Кіріспе
Коммунистік Польшаның құпия полиция агенттігі – Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego) – Польша Халық Республикасындағы құпия полиция, барлау және контр-барлау агенттігі болды. 1945 жылдан 1954 жылға дейін ол Қауіпсіздік басқармасы (Urząd Bezpieczeństwa, UB) деп, ал 1956 жылдан 1990 жылға дейін Қауіпсіздік қызметі (Służba Bezpieczeństwa, SB) деп белгілі болды. Алғашқы UB-ны қоғамдық қауіпсіздік генерал-майоры Станислав Радкиевич басқарды, ал оған Польша политбюросының мүшесі Якуб Берман бақылады. Қауіпсіздік басқармасының басты мақсаты – поляк астыртын мемлекетінің антикоммунистік құрылымдарын және әлеуметтік-саяси базасын жедел түрде жою, сондай-ақ бұрынғы астыртын әскерлерді, оның ішінде Армия Крайова (Armia Krajowa) армиясының жауынгерлерін және кейіннен «Тәуелсіздік және еркіндік» (WiN) сияқты антикоммунистік ұйымдарды қуғындау болды. Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі 1945 жылдың 1 қаңтарында құрылып, 1954 жылдың 7 желтоқсанында жұмысын тоқтатты. Ол сталиндік кезеңдегі коммунистік Польшаның бас құпия қызметі болды. Өмірлік жолы бойы UB кем дегенде ондаған мың саяси қарсыластар мен күдіктілерді қатыгездікпен ұрып-соғуға, тұтқындауға, түрмеге қамауға, азаптауға және өлтіруге жауапты болды, сондай-ақ 1947 жылғы «Висла» операциясы сияқты шараларға қатысты. Бас кеңсе Варшаваның орталық бөлігіндегі Козыкова көшесінде орналасқан, бірақ оның филиалдары мен ұстау орындары бүкіл елге тараған, ең танымалдарының бірі – Мокотов түрмесі. Қауіпсіздік басқармасы қысқа мерзімге созылған Қоғамдық қауіпсіздік комитетімен (1954–1956) және содан кейін 1956 жылы аздап кем репрессивті Қауіпсіздік қызметімен (SB) алмастырылды. Барлық құпия қызметкерлер, шенеуніктер және қызметкерлер халық арасында «Ubecy» деп белгілі болды; ағылшын тілінде «Ubeks» және жеке тұлға үшін «Ubek/Esbek» (айтылуы: OObeck) деп аталды.
The Ministry of Public Security (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego), was the secret police, intelligence and counter espionage agency operating in the Polish People's Republic. From 1945 to 1954 it was known as the Security Office (Urząd Bezpieczeństwa, UB), and from 1956 to 1990 as the Security Service (Służba Bezpieczeństwa, SB). The initial UB was headed by Public Security General Stanisław Radkiewicz and supervised by Jakub Berman of the Polish Politburo. The main goal of the Department of Security was the swift eradication of anti communist structures and socio political base of the Polish Underground State, as well as the persecution of former underground soldiers of the Home Army (Armia Krajowa) and later anti communist organizations like Freedom and Independence (WiN). The Ministry of Public Security was established on 1 January 1945 and ceased operations on 7 December 1954. It was the chief secret service in communist Poland during the period of Stalinism. Throughout its existence, the UB was responsible for brutally beating, arresting, imprisoning, torturing and murdering at least tens of thousands of political opponents and suspects as well as taking part in actions such as Operation Vistula in 1947. The headquarters were located on Koszykowa Street in central Warsaw, but its branches and places of detention were scattered across the entire country, the most infamous being Mokotów Prison. The Department of Security was replaced by a short lived Committee for Public Security (1954–1956) and then by a marginally less repressive Security Service (SB) in 1956. All secret servicemen, functionaries, and employees were widely known by the public as Ubecy; in English "Ubeks" and singular "Ubek/Esbek" (pronounced: OObeck).
Тарих
1944 жылдың шілдесінде Кеңес майдан шебінің артында Польшаның Ұлттық азаттық комитеті (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, PKWN) деп аталатын жаңа Польша уақытша үкіметі құрылды. Ол Польша коммунистерінің бастамасымен, Кеңес Армиясының шабуылымен нацистік Германиядан азат етілген Польша аумақтарын бақылауға алу мақсатында Чельмде құрылды. Сталин ПКВН-ді «Польшаның жалғыз заңды үкіметі» деп жариялады, оған толық саяси бақылау мен кеңестік демеушілік берілді. ПКВН-нің ішкі құрылымында «Ресорти» деп аталатын он үш бөлім болды. Олардың бірі – Қоғамдық қауіпсіздік департаменті (Resort Bezpieczeństwa Publicznego) немесе RBP, оның басшысы Станислав Радкевич болды. Бұл Польшаның коммунистік құпия полициясының алға басушысы болды. 1944 жылдың 31 желтоқсанында ПКВН-ге Лондондағы Польша эмигранттық үкіметінің бірнеше мүшесі қосылды, олардың ішінде Станислав Миколайчик (кейіннен елден қуылды). Содан кейін ПКВН Польша Республикасының Уақытша үкіметіне (Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej немесе RTRP) айналды. Барлық ведомстволар қайта аталды: Қоғамдық қауіпсіздік департаменті Қоғамдық қауіпсіздік министрлігіне (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego) немесе MBP және UB айналды. Азаматтар милициясының (Milicja Obywatelska) 57 000 офицері, шекара күзетінің (Wojska Ochrony Pogranicza) 32 000 офицері мен сарбазы, түрмелердегі 10 000 қызметкер және арнайы операциялар үшін қолданылатын жарымәскери полиция – Азаматтар милициясының ерікті резервінің (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej, ORMO) 125 000 мүшесі.
Сталиндік террорлық билік
ҰҚКБ және ҰҚКД агенттерінің белсенділік танытуымен – Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі өз қылмыстық табиғатымен әйгілі болды. 1945 жылдың қаңтарынан бастап (немесе 22 шілдеде) Отандық армияның қалған мүшелері қаруларын тастады, оларға ресми кешірім берілді (15 қазанға дейін). Көпшілігі UB-мен сол жерде тұтқындалып, азапталып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды. Юзеф Свиатло мен басқа коммунистік дереккөздердің куәліктеріне сәйкес, 1945 жылы ғана Польшаның астыртын мемлекетінің 50 000-ға жуық мүшесі Сибирьге және Кеңес Одағының түрлі еңбек лагерлеріне жер аударылды. Барлығы 1944–1956 жылдары шамамен 300 000 поляк азаматы тұтқындалды, олардың мыңдаған адамдары ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды. 6000 адам өлім жазасына кесілді, олардың көп бөлігі «заңның қадір-қасиетімен» орындалды. Арнайы тәртіптік заңнама енгізілді, ол әскери трибуналдарда азаматтарды, оның ішінде жасөспірімдер мен балаларды соттауға мүмкіндік берді. Соттар құрбандардың жасын және олардың есейгендігін емес, айыпталушылықтарға назар аударды. Көп жылдар бойы прокурорлар, судьялар, сондай-ақ Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің, Ішкі істер министрлігінің қауіпсіздік қызметі (SB) және Польша армиясының Бас ақпарат басқармасы (GZI WP) қызметкерлері халықаралық құқықпен адамзатқа қарсы және бейбітшілікке қарсы қылмыстар деп танылған әрекеттерге қатысты. Коммунизмге қарсы қарсылықтың «Кербез сарбаздары», жаңа басқыншыларға қарсы тұрып, сталиндік бекіністерге шабуыл жасады. Олар UB қызметтері мен жазалау отряды тарапынан ізделіп табылғаннан кейін құрылыстар жойылды, Армия Крайова мен WiN-нің коммунизмге қарсы болған көптеген мүшелері Волинская Брус және Зараковский сияқтылар ұйымдастырған көрсетпелі соттардан кейін (көрсетпелі соттар) өлім жазасына кесілді немесе кеңестік ГУЛАГ жүйесіне жер аударылды.
Қатысушыдан шығу
1953 жылдың қарашасында Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының бірінші хатшысы Болеслав Бирут, Политбюро мүшесі Якуб Берманнан МБП подполковнигі Йозеф Свиатлоны Шығыс Берлинге маңызды миссиямен жіберуді сұрады. UB 10-бөлімінің бас орынбасары Свиатло мен полковник Анатоль Фейгинге Шығыс Германияның Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің басшысы Эрих Миелкемен Ванда Бронсканы жою мәселесі бойынша кеңесу тапсырылды.
1954 ж. СБ қайта ұйымдастыру және құру
Полковник Свиатлоның көпшілікке кеңінен танымал болған дезертирлігі, сонымен қатар поляк халқының Қоғамдық қауіпсіздік министрлігіне деген жалпы жек көрушілігі 1954 жылдың соңында өзгерістерге алып келді. Сол жылдың желтоқсан айында Польша Мемлекеттік кеңесі мен Министрлер кеңесі министрлікті екі жеке басқарумен алмастыру туралы шешім қабылдады: Владыслав Двораковский басқарған Қоғамдық қауіпсіздік комитеті (Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego немесе KDSBP) және Владыслав Виха басқарған Ішкі істер министрлігі (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych немесе MSW). Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің қызметкерлерінің саны орталық штабта 30%-ға, ал жергілікті құрылымдарда 40-50%-ға қысқартылды. Үлкен құпия хабар берушілер желісі де айтарлықтай қысқартылды және Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің ең көп кінәлі шенеуніктері тұтқындалды. Бақылау және жазалау шаралары азайтылды; көптеген зауыттарда жұмысшыларды тыңдау үшін құрылған қоғамдық қауіпсіздіктің арнайы бөлімшелері жасырын түрде жабылды. Қоғамдық қауіпсіздік комитеті барлау және қарсы барлау, мемлекеттік қауіпсіздік және құпия полицияға жауапкершілікті қабылдады. 1955 жылдың 3 қыркүйегінен 1956 жылдың 28 қарашасына дейін ол Польша армиясының Бас ақпарат басқармасын (Główny Zarząd Informacji Wojska) басқарды, ол әскери полиция және қарсы барлау қызметін басқарды. Ішкі істер министрлігі жергілікті басқару органдарын, азаматтық милицияны (Milicja Obywatelska, MO), түзету мекемелерін, өрттен қорғау және құтқару күштерін, сондай-ақ шекара күзетін қадағалауға жауапты болды. 1956 жылы Комитет таратылды, оның көптеген функциялары Ішкі істер министрлігіне біріктірілді; құпия полиция 1956 жылдың 28 қарашасында «Қауіпсіздік қызметі» (Służba Bezpieczeństwa немесе SB) деп қайта аталды. Бұл бұйрықты 1964 жылға дейін Ішкі істер министрі болған Владислав Виха берді.