Кіріспе

Цистерциандық сәулет – Рим-католик цистерциан орденінің шіркеулері, монастырьлары және аббатханаларымен байланысты сәулет стилі. Оған Клерво аббаты Бернард (1153 ж. қайтыс болды) зор әсер еткен, ол шіркеулердің дұғадан бөгет болатын артық әшекейлеуден аулақ болуы керек деп сенді. Цистерциандық сәулет қарапайым және тұрмыстық болды. Дінге қатысты кейбір бейнелерге, мысалы, крестке ілінген Исаға рұқсат берілсе де, ортағасырлық шіркеулерде жиі кездесетін күрделі бейнелерге тыйым салынды. Бернард монахтарды алаңдату қабілеттері туралы әйгілі хатында айтқан. Алғашқы цистерциандық сәулет – романдық және готикалық сәулет арасындағы кезеңді көрсетеді. Кейінгі аббатханалар Ренессанс және барокко стильдерінде салынды, олар табиғатынан әшекейлірек болды. Құрылыс материалдары ретінде мүмкіндігінше тегіс, ақшыл тас қолданылды. Бағаналар, тіреулер және терезелер бірдей биіктікте орналастырылды, ал жабын қаптау болса, ол өте қарапайым болды. Киелі орын биіктігі мен еден деңгейінде 1:2 пропорциясын сақтады. Цистерциандық ғимараттардың сыртқы келбетін сақтау үшін, цистерциандық кешендер таза, рационалды стильде салынды және орта ғасырлардың ең көрнекті ескерткіштерінің бірі саналады. Көптеген цистерциан аббатханалары мен шіркеулері қалалардан және тығыз қоныстанған аймақтардан алыс жатқан аңғарларда салынды; оқшаулық және өзін-өзі қамтамасыз ету қажеттілігі цистерциандардың арасында жаңашылдыққа ұйтқы болды. Көптеген цистерциандық елді мекендерде гидротехникалық құрылыстар мен су доңғалақтарының алғашқы мысалдары кездеседі. Тастан кейін ең маңызды құрылыс материалдары – ағаш және металл болды. Цистерциандар шебер металлургтер де болды, олардың металл өңдеу дағдылары цистерциандық сәулеттің дамуымен және готикалық сәулеттің таралуымен тікелей байланысты.

Теологиялық принциптер

12 ғасырдың ортасында өз заманының жетекші шіркеу қайраткерлерінің бірі, Сент-Дени аббаттығының бенедиктин абысы Сугер, норманды сәулет элементтерін Бургундия сәулетінің элементтерімен (қабырғалық күмбездер мен сүйір аркалар) біріктірді, нәтижесінде кейіннен готикалық сәулет деп аталған стиль пайда болды. Бұл "жарық сәулеті" көрерменді "материалдықтан руханиға" көтеруді мақсат етті. 20 ғасыр тарихшысы Жорж Дубидің сөзімен айтқанда, ол "қолданбалы теологияның ескерткіші" болды. Мұндай әсерлі эффекттерге қол жеткізу үшін көптеген діни ғимараттардың интерьерлері күннің белгілі бір уақытында, мысалы, күн шығысы мен батысында көрінуге арналған. Святой Бернард шіркеу безендіруін құдайға жақындықтан алаңдатушы фактор деп есептеді және хаттарының бірінде 12 ғасырдың басындағы әсем безендірудің күшті формаларын айыптады. "Рационалды, біріктірілген схема" Еуропа бойынша орденнің көптеген біртекті қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қолданылды. Алайда, Клерволық Бернард орденде тез арада беделге ие болды. Ол бейнелеу өнеріне қарсы болғандықтан, сурет салу тоқтатылды және, мүмкін, 1154 жылы жаңартылған ережелер бекітілгеннен кейін толығымен тыйым салынды. Круцификстерге рұқсат берілді, ал кейін сурет салу мен безендіру қайтадан қолға алынды. Жақында "Бернардиндік жоспар" деп аталатын "қарқынды" сәулеттің Бернардтың өзі жасаған емес екені, оны "классикалық цистерциандық жоспар" деп қарастыру дұрыс екені көрсетілді – бұл төменгі аскетизм стандарттарының келісімдік жоспары, кең ауқымды институционалдық қабылдауға бағытталған.

Құрылыс

Орта ғасырдың жоғары кезеңінде шіркеудің құрылыс жобалары зор амбицияларды көрсетті, үлкен мөлшерде тас қазылып, цистерциан жобалары да осыған ұқсас болды. Фоиньи аббаттығы ұзын, ал Восель аббаттығы да ұзын болды. Цистерциандар аббаттықтар мен кафедральдардың құрылыс алаңдарын басқарудың қиын міндетінде жақсы беделге ие болды. Әйгілі Бернардың өзінің інісі Акард Рейн аймағындағы Химмерод аббаттығы сияқты көптеген аббаттықтардың құрылысын қадағалаған. 12 ғасырдағы Йоркширдегі Байланд аббаттығынан архитектуралық эскиздердің ең көне мысалы табылды. Эскиздер – бұл архитектуралық суреттер, олар 2–3 мм тереңдікте тасқа ойылып, боялған, архитектуралық егжей-тегжейлерді масштабта көрсеткен.

Инженерлік

Цистерциандық тәртіп алыс аңғарлардағы монастырлар үшін гидравликалық инженерия техникасын дамытуда едәуір жаңашыл болды. Тарихшы Ален Эрланд Бранденбургтің жазуынша:

1120 жылдардан бастап цистерциандық архитектураның сапасы тікелей тәртіптің технологиялық тапқырлығымен байланысты. Олар металлға, кенін өндіруге де, оны келесідей өңдеуге де маңыз берді. Фонтенэй аббаттығында ұстахана сыртта емес, монастырь ішінде орналасқан: металл өңдеу монахтардың жұмысының бір бөлігі болды, бірақ жай бауырластардың емес. Бұл тәжірибе жылдам тараған болуы мүмкін; готикалық архитектураны басқаша түсінуге болмайды. Архитектураның көптеген жетістіктері металлдың игеру деңгейіне байланысты болды, оның өндірілуінен бастап тас кесуге дейін, әсіресе құрылыста қолданылатын металл құралдардың сапасына қатысты. Металл 12-ші ғасырдан бастап готикалық сәулетшілер аркалардағы байланыстырушы элементтерде, кейіннен Rayonnant стиліндегі нығайтылған таста кеңінен қолданылды. Басқа құрылыс материалы – ағаш 10-11 ғасырлардағы кең ауқымды ормандарды жоюдан кейін тапшы болды. Цистерциандықтар өздерінің орман шаруашылығын мұқият басқару және сақтауда ерекше көңіл бөлді.

Мұра

Францияның Фонтенендегі цистерциан аббаттары, Англиядағы Фонтан, Португалиядағы Алькобаса, Испаниядағы Поблет және Германиядағы Маулбронн бүгінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындары ретінде танылған. Франция мен Англияның аббаттары роман және готика сәулетінің көрнекті үлгілері болып табылады. Фонтененнің сәулеті алғашқы цистерциан қауымдастықтарында қабылданған "өздігінен қамтамасыз ету идеалының тамаша бейнесі" деп сипатталған. Алькобаса монастырының архитектуралық стильдің тазалығы, материалдардың әсемдігі және құрылыс кезіндегі ұқыптылығы, сондай-ақ Испаниядағы ең ірі монастырьлардың бірі – Поблет монастырының қатаңдығы, сұлулығы және ішкі бекінілген патшалық резиденциясы да осымен саналасады. Германиядағы Маулбронн аббаттығы Альп тауларының солтүстігіндегі ең толық және жақсы сақталған ортағасырлық монастырлық кешен болып есептеледі. Оның шіркеуінің кезеңдік готика стилі готика сәулетінің Солтүстік және Орталық Еуропаның көп бөлігінде таралуына зор ықпал етті, ал аббаттың күрделі дренаж желісі, суару каналдары мен резервуарлары "ерекше" мәдени қызығушылық тудырды. Польшада бұрынғы цистерциан монастыры Пелплин соборы кірпіш готиканың маңызды мысалы болып табылады. Вончок аббаттығы – поляк роман сәулетінің ең бағалы үлгілерінің бірі. Ең ірі цистерциан кешені – Любиж (Любиж, Польша) аббаттығы – барокко сәулетінің шедеврі және әлемдегі екінші ірі христиандық сәулеттік кешен.