Кіріспе

Бразилияның Жоғарғы соты – Жоғарғы Федералдық Сот (Supremo Tribunal Federal, suˈpɾẽmu tɾibuˈnaw fedeˈɾaw, қысқартылған STF) – Бразилияның жоғарғы соты (соңғы инстанция соты) болып табылады және негізінен елдің Конституциялық соты ретінде қызмет етеді. Бұл Бразилиядағы конституциялық мәселелер бойынша ең жоғары сот және оның үкімдеріне шағымдануға болмайды. Егер іс федералдық заңдарға қатысты, және конституциялық емес мәселелерді ғана қамтитын болса, онда ең жоғары сот ретінде Жоғары Әділет соты қарастырылады.

Тарих

Қазіргі сотқа Бразилияның Апелляциялық палатасы (Casa de Suplicação do Brasil) бастау берді, ол отарлық дәуірде 1808 жылдың 10 мамырында, португал корольдік отбасы (Браганса үйі) Бразилияға қашып келгеннен кейін Рио-де-Жанейроға келген жылы ашылды. Бразилияның тәуелсіздік жариялауы және 1824 жылы Императорлық Конституцияны қабылдау 1829 жылы құрылған Жоғарғы Соттың (Supremo Tribunal de Justiça) құрылуына әкелді, ол Бразилия империясының жоғарғы соты ретінде қызмет етті. Монархия құлдырағаннан және Бразилияның алғашқы Республикалық Конституциясы қабылданғаннан кейін қазіргі сот құрылды. Сотты құруды реттейтін конституциялық нормалар Бразилияның бірінші президенті Деодоро да Фонсекаға толығымен жаңа сотты тағайындауға мүмкіндік берді, бірақ президент Жоғарғы Федералды Соттың алғашқы мүшелері ретінде сол кезде императорлық соттың мүшелері болып қызмет еткен министрлерді таңдады. Сотта барлығы 200 мүше қызмет еткен. 1891 жылғы Конституция соттың 15 мүшеден тұратынын белгіледі. Гетулио Варгас билікке келген кезде мүшелер саны 11-ге дейін азайтылды. 1965 жылы бұл сан 16-ға дейін өсті, бірақ 1969 жылы қайта 11-ге дейін төмендетілді және содан бері өзгерген жоқ. Бразилияның барлық президенттерінің ішінде тек Кафе Фильхо мен Карлос Луз (міндетін атқарушы) ешқандай министрді тағайындаған жоқ. 2002 жылдан бері STF-тің барлық сот және әкімшілік отырыстары тікелей теледидардан көрсетілуде. Сот отырыстарын көру үшін әркімге рұқсат етілген. 2023 жылдың 8 қаңтарында бұл ғимаратқа бұрынғы президент Жаир Болсонарудың жақтастары шабуыл жасады.

Функциялар

Оның апелляциялық құзыретімен қатар, көбінесе Төтенше шағым (Recurso Extraordinário) арқылы, Соттың бастапқы юрисдикциясының шектеулі ауқымы бар, соның ішінде заңдардың конституциялықтығын тексеру құқығы, Ұлттық конгресс қабылдаған заңдарды Конституцияға сәйкестігі тұрғысынан бағалау, Конституцияға қарсы тікелей шағым (Ação Direta de Inconstitucionalidade, немесе ADI) арқылы. Сотқа тікелей жүгінудің басқа да механизмдері бар, мысалы, Конституциялықтық туралы декларативтік шағым (Ação Declaratória de Constitucionalidade, немесе ADC) және Қабылдамау арқылы Конституцияға қарсы тікелей шағым (Ação Direta de Inconstitucionalidade por Omissão, немесе ADO).

Сот үкімдері

2009 жылдың мамыр айында “Экономист” журналы Жоғарғы федералды сотты “елдің 1988 жылғы конституциясында бекітілген көптеген құқықтар мен артықшылықтардың нәтижесінде әлемдегі ең жүктемелі сот” деп атады. Соңғы кездерге дейін соттың шешімдері төменгі соттарды міндетті етпейтін. Бұл соттың наразылыққа дейін жұмысының ауырлығына жеткеніне әкеп соқты. Жоғарғы Сотқа өткен жылы 100 781 іс келіп түсті. Жоғарғы федералды соттың юриспруденциясында шешімдер жиі өзгертіледі: “үш жыл бұрын, Жоғарғы Сот бір аппеляциялық сотта күшіне енген сот үкімі бар айыпталушыларды жазасын өтеу үшін түрмеге жіберуге болатынын қабылдады. 2016 жылғы шешімге негізінен министр Гилмар Мендестің пікірінің өзгеруі себеп болды. Ол 2009 жылы бір рет апелляциядан кейін айыпталушыларды түрмеге жіберуге қарсы дауыс берген, бірақ 2016 жылы ойын өзгертті. 2019 жылға келгенде, саяси және сот жағдайлары өзгерді”.

Президент және вице-президент

STF президенті мен оның вице-президенті екі жылдық мерзімге өз әріптестерімен жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Қазіргі президент – министр Луис Роберто Баррозу. Бір-бірден екі рет қайта сайлануға рұқсат етілмейді. Дәстүр бойынша, сот саясаттануды болдырмау үшін президенттік қызметте әлі болмаған ең тәжірибелі министр сот мүшелерімен президент етіп сайланады. Егер қазіргі сот мүшелерінің барлығы президенттік қызметте болған болса, кезек қайта басталады. Бірақ, міндетті зейнеткерлік жасына жету және одан кейін жаңа министрлердің тағайындалуы салдарынан туындайтын бос орындардың болуына байланысты, циклдің толық аяқталуы сирек кездеседі. Кейбір министрлер Теори Заваскиге болғандай, президенттікке кезектері келмей тұрып зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болады. Осы келісім бойынша, президенттікке кезекте тұрған министр уақытша вице-президент болып қызмет етеді. Сондай-ақ, дәстүр бойынша президент пен вице-президент сайлаулары ешқашан бірауыздан өтетін болмайды, әр сайлауда бір оқшауланған дауыс табылады, себебі сайланатын министрлер өздеріне дауыс бермейді; мұндай дауыстар соттың ең тәжірибелі мүшесіне – деканына немесе сайланатын адамның құрметтейтін және құрмет көрсетуге ниеттенген басқа бір тәжірибелі министрге беріледі. Бас судья сондай-ақ президенттік кезекте төртінші болып табылады, егер Республика Президенті өкілеттіктерді орындауға қабілетсіз болған жағдайда, Бразилия Конституциясының 80-бабында белгіленгендей, вице-президент, Депутаттар палатасының төрағасы және Федералды Сенат төрағасы оны алмастырады.