Оахаканың таулы аймағында тұратын Миксе тайпасы туралы ақпарат. Тілдері, мәдениеті, өзінің атауы "Ayuujkjä'äy" мағынасы және "Миксе" сөзінің шығу тегі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Микс (испан тілінде mixe немесе сирек mije ˈmixe) – Мексиканың Оахака штатының шығыс таулы аймағында тұратын ежелгі халық. Олар микс тілдерінде сөйлейді, бұл тілдер микс-зоке тілдер тобына жатады. Аймақтың басқа ежелгі топтарына қарағанда олар мәдени тұрғыдан консервативті және бүгінгі күнге дейін өз тілін сақтап келеді. SIL International 1993 жылы 90 000 микстің микс тілінде сөйлейтінін бағалаған. Микс халқы өздерін Аюукьяй деп атайды, яғни "тау тілін сөйлейтін адамдар". "Микс" сөзі, болжам бойынша, науатль тіліндегі "бұлт" деген мағынаны білдіретін mīxtli сөзінен шыққан.
The Mixe (Spanish mixe or rarely mije ˈmixe) are an Indigenous people of Mexico who live in the eastern highlands of the state of Oaxaca. They speak the Mixe languages, which are classified in the Mixe–Zoque family, and are more culturally conservative than other Indigenous groups of the region, maintaining their language to this day. SIL international estimated that 90,000 Mixe spoke Mixe language in 1993. The Mixe name for themselves is Ayuujkjä'äy meaning "people who speak the mountain language". The word "Mixe" itself is probably derives from the Nahuatl word for cloud: mīxtli.
География
Микселер Оахака қаласының солтүстік-шығысында орналасқан Сьерра-Миксе тауларында тұрады. Аймақ оңтүстік-батысында Оахака алқабымен, шығысында Техуантепек жазығымен, солтүстігінде Шоапам және Веракрус штатының жоталарымен шектеседі. Бұл қиын-қыстау және шалғай аймақ Сьерра-Мадре-де-Оахаканың бір бөлігі. Батыс Микселері таулы, қоңыржай биік жазықта өмір сүреді, ең ірі Миксе орталықтары Сан-Педро мен Пабло Аютла (Миксе тілінде Ту’укьом), Тлахуитольтепек (Ксемгькшп) және Тотонтепек (Анькьвам) қалаларында орналасқан. 2400 метрден жоғары биіктікте Миксе шаруалары жүгері, бұршақ, картоп және қабақ өсіреді. Орталық Микселер Zacatepec (Mɨɨygɨxy) және Juquila (Kɨngɨ'ɨm) шаһарларының маңында шоғырланған. Бұл аймақта кофе және ащы бұрыш өсіріледі. Шығыс Микселері Техуантепек мойынының тропикалық жазығында, Матиас Ромеро қаласының жанында тұрады. Мұнда 35 метрден 1000 метрге дейінгі биіктікте банан, музо (бананның бір түрі), және қант қамысы сияқты тропикалық дақылдар өсіріледі. Миксе аймағы жапотектер мен чинантектер мекендейтін аймақтармен шектеседі, және Микселер олармен белгілі бір байланыста болады. Миксе аймағын үш ірі өзен суарады: Папалоапан, Коатзакоалькос және Техуантепек. Сьерра-Миксе тауларында үш шыңның биіктігі 3300 метрден аспайды: Cempoaltepetl (Миксе тілінде Ipxyukp, "жиырма бас тау"), Cerro Blanco және Cerro Malinche.
The Mixe live in the Sierra Mixe, which is northeast of the city of Oaxaca. The region borders the Valley of Oaxaca to the southwest, the lowlands of Tehuantepec to the east, and the highlands of Choapam and the state of Veracruz to the north. This rugged and remote area is part the Sierra Madre de Oaxaca. The western Mixe live in a mountainous temperate highland zone with the largest Mixe centers in San Pedro and Pablo Ayutla (in Mixe called Tu'ukyom), Tlahuitoltepec (Xemgɨxp) and Totontepec (Añkɨwam). At elevations above 2,400 meters, Mixe farmers cultivate maize, beans, potatoes, and squash. The midland Mixe are centered on Zacatepec (Mɨɨygɨxy) and Juquila (Kɨngɨ'ɨm). In this region, they grow coffee and chili peppers. The eastern Mixe live near the city Matías Romero in the tropical lowlands of the Isthmus of Tehuantepec. Here, at elevations from 35 to 1.000 meters, they grow tropical crops such as bananas, plantains, and sugar cane. The Mixe region borders on regions inhabited by Zapotecs and Chinantecs, with whom the Mixe have some contact. The Mixe region is watered by three large rivers the Papaloapan, the Coatzacoalcos and the Tehuantepec. Three peaks in the Sierra Mixe reach heights above 3300 meters: at Cempoaltepetl (in Mixe Ipxyukp "the Mountain of twenty heads"), Cerro Blanco and Cerro Malinche.
Тарих
Тілдік дәлелдер ольмектермен байланысты екенін көрсетеді, бірақ микстерді ольмектермен емес, Оңтүстік Американың Анд тауларындағы жергілікті мәдениеттермен байланыстыратын теориялар да бар. Микстердің ауызша тарихында олар қасиетті тау – Cempoaltepetl-ге қоныстанды, онда аңыз бойынша король Кондой (сонымен қатар Ëy Konk немесе Ko’ong Oy деп те белгілі) басшылығымен сәтті мемлекет құрды. Испандықтар келгенге дейінгі дәуірде микстер туралы көбінесе ештеңе белгілі емес, себебі Микс аймағында археологиялық қалдықтар өте сирек, ал жазбаша деректер де аз. Заахиланың сапотека патшалығы да, ацтек империясы да микстерді толық бағындыра алмағаны мәлім. Мексиканың орталық бөлігі мен Оахака алқабын испандықтар басып алғаннан кейін, Диего Сандовал басқаратын испан әскері солтүстіктегі Сиерра Микске, аймақтағы микстер мен чинантектерді бағындыру үшін жіберілді. Экспедиция сәтсіз аяқталып, микстер жеңілмеді. Эрнан Кортес Испания короліне жолдаған хатында, сапотека және микс провинциялары ғана бағындырылмағанын айтқан: «Барлық аумақта, бір теңізден екіншісіне дейін, жергілікті халық шағымсыз қызмет етеді, тек Тегуантепеке, Чинанта, Гуахака және Гуазакуалько провинцияларының арасында орналасқан екі провинцияны қоспағанда, олардың төрт провинциясының ортасында; осы екі провинцияның халқы сапотека және микс деп аталады. Олардың жері соншалықты тасты, тіпті жаяу өтуге де қиын, өйткені мен оларды бағындыру үшін екі рет адамдарды жібердім, бірақ олар жердің қиындығынан және жауынгерлердің өте қатал және жақсы қаруланғандықтан мұны істей алмады». Эрнан Кортес, король Карл V-ге төртінші хат.
Linguistic evidence suggests connection with the Olmecs, however there has been some theories that don't associate the Mixe with the Olmec, but with the native cultures of the South American Andes. In the Mixe migration oral history they came to settle at the holy mountain Cempoaltepetl—where led by the legendary king Condoy (also known as Ëy Konk, or Ko’ong Oy) they built a successful kingdom. Almost nothing is known about the Mixes in prehispanic times as there are very few archeological remains in the Mixe area and written sources are equally scarce. It is known that neither the Zapotec kingdom of Zaachila nor the Aztec empire succeeded in subduing the Mixes completely. After the Spanish conquest of central Mexico and the valley of Oaxaca a Spanish force under the command of Diego Sandoval was sent north to the Sierra Mixe to subdue the Mixes and Chinantecs of that region. The expedition failed and the Mixes remained unconquered. Hernán Cortés even mentions in his letters to the King of Spain that the provinces of the Zapotecs and the Mixes were the only ones to remain unconquered. "In the whole territory, from one sea to the other, the natives serve without complaint, save for two provinces which lie between those of Teguantepeque, Chinanta, Guaxaca and Guazacualco, in the middle of all four; the people of these two provinces are called Zapotecas and Mixes. Their land is so rocky that it cannot be crossed even on foot, for I have twice sent people to conquer them, who were unable to do so because of the roughness of the terrain, and because the warriors are very fierce and well armed" Hernán Cortés, Fourth Letter to King Charles V
1555 жылы доминикан ордені микстердің рухани жаулап алуын бастағанда испандар мен микстер арасындағы алғашқы бейбіт байланыс орнатылды. Олар Жукила, Тотонтепек және Кетцальтепекте шіркеулер мен миссиялар салды. Микстер әлі күнге дейін ешқашан бағындырылмағанымен мақтанады.
In 1555 the first peaceful contact between Spaniards and Mixes were undertaken when the Dominican order began the spiritual conquest of the Mixes. They built churches and missions in Juquila, Totontepec and Quetzaltepec. The Mixes still pride themselves of never having been conquered.
Мәдениет
Микстер негізінен жүгері, бұршақ, қабақ және картоп егіп, күн көрістік шаруашылықпен айналысады, сонымен қатар ұсақ жануарларды аулау және кішкентай өзендер мен ағыстарда балық аулау арқылы табыс табады. Бірақ соңғы ғасырда Микс аймағының орталық бөлігі кофе өндірісін коммерциялық деңгейге көтерді, көбінесе шағын фермерлер өздері қуырылған бұршақтарын Микс аймағынан тысқары сатып алушыларға сатады. Микстер Оахакада үлкен мыс оркестрлерімен әйгілі. Әрбір Микс қаласында жергілікті мерекелерде өнер көрсететін оркестр болады. Кейбір қалаларда дәстүрлі тоқу арқалық тоқыма станоктарында жасалады, ал басқалары негізінен керамика өндірісімен айналысады.
The Mixe largely live from subsistence agriculture of corn, beans, squash, and potatoes, complemented by hunting small game and fishing on the smaller rivers and streams. However, in the past century, the midland Mixe have begun to commercialize coffee, usually as small producers who sell their roasted beans to buyers from outside the Mixe area. The Mixe are well known in Oaxaca for their large brass bands. Every Mixe town has a band that performs in their local festivals. In some towns traditional weaving is practiced on backstrap looms whereas other towns mainly produce ceramics.
Тіл
Миксе тілі – миксе-соке тілдер отбасының миксеялық тармағына жататын тіл. Оның ең жақын туыстары – Веракрус штатында сөйленетін Саюла Пополука және Олута Пополука тілдері. Бұл тіл полисинтетикалық, ергативті және қатысушыларды көрсету үшін тікелей-кері жүйесін қолданады. Оны үш диалект аймағына бөлуге болады: Таулық Миксе (Солтүстік Таулық, Тотонтепек маңында, және Оңтүстік Таулық, Tlahuitoltepec, Ayutla және Tamazulapan маңында сөйленетін), Орталық Миксе (Juquila және Zacatepec маңында сөйленетін) және Жазық Миксе (Guichicovi маңында сөйленетін). Миксе тілдері жеткілікті түрде зерттелмеген, ал көптеген нұсқалары мүлдем құжатталмаған. Ең жақсы зерттелген диалектілер – Тотонтепек, Аютла және Коатлан диалектілері, олар үшін SIL халықаралық ұйымы сөздіктер мен кішкентай грамматикалар жариялаған.
The Mixe language is a language of the Mixean branch of the Mixe–Zoque language family. Its closest relatives are Sayula Popoluca and Oluta Popoluca spoken in Veracruz. The language is polysynthetic, ergative and employs a direct–inverse system for participant reference. It can be subdivided into three dialect areas: Highland Mixe (northern Highland spoken around Totontepec and Southern Highland spoken around Tlahuitoltepec, Ayutla, and Tamazulapan), Midland Mixe (spoken around Juquila and Zacatepec) and Lowland Mixe (spoken around Guichicovi). The Mixe languages are poorly documented and many variants are not documented at all. Best documented are the dialects of Totontepec, Ayutla and Coatlán for which dictionaries and small grammars have been published by SIL international.
Әлеуметтік құрылым
Ядролық отбасынан басқа, Микс әлеуметтік құрылымының маңызды бөлігі – Микс қоғамының негізгі құрамы болып табылатын "жүк" жүйесі. Бұл жүйеде әр ауылдың ер адамдары арасында "карго" деп аталатын бірнеше азаматтық және діни лауазымдар кезекпен беріледі. "Жүк" иелері діни мерекелерді ұйымдастыру және қаржыландыру, діни нысандарға күтім жасау немесе оларды сақтау сияқты қоғамдыққа пайдалы міндеттерді өз мойнына алады. Бұл лауазым ақысыз және бір жылға беріледі; кейбір "жүктер" иесіне үлкен қаржылық жауапкершілік жүктеуі мүмкін. Көптеген "жүктерді" атқарған адамдарқадірленеді, ал қоғамда барлық мүмкін "жүктерді" атқарған санаулы адамдар ақсақалдар кеңесіне кіреді. Көптеген Микс халқының түрлі протестанттық бағыттарға өтуімен байланысты, көптеген қалаларда "жүк" жүйесінің маңызы төмендеп, әлеуметтік шиеленістер тудырды.
Besides the nuclear family, an important part of Mixe social structure is the cargo system which is an integrated part of Mixe society. In the cargo system a number of civic and religious offices called "cargos" rotate among the men of each village. Cargoholders assume responsibilities of public interest such as arranging and paying for certain religious celebrations, caring for religious images, or upholding. A cargo is unpaid and held for a year; some cargoes include rather large financial obligations to the cargoholder. Persons who have held many cargoes are respected and the few persons who have held all possible cargoes in the community are part of a council of elders. With the conversion of many Mixes to different Protestant branches the functionality of the cargo system has been challenged in many towns resulting in social tension.
Дін
Ритуалдық іс-әрекеттерге тіршілік күшін сыйлайтын адам емес бірлікке (yë’ yïkjujykypyëjkp) бағытталған дұғалар мен құрбандықтар жатады. Сондай-ақ, жаңбыр, жел және жер сияқты құбылыстарға арналған рәсімдер орындалады. Миксе халқының ритуалдық рәсімдерін негізінен әйел шамандар жүзеге асырады, олар 'қорғау, болжам жасау, бала туу, саяхат және аң аулау' сияқты алуан түрлі рәсімдерді атқарады, бұл олардың Мезоамерикалық ата-бабалары – олмектердің рәсімдік дәстүрлерімен байланысын және одан дамуын көрсетеді. "Өмір – жаратылыс процесі" еңбегінде Периг Питроу адамдардың өсу, көбею, қартаю және өлім сияқты тіршілік процестерін түсіну үшін технологиялық іс-әрекеттерді пайдаланатынын айтады. Мысалы, Миксе халқының мифологиясындағы жердің жаратылуы, қыш ыдыс жасау процесіне ұқсас, сатылап жүзеге асатын процесс. Миксе халқының жаңа туған нәрестелеріне оларды мықты ету үшін, қыш ыдысты отта қатайту сияқты, ырымдық ванналар беріледі. Адам өмірі Жаратушының құрып, қалыптастырған нәрсесі деп есептеледі. Миксе халқының жаратылыс мифында "Идея тудырушы" (täätyunpï) әлемнің барлық жаратылысын қалай қалыптастыратыны баяндалады. Бұл мифте "Идея тудырушының" жаратқан әлемі себет тоқуға немесе қыш бұйымдар жасауға теңеледі, ал жаратылыстың өнімдері жансыз заттар ретінде сипатталады, ал содан кейін "Тіршілік күшін сыйлаушы" (yë’ yïkjujykypyëjkp) осы заттарға өмір сыйлайды. Осылайша, қыш өнеркәсібіндегі шебердің балшықты пісіргені сияқты, жарату процесінің екі бөлігі бар, және бұл олардың салт-дәстүрлерінде, мысалы, туған кездегі рәсімдерде немесе жаңбырға арналған рәсімдерде көрінеді, олар жерге "тіршілік күшін сыйлау" мақсатын көздейді. Миксе халқы Мезоамериканың Колумбқа дейінгі дәуірде бүкіл аймақта қолданылған 260 күндік ритуалдық күнтізбені әлі де қолданатын аз ғана халықтардың бірі. Миксе халқы ритуалдық күнтізбені болжам жасау, рәсімдерді жоспарлау және балаларға есім қою үшін пайдаланады. Миксе халқының екі есімі бар: туған кезде Миксе тілінде берілген күнтізбелік есім және крещение рәсімінде берілген испандық католиктік есім. Нагуализм де Миксе халқының діни сенімдерінің бір бөлігін құрайды: Миксе халқы әр адам жануармен бір уақытта дүниеге келеді деп санайды, ол олардың Цо'огы (Нахуал/жануар аналогы) болады – жануар адамның жанының бір бөлігін алып жүреді және екеуі де ортақ тағдырмен байланысқан болады.
Ritual practices include prayers and sacrifice to a non human entity called ‘The One Who Makes Being Alive (yë’ yïkjujykypyëjkp),’ which gives vitality. Rituals are also performed to entities such as the Rain, the Wind, and the Earth. Ritualistic ceremonies of the Mixe people involved primarily female shamans practicing diverse rituals involving but not limited to 'protection, divination, childbirth, travel, and hunting,' reflecting their connection to and evolution from ceremonial traditions of their Mesoamerican ancestors, the Olmec people. In Life as a Making, Perig Pitrou asserts that humans use technological activities to understand vital processes such as growth, reproduction, aging, and death. For example, the building of the earth in the Mixe origin story is a sequential process similar to that of pottery making. Mixe newborns are given ritual baths to make them strong and hard, similar to the hardening of pottery in a kiln. Human life is seen as being built and shaped by the Creator. The creation myth of the Mixe people involves how ‘The One Whose Activity is to Have Ideas’ (täätyunpï) molds and shapes the world’s beings. In this myth, the world created by ‘The One Whose Activity is to Have Ideas’ is likened to basket weaving or pottery, and the being’s creations are described as inanimate objects, with ‘The One Who Makes Being Alive (yë’ yïkjujykypyëjkp)’ being the one who then breathes life into these objects created by ‘The One Whose Activity is to Have Ideas.’ In this way, much like a potter baking a piece of clay, there are two parts to creation and this is evident in their customs, such as birth rituals or rituals for rain to “breathe life into” the earth. The Mixe are among the few contemporary indigenous communities of Mesoamerica to still use the 260 day ritual calendar which was in use throughout Mesoamerica in pre Columbian times. The Mixe use the ritual calendar for divination, planning of rituals and in order to determine the names given to children. Mixes have two names: a calendrical name in the Mixe language given at birth and a Spanish Catholic name given at baptism. Nagualism also forms a part of Mixe religious beliefs: the Mixe believe that every person is born simultaneously with an animal which becomes their Tso'ok (Nahual/animal counterpart) – the animal carries part of the human's soul and the two beings will share a common destiny.