Кіріспе
Американдық-канадтық пастор, евангелист және жазушы Генри Аллин (Ален деп айтылады) (14 маусым 1748 - 2 ақпан 1784) «Нова-Скотияның елшісі» деп танымал болған пастор, евангелист және жазушы болды. Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласында туған ол Жаңа Англия плантаторы болды және 1776 жылдан 1784 жылға дейін теңіз жағалауындағы Канада мен Солтүстік-Шығыс Жаңа Англияда көшпелі уағызшы болып қызмет етті. Оның қызметі Екінші Ұлы Оянумен бірге жүрді және ол Маритим аймағындағы Жаңа Нұр қозғалысының көшбасшысы болды. Өмірінің соңында ол танымал теолог Джон Уэслидің назарына ілікті. Аллин – Канаданың 18 ғасырдағы ең өнімді жазушысы. Оның күнделігі Солтүстік Америка спиритизмінің классикасы саналады, ол Канаданың алғашқы ірі протестант және ең маңызды теологиялық жазушыларының бірі. Ол 35 жасында қайтыс болды және Нью-Гэмпшир штатының Солтүстік Хэмптон қаласында жерленді.
Henry Alline (pronounced Allen) (June 14, 1748 – February 2, 1784) was a minister, evangelist, and writer who became known as "the Apostle of Nova Scotia." Born at Newport, Rhode Island, he became a New England Planter and served as an itinerant preacher throughout Maritime Canada and Northeastern New England from 1776 to 1784. His ministry coincided with the Second Great Awakening, and he became the leader of the New Light movement in the Maritimes. Later in life, he caught the attention of renowned theologian John Wesley. Alline is Canada's most prolific 18th century writer. His journal is considered a classic of North American spiritualism, and he is Canada's first great Protestant and one of its most important theological writers. He died at 35 and is buried at North Hampton, New Hampshire.
Тарихи контекст
1740 жылдардың басынан 1784 жылға дейінгі кезең Солтүстік Америкада Ұлыбританияның гегемониясы үшін күрес, Солтүстік Американың солтүстік-шығысындағы елеулі діни өзгерістер және нәтижесінде Он үш колониядағы революциямен сипатталды.
Соғыс және революция
Оллин туылмай тұрып, Австрия мұрагерлік соғысы 1748 жылы Акс-ла-Шапель шартының қол қойылуымен аяқталды. Солтүстік Американың солтүстік-шығысы Джордж патшаның соғысына тартылып, 1745 жылы Луисбург бекінісін басып алу арқылы маңызды жеңіске жетті, бірақ шарты келіссөздері барысында ол Францияға қайтарылды. Ұлыбритания мен Франция арасында тығырықтан шығу жолы табылмады. 1750-ші жылдардың ортасында қайтадан қақтығыс басталды, нәтижесінде жеті жылдық соғыс болды. Жаңа Шотландия халқы акадиялықтарды қуғынға салудан қатты қырылды. Ортақ жау, Францияның жойылуымен, Солтүстік Америкадағы саяси жағдай өзгерді, британдық метрополия мен оның Жаңа дүниедегі отарлары арасындағы қатынастарда парадигмалық өзгеріс орын алды. Бұл қарым-қатынастың нашарлауы Американың Тәуелсіздік жариялауына және Америка Тәуелсіздік соғысына әкелді.
Діни толқу
Екінші Ұлы ояну 18 ғасырдың соңғы тоқсанында басталды. Евангелизмнің бұл кезеңі қоғамның орта және төменгі топтарына зор әсер етті. Бұл қозғалыс, әдетте, әрбір адамның Құдаймен тікелей байланыс орнатуы керек екенін және барлық адамның құтқарылуы мүмкін екенін жақтады. Жаңа Англияда тұратын адамдар үшін бұл олардың кальвинизміне қарсы болды, онда тек алдын ала белгіленген, таңдалған аз ғана адамдар құтқарылатындығы айтылды. Оянудың жаңа идеялары, жаңа сенгендерді (Жаңа Нұрлар) жаман әдеттерден және зиянды ойын-сауықтардан бас тартып, христиандық мораль бойынша өмір сүруге итермеледі.
Ерте өмір
Ол Ньюпортта, Род-Айленд штатында Уильям Аллин мен Ребекка Кларктың сегіз баласының екіншісі болып дүниеге келді. Он екі жасқа дейін сонда тұрып, мектепке барып оқыды. Өзі айтуынша, ол оқуда жақсы қабілетті болған. Оның діни білімі мектепте, шіркеуде және үйде тәрбиелену арқылы басталды. Шамамен сегіз жасында алғашқы діни сезімін алған, бірақ сол кезде оның мәнісін толық түсінбеген. Оқиға оны үрейге түсіріп, христиандық теологияны тереңірек зерттеуге жетеледі. Акадиялықтарды жер аударғаннан кейін, Фанди шығанағындағы Жаңа Шотландияның құнарлы жерлері бос қалды. Елді қайта қоныстандыру үшін британ үкіметі колонияға көшуге ниеттенген протестанттарға жаңадан босаған жерлерді берді. Уильям Аллин осы ұсынысты қабылдап, 1760 жылдың күзінде келді және Фалмут, Жаңа Шотландиядағы жер учаскесін алды. Отбасы көшіп келген соң, Генридің ресми білімі аяқталды. Жаңа жердегі өмір қиын және белгісіз болды. Ол өмірге толы қала мен жылы үйді қалдырып, оның орнына шатыр мен азық-түлік жетіспеушілігіне тап болды. Жаңа қоныс аударушылардың қалашықтарында Жаңа Англиядағы қалалардағыдай шіркеулер, мектептер және басқа да инфрақұрылым болған жоқ. Қалалар оқшауланған, сыртқы әлеммен тек орман арқылы тар жолдармен және жағалау бойындағы кемелермен байланысқан. Бірінші жылдары, Ұлыбритания мен Франция соғыста болғандықтан, Францияның одақтастары – микмактардың шабуылдауы мүмкін болды. Галифакстағы үкімет те көп ұзамай уәделерін бұза бастады. Қоныс аударушыларға бастапқыда жаңа колонияда олардың қалашықтарды басқару моделіне рұқсат етілетіні уәделенген, бірақ ол көп ұзамай Галифакста орналасқан орталық басқару моделімен ауыстырылды. Бұл шағын дағдарысты тудырды, бірақ қоныс аударушылардың отбасыларын асырау үшін жаңа үйлер мен фермалар салу қажеттілігі көлеңкеде қалды. Қалалық жиналыстар 1770 жылға дейін жалғасты, содан кейін оларға тыйым салынды, себебі оңтүстіктегі көтерілісшілерге деген қолдау жиналыстардан білінді. Аллин жас жігіт болғандықтан, осы жиналыстарға қатысқан болуы мүмкін. Бұл қоныс аударушыларды қайсысына адал болу керектігін сұрауға итермеледі: британдықтарға немесе Он үш колониядағы туыстарына. Аллин 1776 жылға дейін өз заманының өнімі болған сияқты. Ол отбасылық фермада тұрып, жұмыс істеді. Аға-інілері есейгенде өздерінің фермаларына көшіп кетті, бірақ ол қалды, ата-анасын асырады және үйленбеді. Ол екі ұлының екіншісі болғандықтан, оның міндеті осы еді. Ол күнделігінде сол кездегі жастардың сүйікті ойын-сауығына, биге, тойға және ішімдікке қатысқанын жазды. Аллин осы шулы іс-әрекеттердің жетекшісі болғанын мойындады. Ол ойын-сауыққа қатысқанмен, оған қатысумен күресті және бұл, мүмкін, адал өмірге және Құдайға жақындауға кедергі келтіретінін сезінді: "Мен бұрынғыдай кінәлі сезіндім, кейде үйге келгеннен кейін бірнеше сағат бойы көзді жаба алмадым, кешкі ойларымнан туған кінәмнің кесірінен. О, осы шала-шұғыл ойын-сауықтар мен жас серіктерім мен үшін қандай қауіпті тұзақтар еді, және егер Құдай маған өзімнен гөрі мейірімді болмағанда, олар мен үшін өлімге дейін соқтыратын жағдайға түсіретін еді". Аллиннің екінші діни сезімі шамамен 20 жасында болды. Ол "әдеттегідей жарықпен қоршалған көріністі сезінді; ол от жалынындай көрінді; мен күндіз күн сәулесін түсірді деп ойладым". Ол сондай-ақ: "Менің алғашқы ойым – сот күні келді" деді. Көрініс біраз уақыт бойы оның үстінде қалды; "Мен көзді көтергенде, мен күткенім емес екенін көрдім: күн шынымен келмеді, сондықтан менде тәубе етуге мүмкіндік болды". Екінші діни сезіміне қарамастан, ол бұрынғы жолдарына қайта оралды, бірақ әрдайым өзінің жағдайымен күресті. Аллин 12 жасында мектеп бітіргенімен, білімге деген құштарлығы одан әрі жалғасты. Ол өзін-өзі оқытып, мүмкіндігі болғанда, мәтіндерді мұқият зерттеді. Оның оқуы кеңінен болды және Уильям Лоу, Джон Флетчер, Эдвард Янг, Джон Милтон, Александр Поуп, Джон Помфрет, Исаак Уоттс, Мартин Лютер, Джон Баньян, Джон Эдвардс, Инкрейс және Сэмюэл Мэтер, тіпті Джейкоб Боем шығармаларын қамтыды. Оның оқулары оны "көп оқыған, зерттеген және талас-тартыс жасаған, дін туралы үлкен теория жинаған" деңгейге жеткізді. 28 жасында ол үшінші діни сезімін басынан өткерді, бұл оның өмірін өзгертіп, оны евангелистік қызметке жетеледі. Бұрынғы сезімдерден айырмашылығы, ол жанынан қорқыныш сезінген жоқ, бұл жаңа сезім "оның құтқарушы сүйіспеншілігі қайта-қайта жазба орындарымен жанына осындай күшпен еніп, бүкіл жаны махаббатпен еріді" секілді болды. Ол енді Ізгі хабарды уағыздауға бел буды.
At 28 he had his third religious experience, the one that would turn his life around and propel him into his evangelical ministry. Unlike the previous experiences, which instilled terror within his soul, thie new experience felt that "his redeeming love broke into my soul with repeated scriptures with such power, that my whole soul seemed to be melted down with love". He now became committed to preaching the gospel.
Министрлік
Аллин қайта туылғандығын ата-анасына дереу жеткізді, олар бастапқыда оны қуана қарсы алды. Бірақ ол өзінің қажеттілігі мен жаңа хабарды таратуға деген ниетін білдірген кезде олармен келіспеушілік туды. Ол кезде Аллиннің ата-анасы өмірінің күретамырында еді және олардың тұрмысы Генридің отбасылық шаруашылықты басқаруына тәуелді болды. Бірақ ең маңыздысы, олар мен Аллин дәстүрлі конгрегациялық шіркеулерде уағыздауға тек лайықты білімі мен діни дәрежесі бар адамдар ғана қабілетті екенін түсінді. Бұл Аллинге ауыр тиді, ол дереу Жаңа Англияға барып, тиісті білім мен тәжірибе алуға тырысты. Алайда, бұл американдық революцияның алдында болды және Жаңа Англияда басталған күшті дүрбелең оның Новая Шотландиядан кетуіне кедергі келтірді. Өзінің алаңдауларына қарамастан, ол Фалмутта уағыздай бастады, әсіресе көршілері оның «Жаңа Нұр» иесі болғанын естіп, одан кеңес сұрап, дұға оқуға басшылық етуін өтінгеннен кейін. Бұл да оның ата-анасымен келіспеушілікке себеп болды, олар ол уағыздай бастаған шіркеулерден шығып кететін еді. 1776 жылы ол Фалмутқа жақын орналасқан Ньюпортта уағыздай бастады. Оның шебер спикер ретіндегі даңқы кеңірек танылды, көп ұзамай оны тыңдау үшін адамдар Фалмутқа ағыла бастады. Сол жылы Фалмут пен Ньюпорт оның көмегімен шіркеулер құрды, олар кальвинизмге қарсы болды және дәстүрлі конгрегациялық дінге қарсы тұрды. 1777 жылы Аллин толық уақыт бойы евангелистік миссияны жүзеге асыру үшін ата-анасынан бөлініп кетті. 1778 жылы Хортон және Корнуоллис округтері баптист шіркеуін құруға оның көмегін сұрады, ол Канададағы алғашқы баптист шіркеуі болды. Келесі жылы ол Фалмут және Ньюпорттың «Жаңа Нұр» шіркеулерімен бірге діни қызметкер ретінде тағайындалды. Бұл әрекет Аллиннің уағыздау құқығына кедергі келтіретінін көрсетті. Аллин Хортон/Корнуоллис баптист шіркеуін құруға көмектескеніне қарамастан, дұрыс шомылу рәсімі туралы дау оны қауымдастықтан шеттетуге себеп болды. 1783 жылға дейін Аллин Новая Шотландияның «плантерлер» қоныстанған аймақтарында, Сент-Джон өзенінің бойында және Чиньекто аймағында кеңінен саяхаттады. Ол халыққа жету үшін көбінесе жаяу, ал кейде атпен, барлық кішкентай елді мекендерге жете алу үшін тырысты. Оның миссиясы өте сәтті болды және оған қарсы болғандардың да назарын аударды, тіпті Ливерпульдің Симеон Перкинс сияқты адамдар да оның ықпалына риза болды. Ол былай деді: «Мен бұрын ешқашан көрген емеспін, Құдайдың Рухының адамдарға осылай әсер етуін, Жаңа Англияда көп жылдар бұрын болған Ұлы діни қозғалыстан бері». 1783 жылға қарай Аллиннің қарсыластары да оның жаңғыртушылық ықпалына барлық колония, Галифакстан басқасы, ие болғанын мойындады. Ол жетістікке жеткеніне қарамастан, ол кездесетін әркім оны қабылдаған жоқ. Оған қарсылық білдіргендердің арасында ол сол кездегі әлеуметтік тәртіпті тұрақсыздандыратын фактор деп санайтындар болды: ең алдымен, Галифакстағы үкімет өкілдері және үкіметтік билік құрылымына толыққанды енген Англикан шіркеуінің дін қызметкерлері. Басқа да протестанттық секталардың дін қызметкерлері теологиялық негізде оған қарсы болды, «Жаңа Нұрдың» білімді және «дұрыс» тағайындалған дін қызметкерлерін қабылдамауы және, әрине, дін қызметкерлерінің мәртебесін төмендеткен және ондықтан түсетін қаржыны азайтқан қауым мүшелерінің азаюы. Жаңғырудың маңызды салдары – елді мекендер арасындағы байланыстың күшеюі болды, өйткені Аллин бұрын ешкім бармаған жерлерге саяхаттады. Осы кезеңде Аллин тағы жеті шіркеу құрып, көптеген гимндер, памфлеттер, уағыздар, жеке күнделік және екі маңызды теологиялық еңбек жазды. Аллин өзіне салған шамадан тыс жүктеме денсаулығын нашарлатты және туберкулездің жылдам таралуына себеп болды. Дегенмен, ол 1783 жылы өзінің «Жаңа Нұр» идеяларын бұрынғы достарына тарату үшін Жаңа Англияға баруға шешім қабылдады. Оның миссиясы 1784 жылдың ақпан айында аурудан қайтыс болғанша жалғасты.
Өлім
1784 жылдың қаңтар айының соңғы аптасында Оллин Нью-Гэмпшир штатының Норт-Хэмптон қаласында уағыз айтып жүргенде өлімге дейін ауыр сырқатқа шалдықты. Кальвинистік пастор Дейвид МакКлюр және оның отбасы оны үйлеріне қабылдап, өлмекші жатқан адамға қолдарынан келгеннің бәрін жасады. 2 ақпанда туберкулезден туындаған салдардан көз жұмды. МакКлюр мен оның шіркеуі Оллинге өз шіркеуінің мазарлығында орын берді. Оның қабіртасына жазылған епитафияда: "Ол жанатын да жарқыраған Нұр еді, және оны Нова-Скотияның елшісі деп лайықты түрде есептеді."
Теология
Аллиннің Жаңа Нұр идеялары конгрегационалистік негіздерден алыстады, бірақ олардан толыққанды бас тартпады. Ол көптеген мәселелерде кальвинизмге қарсы болғанымен, сенімді алғашқы шіркеуге қайтару арқылы оны жаңартпақ болды. 18 ғасырдың басында конгрегационализм Жаңа Англияның орнықты дініне айналып, қоғамдағы өз мәртебесі мен жеңілдіктерін пайдаланды және алдын ала белгіленген санаулы адамдарға қатысты ұстанымын нығайтты. Ол «өнбегештік пен рухани радикализмнен қол үзді». Аллин шіркеуді халыққа қайтару қажеттігін сезінді, сондықтан шіркеудің бұрынғы, таза түрін табуға тырысты. Ол шіркеудегі билік құрылымдарын, тағдыр туралы түсінігін, сондай-ақ көптеген дәстүрлерін мен рәсімдерін қабылдамады. Ол, мүмкін, «жазмышқа қарсы тұратын тұңғыш Солтүстік Америкалық евангелист» болған шығар. Жаңа ілім барлық адамның ерік бостандығына ие екенін және Құдаймен жеке қарым-қатынас үшін қайта тууы мүмкін екенін ашты. Ол мәңгілік сүйіспеншілікке толы Құдайды бейнеледі, ол дұрыс жолды таңдағандарды күтіп тұр. Бұл идеялар Уильям Лоу сияқты бұрынғы жазушылардың ықпалында болды. Аллин көптеген дұрыс ойларды жазды және жақтады, бірақ кейбіреулері мистикалық салаға ауысты, ал кейбіреулері түсініксіз болды. Ол барлық адамдардың жаны бір рухтан шыққандығын, рухтар мен періштелердің Құдаймен бірге жұмақта өмір сүргенін үйретті. Адам мен Хауа бастапқыда біртұтас рух ретінде болды. Адам және адамзат жұмақтан құлағаннан кейін ғана денеге ие болды және түпкі күнәға бірлесіп қатысты. Ол сондай-ақ барлық уақыттың (өткен, қазіргі және болашақ) бірден болатынын және сот кезінде барлығы түпкі күнәға қатысқандарын еске түсіретінін айтты. Джон Уэслиге Нова-Шотландиялық методист көшбасшысы Уильям Блэк Аллиннің «Адамзаттың игілігі үшін Құдайға шалынатын екі садақасы» атты еңбегін жіберді. Уэсли Аллиннің теологиясында «алтын да, қоқыс та» бар деген қорытындыға келді және Аллиннің метафизикалық мистикамен айналысатын «Садақалар» бөліміне қатысты: «оның санасы дұрыс емес; бірақ ол өзіне шамасы жетпейтін, түсініксіз мистикалық жазушылардың еңбектерін оқып, уақытын зейінсіз кетірді. Мен мұндай мағынасыз сөздерге уақытымды жұмсауға батыл емеспін». Аллиннің теологиясының сәттілігінің бір бөлігі оның харизматикалық тұлғасы мен шешендік өнерінен туындады, ол адамдарды оның ісіне тартты. Ол сонымен қатар плантаторлардың рухани және саяси өміріне де әсер етті. Плантаторлар колониялық шекарадағы оқшауланудан және Нова-Шотландияның бауырлас колонияларындағы қақтығыстардан шеттетілуден қайғыға батты. Олардың кальвинизмі Құдайдан қорқу мен тозаққа түсуге негізделген, бұл көптеген сенушілерді үлкен күйбеңге салып, құтқарылуға қол жеткізе алмайтындарына сендірді, өйткені Құдаймен қайта қосылуға санаулы ғана адам алдын ала белгіленген. Плантаторлар үшін уағыздаушылар жетіспеді. Аллиннің өзінің қалашығында да министрді тарту мүмкін болмады. Басшылықтың жоқтығы плантаторларды рухани вакуумға қалдырды. Он үш колониядағы қиындықтар плантаторлардың шатасуын және мақсатсыздық сезімін күшейте түсті және оларды Жаңа Англиядағы бұрынғы көршілеріне және Галифакстағы британдық билік органдарына қатысты қиын жағдайға түсірді. Аллиннің теологиясы Құдайдың мәңгілік сүйіспеншілігіне және әрбір адамның, ер немесе әйел, жоғары немесе төмен туылған, құтқарылуға жету мүмкіндігіне негізделгендіктен, алға жылжудың жолы болды. Бұл жаңа радикалды идея плантаторларға жаңа өзіндік сана мен қауіпсіздік сезімін сіңірді. Ол олардың рухани дағдарысынан шығудың жолын көрсетті және оларға британдық билікке наразылық білдіріп, Жаңа Англиялық көршілерінен ерекшеленуге мүмкіндік берді. Олар бейтараптық танытып, теңіздік мәдениетті құру процесін бастады.
Мұра
Аллин өзінің діни идеяларына көптеген жандарын өткізсе де, аллинисттер оның қайтысынан кейін көптеген бәсекелес «Жаңа Нұр» секталарына бөлінді, мысалы, пансониттер, чипманиттер, кинсманиттер, блэкиттер, уэльшиттер, гаммониттер, пальмериттер, бруклиттер, перлиттер және бурпеиттер, ал аздағандары тіпті анабаптизмге бет бұрды. Көптеген секталар пайда болғаннан кейін тез жоғалып, ізбасарлары Веслиан немесе Конгрегационалистік шіркеулерге қосылды немесе теңіз аймағында екі ірі баптист деноминациясын құруға көмектесті. Осы мұра аймақты Канададағы баптистердің бекінісіне айналдырды. Америкада оның теологиясы Жаңа Англияның еркін ерік баптист шіркеулерінің тууына маңызды түрткі болды. Аллин – Канаданың 18 ғасырдағы ең өнімді жазушысы, ол 487 әнұран мен рухани ән, үш уағыз, көптеген жалақтар және екі маңызды теологиялық еңбек жариялады: «Құдайға шашқан екі тиын» және «Антитрадиционалисттер соты». Оның күнделігі өлімінен кейін жарық көрді және қазір Солтүстік Америка спиритизмі мен христиан мистикасы классикасының бірі ретінде танылды. Гордон Стюарттың айтуынша, Аллинның күнделігі көлемді болғанымен, пайдасы шектеулі, себебі «оның көп және қайталанатын стилі көбінесе ол барған жерлердің тізімінен және оның рухани күресін үнемі қайталаудан аспайды». Керісінше, Джейми С. Скотт журналда баяндалған саяхаттар автордың рухани жолының қиындықтарын көрсетеді деп санайды: «Психологиялық және теологиялық тұрғыдан қарастырылғанда», - деп жазады Скотт, «Өмір және күнделік жеке және қоғамдық үмітсіздік жағдайларын үйлесімділік пен үміт жағдайларына айналдыру үшін бойымен күрескендігін көрсетеді».