністері болды. Бұл Осман Портасының қарауындағы ногайлар мен Ресейдің қолдауымен Zaporizhian казактары арасындағы кең ауқымды көшпелі қақтығыстың да бір бөлігі еді. 18 ғасырдың соңында Екатерина I басқарған Ресей империясы аймаққа енуді бастады. 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысының нәтижесінде Осман империясы Оңтүстік Буг өзенінен шығысқа қарайғы аймақты Ресейге өткізді. 1787-1792 жылдардағы орыс-түрік соғысын аяқтаған 1792 жылғы Яссы (Яссы) шарты арқылы Ресей шекарасы Днестр өзеніне дейін кеңейтілді және Едисанды жаулау толыққанды аяқталды. Ресейдің жаулауынан кейін 1794 жылы Одесса қаласы құрылды, ал аймақ Жаңа Ресейдің бөлігі ретінде молдаван, орыс және украин отарлаушыларымен, сондай-ақ көптеген неміс халқымен қоныстандырылды. Бұл аймақ Херсон облысының бір бөлігін құрады және қазір Украинаның Одесса және Николаев облыстарының, сондай-ақ Молдавияның құрамындағы (де-юре) оңтүстік бөлігі – Трансднестр құрайды.