Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Серб православтық христиан монастыры Косово аймағында.
Serbian Orthodox Christian monastery in Kosovo
Грачаница монастыры король Милутиннің соңғы ең ірі құрылыстарының бірі. Монастырь Грачаницада, Липьян қаласының жанындағы серб анклавында орналасқан, бұл Липлян епископтарының бұрынғы резиденциясы.
The Gračanica Monastery is one of King Milutin's last monumental endowments. The monastery is located in Gračanica, a Serbian enclave in the close vicinity of Lipjan, the old residence of bishops of Lipljan.
География
Монастырь Сербияның Липжан қаласына жақын Грачаницада орналасқан, Приштинадан шамалы қашықтықта. Ол Косово даласында, Грачанка өзенінің сол жағасында орналасқан, ал Грачанка өзені Ситница өзенінің оң саласы болып табылады. Атауы славян тіліндегі "Градац" сөзінен шыққан, ол бекітілген қалалардың топонимі.
The monastery is located in Gračanica, a Serbian enclave near Lipjan, some from Pristina. It is situated on the Kosovo field, on the left riverbank of Gračanka, a right tributary of the Sitnica river. The name is derived from Slavic Gradac, a toponym of fortified cities.
Тарих
Грачаница 13 ғасырдағы Әулие Мария шіркеуінің қираған орнында салынған. Ол Липлян епархиясының орталығында орналасқан. Стефан Милутиннің ктеторлық жазбасы оңтүстік қабырғада, оның ішінде: «Мен Липлян епископтығының Грачаницадағы Әулие Мария шіркеуінің қираған күйін және құлдырауын көрдім, сондықтан оны қайта салып, ішін де, сыртын да бояп, әсемдедім» деп жазылған. 1346 жылы Сербия архиепископтығы Патриархатқа дейін көтерілгенде, Липлян епискобына митрополит атағы берілді, содан бері олар Липлян немесе Грачаница митрополиттері деп аталды. Бұрынғы монастырь кешенінен тек шіркеу ғана сақталған. Батыс жағындағы фрескаларды қорғау үшін бірнеше онжылдықтан кейін нартекс пен мұнара салынды. 1379–1383 жылдары Осман әскері нартексті бірнеше рет қиратқан, мұнара өртеніп, құнды қолжазбалар мен басқа да бағалы заттардың мол жиынтығы жойылған. 1383 жылы нартекс қайта жаңартылды. Тағы да, Грачаница 1389 жылғы Косово шайқасы кезінде зардап шекті. Осман билігі тұсында Грачаница маңызды мәдени орталыққа айналды. Митрополит Никанор (1528–1555) тұсында алтарьға бірнеше иконалар салынды. Сонымен қатар, баспа машинасының арқасында Никанор көптеген қызмет кітаптары мен монастырьға қажетті заттарды алды. 1564 жылы патшалық есіктерді митрополит Дионисий тапсырыс берді, оның қазасы нартекстегі фрескада бейнеленген. Патриарх Макарий Соколовичтің күш-жігерімен ірі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Сыртқы нартекстің барлық терезелері қабырғамен жабылып, 1570 жылы жаңа фрескалар салынды. Патриарх Пайсийдің арқасында шіркеу қорғасынмен жабылды, ал 1620 жылы иконостасқа үлкен крест орнатылды. Монастырь 17 ғасырдың соңында, Ұлы түрік соғысында, Венаның екінші қоршауы кезінде, оған сербтер христиандық жақта қатысқаннан кейін қайта зардап шекті. Түріктер қорғасыннан жасалған крестті алып, едендегі плиткаларды, сондай-ақ патриарх Арсений III монастырьда жасырған қазынаны алып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оны монахтар жаңартты және содан бері монастырь ретінде қызмет етеді. Қазіргі таңда монастырьда 24 қарындас бар, олар икона салу, шаруашылық, тігін және басқа да монастырьлық жұмыстармен айналысады. 1999 жылы монастырь екі рет НАТО әуе күштерімен бомбаланды. Косово соғысынан кейін (1998–1999) Рашка және Призрен епискобы Артемий Радосавлевич өзінің ресми орнын Призреннен осы монастырьға көшірді, содан бері монастырь Косово сербтерінің ең маңызды рухани, сондай-ақ ұлттық және саяси орталығына айналды. 1990 жылы монастырь ерекше маңызды мәдениет ескерткіші деп жарияланды, ал 2006 жылдың 13 шілдесінде ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне «Косово ортағасырлық ескерткіштері» деген атаумен енгізілді, бұл Високи Дечани ескерткішіне қосымша болып табылады, ол Дүниежүзілік мұра тізіміне қауіпті ескерткіштер ретінде енгізілген.
Gračanica was constructed on the ruins of an older 13th century church of the Holy Virgin. It was located in the centre of the Eparchy of Lipljan. Stefan Milutin's ktetor comment are written on the southern wall, including "I have seen the ruins and the decay of the Holy Virgin's temple of Gračanica, the bishopric of Lipljan, so I have built it from the ground and painted and decorated it both from inside and outside". In 1346, when the Serbian Archbishopric was raised to the rank of Patriarchate, the bishop of Lipljan was granted the honorary title of metropolitan bishop, and since that time they were called metropolitans of Lipljan or Gračanica. Of the former monastic compound, only the church has survived. The narthex and the tower were added a few decades later, in order to protect the frescoes on the west facade. The narthex was heavily damaged by the Ottomans several times between 1379–1383, when the tower was burned and a fire devoured a rich collection of manuscripts and other precious objects. The narthex was reconstructed in 1383. Again, Gračanica suffered damages at the time of the Battle of Kosovo (1389). During Ottoman rule Gračanica became an important cultural center. In the time of Metropolitan Nikanor (1528–1555) several icons were painted on the altarpiece. Also, because of the printing press, Nikanor obtained numerous service books and objects for monastic use. The royal doors were commissioned in 1564 by Metropolitan Dionisije, whose death is represented on a fresco in the narthex. Major restoration took place through efforts of Patriarch Makarije Sokolović. All the openings on the external narthex were walled up and new frescoes were completed in 1570. Thanks to Patriarch Pajsije, the church got its leaden roofing, and in 1620 the large cross with crucifix was made on the iconostasis. The monastery was exposed to new damages toward the end of the 17th century, in the Great Turkish War, after the second siege of Vienna in which the Serbs took part on the Christian side. Turks removed the leaden cross and pulled out the floor tiles, together with the treasure hidden in the church by Patriarch Arsenije III. After the World War II it was renewed by nuns and has been serving as a convent since. Today there are 24 sisters in the monastery who are active in icon painting, agriculture, sewing and other monastic obediences. In 1999 the monastery was bombed twice by NATO airplanes. After the Kosovo War (1998–99), Bishop of Raška and Prizren Artemije Radosavljević transferred his official seat to this monastery from Prizren and since then the monastery has become not only the most important spiritual but also the national and political center of the Serb community in Kosovo. The monastery was declared a Monument of Culture of Exceptional Importance in 1990, and on 13 July 2006 it was placed on UNESCO's World Heritage List under the name of Medieval Monuments in Kosovo as an extension of the Visoki Dečani site which was overall placed on the List of World Heritage in Danger.
Сәулет
Грачаница – Серб-Византия дәстүріндегі орта ғасырлық серб құрылыс өнерінің қалыптасқан нүктесі болып табылады. Шіркеудің пішіні – бірінің ішіне енген қос крест, ішкі крест тік силуэтті қамтамасыз етеді, соның арқасында орталық күмбез массалардың біртіндеп күрделенуімен жоғары көтеріледі. Күмбез төрт жеке тұрған бағанаға тіреледі. Крест остары арасындағы кеңістіктердің үстінде орналасқан төрт кішкентай күмбез бүкіл жоғары жатқан кешенге тұрақты құрылым береді. Үш үшбұрышты апсида (орталық апсида ең үлкені) алтарь аймағын сырттан аздап ерекшелендіреді. Диаконик және протезис толық қабырғалармен бөлінген. Неф пен нартекс арасында кең, салмақты бағаналар орналасқан, ал католикон (монастырлық шіркеу) жоғарырақ деңгейде орналасқан. Шіркеу кірпіш пен тас қатарластырылып салынған. 14 ғасырдың соңында экзонартекс екі қатарлы аркадалармен қосылды, бірақ олар 16 ғасырда жабылды.
Gračanica represents the culmination of the Medieval Serbian art of building in the Serbo Byzantine tradition. The church has the form of a double inscribed cross, one inside the other, the inner one providing for a vertical silhouette so as to raise the central dome upwards on a graded elaboration of masses. The dome rests on four free standing pillars. Above the spaces between the cross shafts, four smaller domes give a regular structure to the whole crowning complex. Three three sided apses (the central one being the largest) put a mild distinction on the altar space externally. The diaconicon and the prothesis are separated by full walls. Between the nave and the narthex there are wide, heavy pillars and the katolikon (conventual church) is on a level higher. The church was built in alternate courses of brick and stone. At the end of the 14th century an exonarthex was added with double arcades, but these were blinded in the 16th century.
Өнер
Ғибадатханада үш түрлі сурет салу өнерін аңғаруға болады. Ең ертедегісі – негізгі залдың (нав) ішінде, ал екі кешігірегі – нартексте сақталған. Фрескалар 1321–1322 жылдары салынған. Сурет салу жұмыстары жақсы сақталған. Негізгі залдағы композициялар Иса Мәсіхтің жердегі өмірі мен шіркеу күнтізбесіне арналған. Грачаницаның маңызды суреттері – мерекелік цикл, Мәсіхтің құлқына түсуі және Ғажайыптары. Нартекс ішінде негізін қалаушылардың портреттері: король Милутин мен королева Симонида, корольдің анасы – королева Елен д’Анжу монах қызы ретінде және король Милутин монах ретінде бейнеленген. Неманьич әулетінің шежіресі ерекше маңызға ие, ол Стефан Неманьядан басталып Милутинмен аяқталады – бұл алғаш рет суретпен бейнеленген. Сондай-ақ, нартексте Соңғы Соттың толық суреті бар. Солтүстік параклесионда Әулие Николайдың өмірінен көріністер, ал оңтүстік параклесионда Ескі Ұстанымнан көріністер, сондай-ақ Мәсіхтің және Құдай анасының өмірінен эпизодтар бейнеленген. Суретшілердің шеберлері Михаил мен Евтихье және олардың көмекшілері болған деп есептеледі. Экзонартексте 1570 жылғы патриарх Макарие Соколовичтің тапсырысымен салынған маңызды фрескалар бар. Нартексте 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басында жасалған суреттер де бар, олардың ішінде Исаның крещениесі, Құдай анасының Акатист гимнінің бөліктері және Экуменикалық кеңестері бар. Дегенмен, Грачаницаның нартексінде екі тақырып басым: Қасиетті Таң Шыршасына мадақ және Әулие Савтан патриарх Макарие Соколовичке дейінгі серб архиепископтарының процессиясы. Грачаница митрополиті Дионисийдің қазасы туралы тарихи композиция нартекстің оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатыр. Грачаница суреттері Милутин дәуірінің ең маңызды жетістіктерінің бірі болып саналады, олар Византияның сәнді және зәулім стилінің – Палеолог Ренессансының ықпалымен ерекшеленеді. Стильдік тұрғыдан алғанда, олар Милутиннің басқа құрылыстарының өнерімен де байланысты.
In the church three kinds of painting can be discerned. The earliest is found in the nave, whereas two later ones can be recognized in the narthex. The frescoes were painted in 1321–1322. The painting works have been well preserved. The compositions in the nave deal with the earthly life of Jesus and the ecclesiastical calendar. The focal paintings of Gračanica include the Festival Cycle, the Passion and the miracles of Christ. Inside the narthex, there are portraits of the founders: King Milutin and Queen Simonida, Queen Hélène d'Anjou (king's mother) as a nun and King Milutin as a monk. Of particular importance is the Nemanjić dynasty genealogy, the first ever painted, which starts with Stefan Nemanja and ends with Milutin. Also in the narthex, there is an exhaustive illustration of the Last Judgment. The scenes from the life of St. Nicholas are in the north parecclesion, while the walls of the south one display scenes from the Old Testament and the lives of Christ and the Mother of God. The master painters supposedly were Michael and Eutihije with their assistants. There are also considerable frescoes from 1570 in the exonarthex, commissioned by Patriarch Makarije Sokolović. There are some paintings in the narthex that date back to the late 14th and early 15th centuries, including the Baptism of Jesus, parts of the Virgin's Acathistus Hymns and the Ecumenical Councils. Two subjects, however, dominate the narthex of Gračanica: the Doxology to the Holy Virgin and the procession of the Serbian archbishops from Saint Sava to Patriarch Makarije Sokolović. A historical composition of the death of the Metropolitan of Gračanica Dionisije covers the southeastern part of the narthex. The paintings of Gračanica rank highest among the achievements of Milutin's period, characterized by influences of the Byzantine splendiferous and luxurious style called the Paleologan Renaissance. In terms of style, they are also related to the art of the other of Milutin's foundations.
Мұра
Белградтағы Әйгілі Сава шіркеуінің дизайны Грачаница мен Агия София үлгілеріне негізделген. Чикагодағы Жаңа Грачаница шіркеуі 1984 жылы аяқталып, қасиеттеп берілді. Герцеговачка Грачаница монастыры (серб. Манастир Херцеговачка Грачаница, латын әрпімен: Manastir Hercegovačka Gračanica) – 2000 жылы аяқталған, Босния және Герцеговинадағы Требинье қаласында орналасқан серб православиелік монастыры және Грачаница монастырының көшірмесі болып табылады. Зорка Стоянович және Десанка Максимович Грачаницаға арналған өлеңдер жазған.
The design of the Church of Saint Sava in Belgrade is based on the models of Gračanica and Hagia Sophia. In Chicago, the New Gračanica church is a detailed replica of Gračanica, completed and consecrated in 1984. The Hercegovačka Gračanica Monastery (Serbian: Манастир Херцеговачка Грачаница, romanized: Manastir Hercegovačka Gračanica), completed in the year 2000, is a Serbian Orthodox monastery located in Trebinje, in Bosnia and Herzegovina, and is largely a copy of the Gračanica monastery in Kosovo. There are poems dedicated to Gračanica by Zorka Stojanović and Desanka Maksimović.