Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Киоа – Фиджи архипелагындағы арал, Фиджидің екі ірі аралының бірі – Вануа Левудан шалқап жатыр. Бука шығанағының қарсы бетінде орналасқан Киоа аралын 1947-1962 жылдар аралығында Тувалудың Вайтупу атолынан келген қоныс тебушілер сатып алған. Вайтупу салыстырмалы түрде үлкен болғанымен, 1940 жылдары тым халыққа толып кеткендіктен, көптеген отбасылар Киоа аралына көшіп өмір сүруге мәжбүр болды. Нели Лифука Киоа аралын сатып алуға қажетті қаражатты жинауда маңызды рөл атқарды. Алғашқыда Вайтупудан Киоаға 37 адам көшіп келсе, он жылдың ішінде олардың саны 235-тен асып түсті.
Kioa is an island in Fiji, an outlier to Vanua Levu, one of Fiji's two main islands. Situated opposite Buca Bay, Kioa was purchased by settlers from Vaitupu atoll in Tuvalu, who came between 1947 and 1962. Despite its relatively large size, Vaitupu became so overcrowded during the 1940s that a number of families migrated to live on Kioa Island. Neli Lifuka was instrumental in collecting the funds to purchase Kioa. Initially 37 people migrated from Vaitupu to live on Kioa Island; within a decade, more than 235 people followed.
Халықты көшіру туралы ұсыныс
2006 жылдың ақпан айында Мельбурндағы климаттық босқындар форумында тувалу туған зейнеткер австралиялық ғалым Дон Кеннеди, теңіз деңгейінің көтерілуі салдарынан тувалудың туған жері тұруға жарамсыз болғандықтан, тувалу халқының барлығын аралға көшіру қажеттігін ұсынды, осы арқылы тувалу мәдениетін сақтап қалуға болады. "Жаппай көшіру тувалу тілі мен мәдениетінің жер шарының төрт бұрышына тарап кетпей, сақталуын қамтамасыз етеді", - деп цитата келтірді Fiji Live жаңалықтар қызметі. Тувалудың тоғыз аралының биіктігі теңіз деңгейінен орташа есеппен 3 метр ғана. Фиджидің саяси партиялары Кеннедидің ұсынысына сақтықпен жауап берді. Біріккен халықтар партиясының президенті Мик Беддос 9000 тувалулықты көшіру Киоаның ресурстары мен экономикасына зор жүк салады деді. Оның сөзіне қарағанда, Тынық мұхиты елдері мұндай көшірудің шығындарын бөлісуі керек, ал қаржының көп бөлігі "ірі ластаушы елдерден" келуі тиіс. Ұлттық одақ партиясының төрағасы Рату Эпели Ганилау (қонысы көршілес Тавеуни аралынан) тиісті рәсімдерді орындау қажеттігін айтты, ал Ұлттық федерация партиясының төрағасы Раман Пратап Сингх бұл ұсыныс принципі жағынан жақсы екенін, бірақ тиісті шаралар қабылданып, жер иелеріне өтемақы төленуі керек екенін мәлімдеді. Тувалу премьер-министрі Маатия Тоафа 2006 жылдың 21 ақпанында Киоаға көшіру қарастырылып жатқанын, бірақ ол басымдыққа ие емес екенін хабарлады. Оның айтуынша, Австралияда немесе Жаңа Зеландияда жер сатып алу да мүмкін. Егер олар Киоаға көшірілсе, аралды дамыту үшін қаржы қажет болады, - деп цитата келтірді Fiji Live. 2013 жылы Тувалу премьер-министрі Энеле Сопоага теңіз деңгейінің көтерілуінен қашу үшін тувалулықтарды көшіру "өзіне қарсы келетін нәрсе болғандықтан, мүлдем қарастырылмауы керек" деді. Тувалу үшін біз Тынық мұхиты және әлем бойынша қоғамдық пікірді жұмылдырып, заң шығарушыларына дұрыс іс жасау үшін моральдық міндеттемелері бар екенін айтуымыз керек деп ойлаймын.
In February 2006, at a climate refugee forum in Melbourne, Don Kennedy, a retired Tuvalu born Australian scientist, suggested the entire population of Tuvalu should move to the island, to preserve Tuvaluan culture as their homeland becomes uninhabitable due to rising sea levels. "A mass relocation would ensure the Tuvaluan language and culture is preserved instead of being scattered to the four corners of the earth," the Fiji Live news service quoted him as saying. Tuvalu's nine islands stand an average height of just 3 meters above sea level. Fiji's political parties were cautious in their response to Kennedy's proposal. United Peoples Party President Mick Beddoes said that moving the 9000 Tuvaluans would put a great strain on Kioa's resources and economy. He said that Pacific Island nations should share the cost of such a move, with most of the finance coming from "the major polluting nations." National Alliance Party President Ratu Epeli Ganilau (who hails from the neighbouring island of Taveuni) said that the proper procedures would have to be followed, while National Federation Party President Raman Pratap Singh said that the proposal was a good one in principle, but that proper arrangements would have to be made, and compensation would have to be paid to the landowners. Tuvalu's prime minister Maatia Toafa said on 21 February 2006 that relocation to Kioa was under consideration, but was not a priority. Buying land in Australia or New Zealand was also an option, he said. If they were to move to Kioa, they would need finance to develop the island, Fiji Live quoted him as saying. In 2013 Enele Sopoaga, the prime minister of Tuvalu, said that relocating Tuvaluans to avoid the impact of sea level rise “should never be an option because it is self defeating in itself. For Tuvalu I think we really need to mobilise public opinion in the Pacific as well as in the [rest of] world to really talk to their lawmakers to please have some sort of moral obligation and things like that to do the right thing.”
Жергілікті танымал адамдар
Асенате Маноа 1992 жылғы 23 мамырда Киоа қаласында дүниеге келді. Ол Тувалудың жеңіл атлетика спортымен айналысатын спортшысы және 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында, 2009 және 2011 жылғы әлем чемпионаттарында, сондай-ақ 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Тувалуды өкілдік етті. Кароло Майбука Джуниор 1999 жылы Нанумагада туған, бірақ анасы Киоадан және Киоада тұрады. Ол да Тувалудың жеңіл атлетика спортымен айналысатын спортшысы және 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Тувалу атынан қатысты.
Asenate Manoa was born on 23 May 1992 in Kioa and is a Tuvaluan track and field athlete who represented Tuvalu at the 2008 Summer Olympics, at the 2009 World Championships & 2011 World Championships and at the 2012 Summer Olympics. Karalo Maibuca Junior, born 1999 in Nanumaga, but from Kioa mother and living in Kioa, is also a Tuvaluan track and field athlete who represented Tuvalu at the 2020 Summer Olympics.