1868 жылғы Британ-Индия армиясы мен Эфиопия императоры Теводрос II арасындағы шайқас

Кіріспе

1868 жылы британдық Үндістан әскері мен Эфиопия императоры Теводрос II арасындағы шайқас.

Британдық Үндістан
Қолдағандар: Эфиопиялық көтерілісшілер
| күші2 = ~4,000
| қазалар1 = тізім|
2 қаза болды. Мыңдаған есектер Египет және басқа елдерден жеткізілді, бірақ оларды тамақтандыру және суару үшін тиісті шаралар қабылданбағандықтан, жаңа келген әскерлер оларға жаңа жем мен су табуға мәжбүр болды. Зула қаласында базалық лагерь құрылды. Британдықтар жаңа хаки түстес бұрғылау жилеттерін және ақ матамен қапталған, «топи» деп аталатын топырақтан жасалған қалпақ киді. Оларға өткен жылы жаңа Snider Enfield мылтықтары берілді, бұл солдаттардың атыс қуатын минутына үш оқтың орнына минутына он оққа дейін арттырды. Лорд Нейпир 1868 жылдың қаңтар айының басында келді, ал экспедиция ақпан айының басында Сенафедегі алдыңғы лагерьден басталды. Мақсатына жету үшін екі ай уақыт кетті. Британдық күштердің алға жылжу жолы оларды қиын жерлер арқылы, Кумайли, Сенафе, Адиграт, Антало қалалары арқылы, Ашанги көлінің батысынан өтіп, Ваджират таулары мен Вадла жазығы арқылы алып өтті. Соңында император Теводрос Магдалаға ауыр артиллериясын тасымалдау үшін Житта шатқалы арқылы салған жолмен келді. 12 000 британдық және үнді әскерінен, Корольдік артиллерия мен Корольдік инженерлерден басқа, далалық күштерге мыналар кірді:

Британдықтар: 3-ші (Уэльс принці) драгун гвардиясы, 4-ші (патшаның өз) жаяу әскер полкі, 33-ші жаяу әскер полкі (1-ші Батыс атты полкі). 45-ші Ноттингемшир полкінің (Шервуд Форестер) алты жаяу әскер ротасы және Корольдік теңіз флотының зымыран батареясы. Армстронг артиллерия батареясы, олардың қаруларын көтерген пілдермен бірге, 5 сәуірде Таланта жазығында экспедицияға қосылды, Магдаладан 19 шақырым жерде, төрт күндік кешігу кезінде жабдықтың келуін күтіп тұрды. Кампанияның соңына қарай 26-шы (Камерон) жаяу әскер полкі де келді. Үндістандықтар: Бенгал атқышы әскерінің 10-шы полкі (лансерлер), Бенгал атқышы әскерінің 12-ші полкі, Бомбей атқышы әскерінің 3-ші полкі, 21-ші Пенджаб Бенгал жергілікті жаяу әскері, 23-ші Пенджаб Бенгал жергілікті жаяу әскері (пионерлер), 2-ші Бомбей жергілікті жаяу әскері (гренадиерлер), 3-ші Бомбей жергілікті жаяу әскері, 10-шы Бомбей жергілікті жаяу әскері, 21-ші Бомбей жергілікті жаяу әскері (теңізшілер), 25-ші Бомбей жергілікті жеңіл жаяу әскері, 27-ші Бомбей жергілікті жаяу әскері (1-ші белуж), Бомбей жергілікті артиллериясының №1 ротасы, Мадрас саперлері мен шахтерлері корпусы, Бомбей саперлері мен шахтерлері корпусы. Абиссиниялық күштердің нақты құрамын анықтау қиын болса да, британдық есептерде олардың аз мөлшерде артиллериясы және бірнеше мың қарусыз жеңіл жаяу әскері болғандығы айтылған.

Шайқас

Магдалаға шабуыл жасамас бұрын, олар Магдалаға баратын жалғыз жолдың арғы жағында орналасқан Арогье платосынан өтуі керек еді. Ол шабуылға өте қиын болар көрінді. Британдықтар таулы бөктерде 30-ға жуық артиллериялық құралдарымен орналасқан мыңдаған қарулы абиссиниялықтардың жолды кесіп тұрғанын көрді. Британдықтар абиссиниялық жауынгерлердің қорғаныстан шығып, оларға шабуыл жасамайтынын күтті және олардың қорғаныс позицияларына көп мән бермеді. Бірақ император мыңдаған сарбаздардың шабуыл жасауын бұйырды. 4-ші жаяу әскер полкі тез арада жауынгерлердің шабуылдаған қатарын қарсы алуға көшіп, олардың қатарына жойқын от ашты. Екі үнділік жаяу әскер полкі өздерінің атыс күшін қосып, шабуыл одан да қасіретті болды. Осыған қарамастан, абиссиниялық сарбаздар шабуылдарын жалғастырды, тоқсан минут бойы 500-ден астам адамнан айырылып, көптегені жарақат алды, олардың көпшілігі британдық қатарлардан 30 метрден аз жерде болды. Шайқас қызу болғанда, 33-ші полктің алдын ала қарауыл бөлімдері абиссиниялықтардың бір бөлігін жеңіп, олардың артиллериялық құралдарын басып алды. Абиссиниялық сарбаздар Магдалаға қайтты. Осы алғашқы шайқасқа қатысқан англо-индиялық авангардтың саны 600-ден 700-ге дейін адамды құрады. Соғыс қимылдарын бақылаған миссионерлердің бірі Снайдер мылтығының бір минутта алты рет атылатын мүмкіндігі шешуші болғанын айтты. Лондонға жіберген хабарында лорд Нейпир былай деп баяндады: "Кеше таңертең біз үш мың тоғыз жүз футқа төмен түсіп, Башило өзеніне жеттік және Магдалаға жақындадық, оны бірінші бригадамен барлау үшін. Теодор бізден бір мың фут биіктіктегі сыртқы бекіністен жеті қарумен оқ ашты, гарнизонның үш мың бес жүз адамы ерлікпен шабуыл жасады, ол ауыр залалмен сүрініп, жау Магдалаға қарай кері шегінді. Британдықтардың жиырмасы жараланды". Осы шабуылдан жарақат алған екі британдық сарбаз кейіннен жарақаттарынан қайтыс болды. Келесі күні британдықтар Магдалаға қарай жылжыды. Кейінірек жазған Клемент Маркхэм соңғы шабуыл күні болған "ерекше құбылысты" еске түсірді: "Таң атқанда күннің айналасында қоңыр түсті шеңбер пайда болды, оның радиусы шамамен 15° болатын, жарық бұлттар үнемі оның үстінен өтіп, қайтадан көтеріліп, бірақ ол түстен кейін шығыстан әдеттегі жаңбырлы дауылға дейін жоғалып кетпеді. Патшаның жеке қызметшісі Вальда Габир маған Теодор таңертең шатырынан шыққанда оны көргенін және ол қанды оқиғаның белгісі деп атап өткенін хабарлады". Тевдорос II шарттарды ұсыну үшін екі тұтқынды жіберді. Нейпир барлық тұтқындарды босатуды және шартсыз капитуляцияны талап етті. Тевдорос шартсыз капитуляциядан бас тартты, бірақ еуропалық тұтқындарды босатты. Британдықтар алға жылжуды жалғастырып, қамалға шабуыл жасады. (Жергілікті тұтқындардың қол-аяқтары кесіліп, платоны қоршап тұрған жардан төңкерілгені кейіннен анықталды.) Бомбалау минометтермен, ракеталармен және артиллериямен басталды. Содан кейін жаяу әскерлер қамалдың қақпаларын жарылтуға жіберілген Корольдік инженерлерді жауып, оқ атуды бастады. Жол тік жартастармен және бір жағынан тік құлайтын жартаспен, екінші жағынан тік жартас бетімен, "Кокет-Бир" деп аталатын басты қақпаға дейін созылды, ол 5 метрлік тас аркасына орнатылған қалың ағаш есіктерді қамтыды. Қақпаның екі жағында да тікенді және тікенекті қоршаулар орнатылған. Осы қақпадан кейін екінші бекіністі қақпаға дейін тағы бір жорық болды, ол соңғы платоға немесе амбаға алып шықты. Қақпаға жеткенде, алға жылжу тоқтады, өйткені инженерлік бөлім оқ-дәрі бөгеттерін және сатыларын ұмытып кеткенін анықтады және оларға қайта оралуға бұйрық берілді. Генерал Ставли одан әрі кешіктіруге қанағаттанбады және 33-ші полкке шабуылды жалғастыруды бұйырды. 33-ші полктің бірнеше офицері мен сарбаздары, Корольдік инженерлер корпусының офицерімен бірге негізгі күштен бөлініп, жартастан көтерілгеннен кейін, олардың жолы қабырғаның үстіндегі тікенді тікпен жабылғанын көрді. Өте бойлы сарбаз Джеймс Бергин штығымен тікенектің арасына тесік жасады, барабаншы Майкл Магнер оның иығына шығып, тікенектің арасынан Бергиннің артынан сүйреп шықты, ал сержант Коннер мен сержант Мерфи төменнен итеруге көмектесті. Бергин "Кокет-Бир" қақпасына қарсы тез атып, Магнер тікенектің арасынан басқа да сарбаздарды сүйреп шықты. Көптеген сарбаздар шабуылға түсіп, штыктарын ұстап, от ашып, қорғаушылар екінші қақпадан кері шегінді. Олар "Кокет-Бир" қақпасын толық жабылмастан шабуылдап, екінші қақпаны басып алып, амбаға бұзып кірді. Фрейзер Уинтер екінші қақпаның басына өрлеп, 33-ші полктің туын плато басып алынғанын көрсету үшін орнатты. Бергин мен Магнер осы оқиғада көрсеткен батылдығы үшін Виктория кресімен марапатталды. Тевдорос II екінші қақпаның ішінде өлі күйде табылған, патшайым Викторияның сыйы болған пистолетпен өзін-өзі атқан. Оның өлімі жарияланғаннан кейін, барлық қарсылық тоқтатылды. Оның денесі кремацияланып, дін қызметкерлерімен шіркеуде жерленді. Шіркеу 33-ші полктің сарбаздарымен күзетілді, бірақ Генри М. Стэнлидің сөзіне сәйкес, "шексиз алтын, күміс және мыс кресттермен", сондай-ақ зергерлік жұмыстармен және сирек таботтармен тоналды.

Before the force could actually attack Magdala, they had to get past the plateau at Arogye, which lay across the only route to Magdala. It certainly looked formidable to attack. The British could see the way barred by many thousands of armed Abyssinians camped around the hillsides with up to 30 artillery pieces. The British did not expect that the Abyssinian warriors would leave their defences to attack them and paid little regard to their defensive positions as they formed up to deploy. But the Emperor did order an attack, with many thousands of soldiers armed with little more than spears. The 4th Regiment of Foot quickly redeployed to meet the charging mass of warriors and poured a devastating fire into their ranks. When two Indian infantry regiments contributed their firepower, the onslaught became even more devastating. Despite this, the Abyssinian soldiers continued their attack, losing over 500 with more wounded during the ninety minutes of fighting, most of them at a point little over 30 yards from the British lines. During the chaotic battle, an advance guard unit of the 33rd Regiment outgunned some of the Abyssinian artillerymen and captured their artillery pieces. The surviving Abyssinian soldiers then retreated back onto Magdala. The Anglo Indian advance party involved in this first clash numbered between 600 and 700 men. One of the missionaries who observed the fighting noted that the breech loading Snider rifles, firing six volleys a minute, were decisive. In his despatch to London, Lord Napier reported: "Yesterday morning (we) descended three thousand nine hundred feet to Bashilo River and approached Magdala with First Brigade to reconnoitre it. Theodore opened fire with seven guns from outwork, one thousand feet above us, and three thousand five hundred men of the garrison made a gallant sortie which was repulsed with very heavy loss and the enemy driven into Magdala. British Loss, twenty wounded." Two of the British soldiers wounded in the attack would later die from their injuries. The following day the British force moved on to Magdala. Writing later, Clements Markham recalled "a curious phenomenon" that occurred on the day of the final assault: "Early in the forenoon a dark brown circle appeared round the sun, like a blister, about 15° in radius; light clouds passed and repassed over it, but it did not disappear until the usual rain storm came up from the eastward late in the afternoon. Walda Gabir, the king's valet, informed me that Theodore saw it when he came out of his tent that morning, and that he remarked that it was an omen of bloodshed." Tewodros II sent two of the hostages on parole to offer terms. Napier insisted on the release of all the hostages and an unconditional surrender. Tewodros refused to cede to the unconditional surrender, but did release the European hostages. The British continued the advance and assaulted the fortress. (The native hostages were later found to have had their hands and feet cut off before being sent over the edge of the precipice surrounding the plateau.) The bombardment began with mortars, rockets and artillery. Infantry units then opened fire, covering the Royal Engineers sent to blow up the gates of the fortress. The path lay up a steep boulder strewn track, on one side of which there was a sheer drop and on the other a perpendicular cliff face, leading to the main gateway, known as the Koket Bir, which included thick timber doors set into a 15 feet (5 m) stone archway. Each side of the gate was protected by a thorn and stake hedge. After this gate was a further uphill path to a second fortified gateway, which led onto the final plateau or amba. On reaching the gate there was a pause in the advance, as it was discovered the engineer unit had forgotten their powder kegs and scaling ladders and were ordered to return for them. General Staveley was not happy at any further delay and ordered the 33rd Regiment to continue the attack. Several officers and the men of the 33rd, along with an officer from the Royal Engineers, parted from the main force and, after climbing the cliff face, found their way blocked by a thorny hedge over a wall. Private James Bergin, a very tall man, used his bayonet to cut a hole in the hedge and Drummer Michael Magner climbed onto his shoulders and through the gap in the hedge and dragged Private Bergin up behind him as Ensign Conner and Corporal Murphy helped shove from below. Bergin kept up a rapid rate of fire on the Koket Bir as Magner dragged more men through the gap in the hedge. As more men poured through and opened fire, advancing with their bayonets fixed, the defenders withdrew through the second gate. The party rushed the Koket bir before it was fully closed and then took the second gate, breaking through to the amba. Ensign Wynter scrambled up onto the top of the second gate and fixed the 33rd Regimental Colours to show the plateau had been taken. Private Bergin and Drummer Magner were later awarded the Victoria Cross for their part in the action. Tewodros II was found dead inside the second gate, having shot himself with a pistol that had been a gift from Queen Victoria. When his death was announced, all resistance ceased. His body was cremated and buried inside the church by the priests. The church was guarded by soldiers from the 33rd Regiment although, according to Henry M. Stanley, looted of "an infinite variety of gold, and silver and brass crosses" along with filigree works and rare tabots.

Мұрагерлік және билік күрес

Магдала бұрын мұсылмандық Галла (Оромо) тайпаларының аумағында болған, олар оны көп бұрын амхара халқынан тартып алған; алайда Теодрос оны бірнеше жыл бұрын олардан қайтарып алған болатын. Екі бәсекелес Галла патшайымдары, Веркайт пен Мостиат, екеуі де британдықтармен одақтасып, жеңіліспен бағынып алған бекіністі сыйлық ретінде өз бақылауында ұстауды талап етті. Непье Магдаланы Ластаның христиан билеушісі Вагшум Гобезеге тапсыруды жөн көрді, себебі ол билікке келсе, Гобезе мұсылмандық Галлалардың ілгерілеуін тоқтатып, Теводрос лагерінен 30 000-нан астам христиан босқындары үшін жауапкершілікті өз мойнына алатын еді. Алайда Гобезе бұл ұсыныстарға жауап бермегендіктен, Теводростың қару-жарақтарын сатып алуға көбірек қызығушылық танытты, ал екі Галла патшайымы келісімге келе алмады, сонда Нейпир бекіністі жоюға шешім қабылдады. Жеңісі үшін генерал-лейтенант Нейпирді Виктория патшайымы асылдандырып, Магдаланың бароны Нейпир етіп тағайындады. Бұл жорыққа қатысқан офицерлер мен сарбаздарға Абиссиния соғысы медалі табысталды. Британдықтар кеткеннен кейін, 1868 жылдан 1872 жылға дейін Эфиопияда Теводростың тағына ие болу үшін күрес жалғасты. Ақырында, бұл күресте Даджамах Кассаи Тигрэй жеңіске жетті, себебі ол Магдала экспедициясынан қайтып келген британдық қару-жарақтарын алғандықтан, оның күшін кеңейтіп, бәсекелестеріне үстемдік ете алды. 1871 жылы шілдеде ол Адва маңындағы Ассам шайқасында жеңіске жетті, әскері қарсыласынан әлдеқайда аз болса да, өзінің ескі қарсыласы Ластаның Вагшум Гобезесін жеңді. Кассаи өзін Эфиопияның императоры етіп жариялап, IV Иоанн есімін алды. Тевдорос қайтыс болған жағдайда, әйелі императрица Тируворк Вубеден ұлы, принц Алемаехуды британдықтардың қорғауына беруін өтінді. Бұл шешім оның өміріне империяны бағындыруға ниеттенген кез келген адам қауіп төндіретінінен қорқып қабылданды. Осы тілектерге сәйкес, Алемаеху Лондонға әкелінді, онда ол жас принцке риза болған Виктория патшайымына таныстырылды. Кейін Алемаеху Челтенхэм колледжінде, Регби мектебінде және Сандхерст Корольдік әскери академиясында оқыды. Алайда, патшайым да, Нейпир де жас ханзаданың болашақ тағдырына алаңдады, ол осы уақыт ішінде барған сайын жалғыздыққа, бақытсыздыққа және күйзеліске ұшырады. 1879 жылы ханзада 19 жасында аурудан қайтыс болды. Ол Виндзор сарайының Сент-Джордж шіркеуі маңында жерленді, ал Виктория патшайымы оның есіміне арналған жерлеу тақтасын орнатты. 2021 жылы копт тіліндегі Киелі кітап, айқыштар, императорлық қалқан, мүйіз тостағандар мен тәж сияқты көптеген заттарды британдық коммерциялық емес ұйым сатып алып, оларды Эфиопияға қайтарды. Бұл заттар британдық аукцион үйінен және Бельгиядағы жеке коллекционерден сатып алынған және "Эфиопия тарихындағы ең маңызды мұраны қайтару" деп сипатталды. 2023 жылы принц Алемаехудың шашы бар артефактілер Лондондағы Ұлыбританиядағы Эфиопия елшісіне тапсырылды. Сондай-ақ, "Медане" Алемнің "Холи Табот" тақташасы, қоладан қапталған үш күміс тостаған және қалқан да тапсырылды. Эфиопия үкіметі принц Алемаехудың мәйітін Виндзор сарайындағы жерлеу орнынан Эфиопияға қайтарып беруді талап етті.

Magdala was formerly in the territory of the Muslim Gallas (Oromo) tribes, who had long ago taken it from the Amhara people; however Tewodros had won it back from them some years before. Two rival Galla queens, Werkait and Mostiat, who had both allied themselves with the British, claimed control of the conquered fortress as a reward. Napier much preferred to hand Magdala over to the Christian ruler of Lasta, Wagshum Gobeze, because if he were in control of the fortress, Gobeze would be able to halt the Muslim Gallas' advance and assume responsibility for over 30,000 Christian refugees from Tewodros' camp. Yet as Gobeze was unresponsive to these overtures, much preferring to acquire Tewodros' cannons, and the two Galla queens could not reach an arrangement, Napier decided to destroy the fortress. For the victory in the campaign, Lieutenant General Napier was ennobled by Queen Victoria, and became Baron Napier of Magdala. Officers and soldiers who took part in the campaign were awarded the Abyssinian War Medal. After the withdrawal of the British, fighting for the succession to Tewodros' throne raged in Ethiopia from 1868 to 1872. Eventually, it was Dajamach Kassai of Tigray, not least because of the British weapons that had been handed over to him by the withdrawing Magdala expedition, who was able to expand his power and prevail over his rivals. In July 1871, he won the Battle of Assam, near Adwa, even though he had far fewer troops, defeating his old rival Wagshum Gobeze of Lasta. Kassai had himself crowned Emperor of Ethiopia, taking the name Yohannes IV. Tewodros had asked his wife, the Empress Tiruwork Wube, in the event of his death, to put his son, Prince Alemayehu, under the protection of the British. This decision was apparently made in fear that his life would be taken by any aspirant for the empire of Abyssinia. In accordance with these wishes, Alemayehu was taken to London, where he was presented to Queen Victoria, who took a liking to the young boy. Alemayehu later studied at Cheltenham College, Rugby School and the Royal Military Academy Sandhurst. However, both the Queen and Napier were later concerned with the subsequent development of the young prince, who became increasingly lonely, unhappy and depressed during this time. In 1879, the prince died of illness at the age of 19. He was buried near St George's Chapel, Windsor Castle with a funeral plaque placed to his memory by Queen Victoria. In 2021, numerous items including a Coptic bible, crosses, imperial shield, a set of horn beakers and a crown were bought by a British non profit organisation to return them to Ethiopia. The items were purchased from a British auction house and a private collector in Belgium and were described as 'the single most significant heritage restitution in Ethiopia's history'. In 2023, artefacts including a lock of Prince Alemayehu's hair was handed over to the Ethiopian ambassador to the UK in London. Other artefacts handed over included the Holly Tabot tablet of ‘Medhane’Alem, three silver cups with bronze plating, and a shield. The Ethiopian government has called for the remains of Prince Alemayehu to be returned to Ethiopia from his burial place in Windsor Castle.