Тунис жеріндегі ежелгі Дугга қаласының археологиялық ескерткіші

Тунис, Дүгга қаласы – ЮНЕСКО мұрасы. Ежелгі Рим қаласының сақталған ең жақсы мысалы. Мавзолей, театр, храмдар тамаша жағдайда! 🏛️🌍

26 мин оқу

100%

Дереккөз: Dougga — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Тунис территориясындағы археологиялық орын

Дугга немесе Тугга немесе ТБГГ – қазіргі Тунистің солтүстігіндегі Тебурсук қаласының жанында орналасқан бербер, пуник және римдік елді мекені. Қазіргі археологиялық орын 1997 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді, осы арқылы Дугганың "Солтүстік Африкадағы ең жақсы сақталған римдік шағын қаласы" екеніне сенім білдірді. Ауылдың ортасында жатқан бұл орын, мысалы, көп рет тоналған және қайта салынған Карфагеннен айырмашылығы, қазіргі заманғы қала құрылысының ықпалынан қорғалған. Дугганың аумағы, мұқият сақталған ескерткіштері және бай нумидиялық бербер, пуникалық, ежелгі римдік және византиялық тарихы оны ерекше етеді. Орынның ең танымал ескерткіштерінің қатарында Либико-пуникалық мазары, Капитолий, римдік театр және Сатурн мен Юнона Целестис храмдары бар.

Аттар

Бұл елді мекеннің нумид аты либико-бербер алфавитінде TBGG деп жазылған. Қоныстың пуникалық атауы tbgg және tbgʿg болып тіркелген. Финикия тіліндегі B GG түбірі ("шатырдағы терраса") дегенді білдіреді. Кемпс бұл tbg ("қорғау") түбірінен туындаған бербер сөзінің қарызы болуы мүмкін дейді. Бұл, сайттың оңай қорғалатын үстірттік жазықта орналасқандығынан туындайды. Латын тіліне Thugga деп аударылған. "Еркін мәртебе" алғаннан кейін, ол ресми түрде қайта құрылып, Municipium Septimium Aurelium Liberum Thugga деп аталды; "Septimium" және "Aurelium" – "жаңа" қаланың "негізін қалаушылары" (conditores) Септимий Север және М. Аврелий Антонин (яғни, Каракалла) есімдерімен байланысты. Liberum туралы мәліметтер төменде келтірілген. Дугга Рим колониясы мәртебесін алғаннан кейін, ресми түрде Colonia Licinia Septimia Aurelia Alexandriana Thuggensis деп аталды. Қазіргі бербер тілінде ол Дугга немесе Тугга деп белгілі. Бұл араб тіліне (دڨة немесе دقة) деп аударылып, ал Дугга – осы араб есімінің француз транскрипциясы.

Орналасқан жері

Археологиялық ескерткіш Тебурсук қаласының оңтүстік-оңтүстік-батысында, Оуэд Халледтегі айналасы көрінетін жазықта орналасқан. Бұл орын табиғи қорғаныстың жоғары деңгейін ұсынады, бұл оның ерте мекенделуін түсіндіруге көмектеседі. Дугга салынған беткей солтүстікке қарай көтеріліп, шығысынан Кеф Дугга деп аталатын тік жармен шектеледі. Одан әрі шығысқа қарай, Карфагеннің қиратылуынан кейін римдіктер салған арық және шекара болып табылатын Фосса Регияның қыраты Дугганың пуний және бербер әлемдері арасындағы байланыс нүктесі екенін көрсетеді.

Тарих

Дугганың тарихы римдік жаулап алу кезеңінен жақсы белгілі, дегенмен археологиялық қазбалар барысында Римге дейінгі көптеген ескерткіштер, оның ішінде некрополь, мавзолей және бірнеше храмдар табылды. Бұл ескерткіштер римдіктер келгенге дейін осы орның маңызды екенін көрсетеді.

Берберлер патшалығы

Қала б.з.д. 6 ғасырында негінделген сияқты. Кейбір тарихшылар Дугга қаласының Сиракузаның Агатоклінің лейтенанты б.з.д. 4 ғасырының соңында басып алған Токей (Tokaí) қаласы екенін санайды.

Жерде ливиялық және пуникалық жазулардың табылуы Нумидия патшалығы кезінде қаланың басқаруы туралы пікірталас тудырды. Эпиграфиялық дереккөздерді түсіндіруге байланысты пікірталас қаланың әлі де пуникалық ықпалында болған ба, әлде бірте-бірте берберлікке ұшқан ба деген сұраққа қатысты болды. Нумидия кезеңінен бастап пуникалық биліктің кез келген түрінен ерекшеленетін жергілікті бербер институттары пайда болды, бірақ Кампс рим дәуірінде Дугганы қоса алғанда, бірнеше қалаларда пуникалық шофеттер әлі де сақталғанын атап өтті, бұл пуникалық ықпалдың жалғасуының және Карфаген құлағаннан кейін пуникалық өркениеттің белгілі бір элементтерінің сақталуының белгісі.

Рим империясы

Римдіктер Дуггаға түпкілікті қала мәртебесін (цивитас) берді. Август тұсында Карфаген колониясының құрылуы Дугганың институционалдық мәртебесін күрделендірді. Қала Рим колониясының аумағына (пертика) енді, бірақ осы кезде Рим отарлаушыларының қауымдастығы (пагус) да пайда болды. Осылайша екі ғасыр бойы бұл жерді екі азаматтық және институционалдық орган басқарды: қала өз тұрғындарымен (peregrini) және пагус – римдік азаматтарымен. Екеуінде де римдік азаматтық институттар болды: қала үшін декуриондар кеңесі (ордо) және қалалық кеңес, ал пагус үшін – жергілікті әкімшілер, олар заңды түрде алыс, бірақ қуатты Карфаген колониясына бағынышты болды. Сонымен қатар, эпиграфикалық деректер Пуникалық үлгідегі екібасшылық билік, суфеттердің, императорлық кезеңде белгілі бір азаматтық мәртебеге ие болғанын көрсетеді. Шындығында, қалада бір уақытта үш билік өкілі қызмет еткен, бұл Жерорта теңізі аймағында сирек кездесетін жағдай еді. Уақыт өте келе, қаланың римдануы екі қауымды жақындастырды. Қала тұрғындарының (peregrini) көрнекті өкілдері көбінесе рим мәдениетін қабылдап, римдік азаматтарға айналды, ал екі қауымның кеңестері бірігіп шешім қабылдай бастады. Қауымдардың жақындасуына ең алдымен географиялық жақындық, екі елді мекеннің арасында физикалық айырмашылық болмауы, содан кейін институционалдық келісімдер ықпал етті. Марк Аврелийдің тұсында қалаға рим құқығы берілді; осы сәттен бастап билік өкілдері автоматты түрде римдік азаматтыққа ие болды және қала тұрғындарының құқықтары римдік азаматтардың құқықтарымен теңесті. Сол кезеңде пагус Карфагеннен белгілі бір дәрежеде тәуелсіздік алды; ол мүлікті мұраға алып, мемлекеттік қаражатты басқара алды. Дегенмен, екі қауым 205 жылы, Септимий Севердің билігі кезінде ғана бір муниципалитетке (municipium) бірікті, «босатылды» (төменде қараңыз), ал Карфагеннің пертикасы қысқартылды. Қала бай отбасыларының жомарттығымен қолдау көрсетілді, олардың қайырымдылықтары кейде шектен шығатын деңгейге жетті, ал оның мүдделері императорларға жүгіну арқылы табысты қорғалды. Дугганың дамуы Галлиеннің тұсында, ол жеке рим колониясы мәртебесін алған кезде толыққанды аяқталды. Дугга ескерткіштері Диоклетианнан Феодосий I-ге дейінгі кезеңдегі гүлденуін көрсетеді, бірақ 4-ші ғасырдан бастап тоқырауға ұшырады. Қала ерте құлдырауды бастан өткерген болуы мүмкін, бұл туралы христиандық іздердің нашар сақталғандығы куәлік етеді. Ең жақсы сақталған ескерткіштер, соның ішінде кесене, сипатталды және осы кезеңнің соңында сәулеттік зерттеулерге арналды. 1881 жылы Тунис Франциясының протекторатының құрылуы ұлттық ескіліктер институтының құрылуына әкелді, ол үшін Дуггадағы қазба жұмыстары 1901 жылдан бастап Карфагендегі жұмыстармен қатар басымдыққа ие болды. Дуггадағы жұмыстар алдымен форум айналасындағы аумаққа шоғырландырылды; басқа да жаңалықтар 1939 жылға дейін қазбалардың үнемі жалғасуын қамтамасыз етті. Осы қазбалармен қатар, Капитолийді қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, оның тек алдыңғы жағы мен қабырға қабырғасының негізі ғана сақталған, сондай-ақ кесенені, әсіресе 1908 және 1910 жылдар аралығында қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Қазіргі уақытта жеткілікті уақыты бар келушілер Дугганы көптеген қираған жерлерімен ғана емес, сонымен қатар оның зәйтүн бақтарымен бағалай алады, олар осы орынға ерекше атмосфера сыйлайды.

The Romans granted Dougga the status of an indigenous city (civitas) following their conquest of the region. The creation of the colony of Carthage during the reign of Augustus complicated Dougga's institutional status. The city was included in the territory (pertica) of the Roman colony, but around this time, a community (pagus) of Roman colonists also arose alongside the existing settlement. For two centuries, the site was thus governed by two civic and institutional bodies: the city with its peregrini and the pagus with its Roman citizens. Both had Roman civic institutions: magistrates and a council (ordo) of decurions for the city, a local council from the end of the 1st centuryAD, and local administrators for the pagus, who were legally subordinated to the distant but powerful colony of Carthage. In addition, epigraphic evidence indicates that a Punic style dual magistracy, the sufetes, achieved some civic stature here well into the imperial period. In fact, the city once had three magistrates serve at once, a relative rarity in the Mediterranean. Over time, the romanization of the city brought the two communities closer together. Notable members of the peregrini increasingly adopted Roman culture and behavior, became Roman citizens, and the councils of the two communities began to take decisions in unison. The increasing closeness of the communities was facilitated at first by their geographic proximitythere was no physical distinction between their two settlementsand then later by institutional arrangements. During the reign of Marcus Aurelius, the city was granted Roman law; from this moment onward, the magistrates automatically received Roman citizenship and the rights of the city's inhabitants became similar to those of the Roman citizens. During the same era, the pagus won a certain degree of autonomy from Carthage; it was able to receive bequests and administer public funds. Nonetheless, it was not until AD205, during the reign of Septimius Severus, that the two communities came together as one municipality (municipium), made "free" (see below) while Carthage's pertica was reduced. The city was supported by the euergetism of its great families of wealthy individuals, which sometimes reached exorbitant levels, while its interests were successfully represented by appeals to the emperors. Dougga's development culminated during the reign of Gallienus, when it obtained the status of a separate Roman colony. Dougga's monuments attest to its prosperity in the period from the reign of Diocletian to that of Theodosius I, but it fell into a sort of stupor from the 4th century. The city appears to have experienced an early decline, as evidenced by the relatively poor remains of Christianity. The best preserved monuments, including the mausoleum, were described and, at the end of this period, were the object of architectural studies. The establishment of France's Tunisian protectorate in 1881 led to the creation of a national antiquities institute , for which the excavation of the site at Dougga was a priority from 1901, parallel to the works carried out at Carthage. The works at Dougga concentrated at first on the area around the forum; other discoveries ensured that there was an almost constant series of digs at the site until 1939. Alongside these excavations, work was conducted to restore the capitol, of which only the front and the base of the wall of the cella were still standing, and to restore the mausoleum, particularly between 1908 and 1910 For the time being, visitors with sufficient time can appreciate Dougga, not only because of its many ruins but also for its olive groves, which give the site a unique ambiance.

Дугганың "Еркіндік"

205 жылы қала (цивитас) мен қауым (пагус) бір муниципалитетке (муниципиум) біріккеннен кейін Дугга liberum атағын алды, оның мәні бірден анық емес. Бұл термин сондай-ақ бірге құрылған басқа муниципалитеттердің атауларында да кездеседі: Тибурсикум Буре, Аулодес және Тисдр. Оның мағынасына қатысты бірнеше түсінік ұсынылған. Мерлин мен Понссоның пікірінше, бұл термин Дуггада құрметіне храм салынған Либер құдайының атынан шыққан. Liberum эпитеті Фругифер мен Конкордия сияқты Тибурсикум Буре атауындағы үлгіге сәйкес келеді. Дегенмен, Тибурсикум Буре ереженің ерекшелігі болып табылады; liberum терминін қоса алғанда, басқа муниципалитеттердің атауларында ешқандай құдайдың есімі жоқ, сондықтан бұл гипотезден бас тартылды. Алайда, бұл еркіндіктің қандай формада болғаны әлі де белгісіз. Туайн бұл римдік губернатордың муниципалдық магистраттарды бақылау құқығы болмаған ерекше муниципалитеттердің белгісі деп санайды. Алайда, Дугганың Кіші Азиядағы Афродизия сияқты кейбір еркін қалалармен байланысты ерекше құқықтық жеңілдіктерге ие болғанына дәлел жоқ. Сондықтан Вейне Дугганың «еркіндігі» – заңдық мағынасы жоқ еркіндік ұғымының көрінісі ғана деп болжайды; муниципалитет мәртебесін алу қаланы бағыныштылықтан босатты және оны «еркіндік әшекейлерімен» (ornamenta libertatis) безендіруге мүмкіндік берді. Қаланың бостандығы оның қадір-қасиеті мадақталғандай тойланды; император Проб – «бостандық пен қадір-қасиетті сақтаушы» (conservator libertatis et dignitatis). Гаскоу Вейненің түсіндірмесімен келісе отырып, жағдайды былай сипаттайды: «Thugga атағындағы Liberum термині – қаланың көптен күткен муниципалитет мәртебесіне ие болғаннан кейін өзін мақтауға қуанған сөз» [ ]. Гаскоудың қорытындысына қарамастан, Дугганың бостандығының нақты аспектілерін анықтау үшін соңғы кезде күш-жігер жұмсалды. Лепелли бір жағынан бұл қала мен Рим арасындағы қарым-қатынасқа сілтеме болуы керек деп санайды, ал екінші жағынан бұл термин әртүрлі дәрежедегі әртүрлі жеңілдіктерді қамти алады. Дугга цивитасына бұл жеңілдік берілмеген еді, сондықтан пагустың цивитасқа қосылуы пагустың азаматтары өздерінің құнды жеңілдіктерін жоғалту қаупіне тап болды. Септимий Севердің тұсында құрылған муниципалитеттердің бостандығы аймақтың зор байлығымен және императордың әр муниципалитетке біріккен кезде көрсеткен жомарттығымен мүмкін болған салықтан босатуға сілтеме болуы мүмкін. Галлиеннің тұсында Дуггада танымал болған Аул Вителлиус Феликс Хонорат императорға «халық бостандығын қамтамасыз ету үшін» өтініш жасады. Лепелли бұл қаланың жеңілдіктері күмәнді болғанын көрсетеді деп санайды, бірақ Дугга, кем дегенде, жартылай өз жеңілдіктерін сақтап қалған сияқты, бұл туралы «Проб, оның бостандығын қорғаушы» деген жазу куәландырады. Кристолдың пікірінше, 205 жылғы императордың шешімі цивитастың өтінішіне жауап ретінде қабылданғанын және оның пагуспен бұрыннан бар қарым-қатынасын ескергенін ұмытпау керек. Civitas-тың Марк Аврелийдің тұсында қол жеткізген автономиясы және римдік құқық беруі екі қауымды біріктіру қаупін тудырды, бұл, сөзсіз, пагуста белгілі бір алаңдаушылықты тудырды. Пагус тұрғындары «өзінің ең жақын көршілерінің талаптарына алаңдаушылық танытып, тіпті қарсылық білдірген». Бұл пагустың Коммодқа (консерватор паги, «қауымды қорғаушы») көрсеткен құрметін түсіндіреді. Кристоль үшін liberum термині осы контексте және абстрактілі мағынада түсінілуі керек. Бұл бостандық қалаға тиесілі болудан туындайды және цивитастың тәуелділігінің аяқталуын білдіреді, «паломниктер қауымының Рим азаматтығының бостандығына көтерілуі». Кристоль сондай-ақ libertas немесе dignitas сияқты терминдердің абстрактілі сипатына қарамастан, олардың ресми көрінісі нақты және бірегей оқиғаларға сілтеме болуы керек екенін атап өтеді.

From AD205, when the city (civitas) and community (pagus) fused into one municipality (municipium), Dougga bore the title liberum, whose significance is not immediately clear. The term appears in the titles of a certain number of other municipia also founded at the same time: Thibursicum Bure, Aulodes, and Thysdrus. Several interpretations of its meaning have been suggested. According to Merlin and Poinssot, the term derives from the name of the god Liber, in whose honor a temple was erected at Dougga. The epithet Liberum would thus follow the same pattern as Frugifer and Concordia, which appear in the title of Thibursicum Bure. Thibursicum Bure is however an exception to the rule; the titles of the other municipia including the term liberum do not include the names of any divinities, and this hypothesis has therefore been abandoned. It is, however, unclear exactly what form this liberty took. Toutain is of the opinion that this is a designation for a particular type of municipiumfree cities where the Roman governor did not have the right to control the municipal magistrates. There is however no evidence that Dougga enjoyed exceptional legal privileges of the type associated with certain free cities such as Aphrodisias in Asia Minor. Veyne has thus suggested that Dougga's "freedom" is nothing but an expression of the concept of liberty without any legal meaning; obtaining the status of a municipium had freed the city of its subjugation and enabled it to adorn itself with the "ornaments of liberty" (ornamenta libertatis). The city's liberty was celebrated just as its dignity was extolled; the emperor Probus is a "preserver of liberty and dignity" (conservator libertatis et dignitatis). Gascou, in line with Veyne's interpretation, describes the situation thus: "Liberum, in Thuggas title, is a term [ ] with which the city, which had waited a long time for the status of a municipium, is happy to flatter itself". Despite Gascou's conclusion, efforts have been made more recently to identify concrete aspects of Dougga's liberty. Lepelley believes on the one hand that this must be a reference to the relations between the city and Rome and on the other hand that the term can cover a range of diverse privileges of differing degrees. The Dougga civitas had not been granted this concession, so the fusion of pagus with the civitas meant that the citizens of the pagus risked losing their enviable privilege. The liberty of the municipia founded during the reign of Septimius Severus could thus be a reference to the fiscal immunity made possible by the region's great wealth and by the emperor's generosity to each municipium at the time of its fusion. During the reign of Gallienus, a certain Aulus Vitellius Felix Honoratus, a well known individual in Dougga, made an appeal to the emperor "in order to assure the public liberty". Lepelley believes that this is an indication that the city's privilege had been called into question, although Dougga appears to have been at least partially able to preserve its concessions, as evidenced by an inscription to the honor of "Probus, defender of its liberty". In Christol's view, it is important not to forget that the emperor's decision in 205 must have been taken in response to a request made by the civitas and must have taken account of the relations that already existed between it and the pagus. It was the autonomy that the civitas had achieved during the reign of Marcus Aurelius and the granting of Roman law that raised the specter of a fusion of the two communities, which would without a doubt have provoked a certain unease in the pagus. The inhabitants of the pagus would have expressed "concern or even refusal when faced with the pretensions of their closest neighbors". This would explain the honor that the pagus attributed to Commodus (conservator pagi, "protector of the community"). For Christol, the term liberum must be understood in this context and in an abstract sense. This liberty derives from belonging to a city and expresses the end of the civitass dependence, "the elevation of a community of peregrini to the liberty of Roman citizenship", Christol also points out that, despite the abstract character of terms such as libertas or dignitas, their formal appearance should be references to concrete and unique events.

Жалпы орналасуы

Қазіргі қала негізінен Рим дәуірінің қалдықтарынан тұрады, олардың көп бөлігі 2 және 3 ғасырларға жатады. Римдік құрылысшылар жердің өте тік жарлы болуын және бұрынғы құрылыстарды ескеруге мәжбүр болды, бұл оларды Римдік елді мекендерінің қалыпты жоспарын қабылдамауға алып келді, бұл Timgad сияқты жерлерде де айқын байқалады. Жақында жүргізілген археологиялық қазбалар қаланың қалалық дамуының үзділігін растады. Қаланың ортасы әрқашан төбеде, нумидиялық агораның орнына салынған форуммен болған. Дугга дамыған сайын, қалалық құрылыс төбенің беткейін жабады, сондықтан қала, Хédi Slim айтқандай, "бір түйін массасына" ұқсаған болуы керек. Бұл іздер өте нашар болғанымен, олар алғашқы археологтардың, соның ішінде Луи Пойнсоның, римдік және римге дейінгі елді мекендер бөлек орналасқан деген теорияларын жоққа шығарды. Екі елді мекен әрине, бірімен-бірі үстіне орналасқан.

Трифолиум вилласы

Бұл резиденция II немесе III ғасырға дейін салынған, қаланың форумын және басты монументтерін қоршап тұрған аудандардан төмен орналасқан, көшелер ирек-қирек келген аймақта тұр. Трифолиум вилласы, күмәнсіз триклиниум қызметін атқарған үш жапырақты бөлмесінің пішінімен аталған, Дуггада қазылған ең ірі жеке үй болып табылады. Үйдің екі қабаты болған, бірақ жоғарғы қабатының көбі сақталмаған. Ол қаланың оңтүстігінде, төбенің ортасында орналасқан. Үйдің ерекшелігі – оның жер бедеріне бейімделіп салынғандығында: кіреберіс залы аулаға қарай еңіседі, ал ауланың айналасында түрлі бөлмелер орналасқан.

Нарық

Базар І ғасырдың ортасымен даталанады. Ол шаршы пішіндес, екі жағында дükендер мен портиктермен қоршалған. Солтүстік жағында портик болса, оңтүстік жағында экседра орналасқан. Экседрда Меркурийдің мүсіні орналасқан болуы мүмкін. Базар тұрған жердің табиғи еңістігін теңестіру үшін құрылысшылар ауқымды жер жұмыстарын жүргізді. Бұл жер жұмыстары ең ежелгі римдік құрылыстардың қатарына жатады, ал олардың форумға қатысты орналасуы олардың ескі негіздердің үстіне салынбағанын көрсетеді.

Лициний моншалары

Лициний моншаларының ерекшелігі – көп бөлігі сақталған түпнұсқа қабырғалары, сондай-ақ моншада жұмыс істеген құлдар қолданған ұзын туннельдің болуы. Моншаларды Лицинийлер әулеті 3 ғасырда қалаға сыйға тартқан. Олар негізінен қысқы монша ретінде пайдаланылған. Фригидарийдің екі басында үштен бір аркадан бар, ал үлкен терезелерінен аңғардың көрінісі ашылады.

Дольмендер

Солтүстік Африкадағы дольмендердің болуы идеологиялық көзқарастармен байланысты тарихи пікірталастарды қоздырды. Дуггадағы дольмендер археологиялық қазбалар нысаны болды, олар барысында қаңқалар мен керамикалық үлгілер де табылды. Дольмендердің тұрғызылу уақытын нақты анықтау қиын, себебі олар христиан дәуірінің басталуына дейін пайдаланылған, алайда олардың кем дегенде б.з.д. 2000 жылға дейін сонау салып келгендігі мүмкін көрінеді. Габриэль Камп оларды Сицилиямен байланыстырды. Ол Алжир мен Тунис жеріндегі "хауанет" типтес қабірлерге қатысты да осындай пікір білдірді.

Нумидиялық базиналар

Дуггада нумидиялық әлемге тән ерекше қабір түрі табылды. Олар базина қабірлері немесе дөңгелек монумент қабірлері деп аталады.

Пуникалық-либиялық кесене

Атебан кесенесі – нумидиялық сәулет өнерінің өте сирек кездесетін мысалдарының бірі. Ливиядағы Сабратада да осындай кесене бар. Кейбір авторлар бұл архитектураның Анатолиядағы жерлеу құрылыстарымен және б.з.б. 3-2 ғасырлардағы Александриядағы некропольдермен байланысы бар деп санайды. Бұл қабір биік және б.з.б. 2 ғасырында салынған. Кесененің ішінде орнатылған екі тілдегі жазуда қабір Иепматат пен Палудың ұлы Атебанға арналғаны айтылған. 1842 жылы Тунистегі британдық консулы сэр Томас Рид осы жазуды алып тастағанда ескерткішке елеулі зақым келтірді. Қазір Британ мұражайында сақталатын бұл екі тілді ливиялық жазу ливия әрпін оқуға мүмкіндік берді. Жқында ғана жазудың бастапқыда пьедесталдың бір жағындағы жалған терезеде орналасқаны анықталды. Соңғы зерттеулерге сәйкес, жазуда аталған есімдер – қабірдің сәулетшісі мен құрылысына қатысқан мамандықтардың өкілдері. Ескерткішті қала тұрғындары нумидиялық ханзада үшін салған, ал кейбір авторлар оны Массиниссаға арналған деп есептейді.

Ескерткіштің қазіргі түріне француз археологы Луи Пуансоның еңбегі үлкен үлес қосты, ол оны негізінен жерде жатқан бөліктерден қайта құрастырды. Қабірге бес сатырлы пьедестал арқылы кіруге болады. Подиумның солтүстік жағында (ескерткіштің үш деңгейінің ең төменгісі) тас плитамен жабылған жерлеу камерасына кіретін тесік бар. Қалған жақтары жалған терезелермен және төрт эолдық пилястралармен әсемделген. Екінші деңгей – ғибадатхана сияқты колоннададан (найскос) тұрады, екі жағындағы бағаналар иониялық стильде. Үшінші деңгей ең көп безендірілген: ең төменгі деңгейдегі пилястрлардан басқа, оның үстінде пирамида орналасқан. Сонымен қатар, оюлы тастардың да фрагменттері сақталған.

Римдік қабірлер

Бұрын римдік қабірлерді ашу жұмыстары жүргізілген болса да, қазір олардың бір бөлігі зәйтүн ағаштарымен жабылып қалған. Әр түрлі некропольдер Дуггадағы елді мекендердің аймақтарын көрсетеді. Некропольдер ретінде бес аймақ анықталған: біріншісі солтүстік-шығыста, Сатурн ғибадатханасы мен Виктория шіркеуінің маңында, екіншісі солтүстік-батыста, бұл аймаққа қазба орнындағы дольмендер де кіреді, үшіншісі батыста, Айн Мизеб және Айн Эль Хаммам су сақтағыштарының арасында және Юнона Каэлестис ғибадатханасының солтүстігінде, төртінші және бесіншісі оңтүстік және оңтүстік-шығыста, біреуі мавзолейдің маңында, екіншісі Септимий Северийдің жеңіс қабатының астында орналасқан.

Гипогеум

Гипогей – 3 ғасырда салынған, жартылай жерге көмілген құрылыс. Ол 1913 жылы қазба жұмыстары жүргізілген ең ежелгі некропольдің ортасында орналасқан. Гипогей қабырғалардағы шағын ойыстарда жерлеу ыдыстарын сақтау үшін салынған; оны тауып алған кезде ішінде саркофагтар болған, бұл оның көп жыл бойы пайдаланылғанын көрсетеді.

Жеңіс аркалары

Дуггада әлі күнге дейін әртүрлі күйде сақталған екі жеңіс аркасы бар. Септимий Севердің аркасы, көп зақымдалған, мавзолейге жақын және Карфагеннен Тевестеге қарайтын жол бойында орналасқан. Ол 205 жылы салынған. 222-235 жылдар аралығында салынған Александр Севердің аркасы, жоғарғы бөліктері жоғалғанмен, салыстырмалы түрде жақсы сақталған. Ол Капитолий ғимараты мен Юнона Калестис ғибадатханасынан тең қашықтықта тұр. Оның аркадасы биік. Тетрархия кезеңіне жататын үшінші жеңіс аркасы толығымен жойылған.

Форум

Қалалық форум көлемі жағынан кішкентай. Оның кейбір жерлері басқа жерлерге қарағанда жақсы сақталған, себебі Византия бекінісінің салынуы оның үлкен бөлігіне зардап келтірді. Портиктермен қоршалған алаңда орналасқан капитолий, әсерлі келбетімен айналасын билеп тұрады. "Желдер розасы алаңы" (декоративтік элементтің атымен аталған) ашық қоғамдық кеңістікке емес, солтүстік жағында орналасқан Меркурий ғибадатханасына қарайтын эспланадаға көбірек ұқсайды.

Театр

Рим театрлары Август билік құрған дәуірден бастап қала құрылысының маңызды бөлігі болды. 168 немесе 169 жылы салынған бұл театр, Рим Африкасындағы ең жақсы сақталған мысалдардың бірі. Дуггада бар болғаны 5000 тұрғын болса да, театр 3500 көрерменді қабылдай алатын. Бұл ғимарат Дуггада екі ғасыр бойы салынған императорлық құрылыстардың бірі еді, олар классикалық "үлгілерден" жергілікті ландшафтқа бейімделу үшін ғана өзгешеленеді. Шағын түзетулер енгізілді және жергілікті сәулетшілер ғимараттарды безендіруде белгілі бір еркіндікке ие болды. Сахнаның фронтонына және қалаға үлкейіп тұрған портикке жазылған жазу, ғимаратты салған П. Марций Квадратты еске түсіреді, ол "өз туған жері үшін өз қаражатымен салған"; бұл жазу "сахналық қойылымдармен, сыйлықтар таратумен, мерекемен және спорттық жарыстармен" тойланды. Театр классикалық театр өнерлерін көрсету үшін, әсіресе Дугга фестивалі кезінде әлі де қолданылып келеді, және оның сақтау жұмыстары жүргізілуде.

Аудитория

Аудитория деп аталатын орын Либер ғибадатханасының шағын бөлігі болып табылады, және бұл жаңадан келгендерді қабылдау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Қазіргі атауына қарамастан, аудитория көрермендерге арналған орын емес; оның сыртқы түрі ғана сондай көрінеді. Оның ұзындығы-ені .

Цирк

Қалада арба жарыстарына арналған цирк бар, бірақ қазіргі уақытта оны көру қиын. Бастапқыда цирк тек даладан ғана тұрды; Германиядағы Каракалланың жеңісіне арналған ғибадатханадағы жазуда 214 жылы Габинийлер бұл жерді сыйға тартқандығы және оны "ager qui appellatur circus" (цирк ретінде пайдаланылатын алаң) деп сипаттағандығы айтылған. Бірақ 225 жылы жер дайындалып, цирк салынды. Оны қала тұрғындарының өтінішіне жауап ретінде оны салуға уәде берген магистраттар (дуумвирлер мен эдил) қаржыландырды. Цирк қоршаған ландшафтының мүмкіндіктерін барынша пайдалану үшін салынды, бұл орташа өлшемдегі қаладағы шектеулі ресурстармен байланысты шығындарды азайту қажеттілігін көрсетеді, сонымен қатар магистраттардың өкілеттіктері бір жылға ғана шектелгендіктен құрылыс жұмыстарын мүмкіндігінше жылдам аяқтауға деген ниетті де білдіреді. Дегенмен, құрылыстың "белгілі бір масштабта" болуы күтілді; спинасы бар цирк, Рим Африкасындағы ерекше құрылыс. Цирк Дугганы провинциядағы Карфаген, Тисдр, Лептис Магна, Хадрумет және Утика қалаларымен қатар ең маңызды қалалардың бірі ретінде көрсетеді.) Кейбір сарапшылар бұл жеке монша болған деп есептейді, бірақ жақын жердегі үйді (domus) анықтау қиын болды. "Трифолиум вилласы" тым алыс орналасқан, ал жақын маңдағы қираған орындар нашар сақталғандықтан анықтау қиын. Бұл гипотеза кейіннен жазуларды талдау арқылы расталды. Тіпті, кейбіреулер моншаның Северан әулеті тұсында салынғанын болжайды, себебі бір ғасырдан кейін Батыста кең таралған ерекшеліктерге байланысты: солтүстік-батыс перистиліндегі бағаналарда аркалар бар тұғырлар бар. Кейіннен бұл моншада зәйтүн майы өндірілді. Симметриялық ғимарат орташа өлшемді, оның ауданы, палаэстраны (фригидариумды қоспағанда) есепке алмай, құрайды.

Айн Дура моншалары

Айн Дураның тікелей жанында жартылай қазылған кешен орналасқан, ол қаладағы ең ірі монша – Айн Дура моншасы болуы мүмкін. Мұнда табылған мозаикаларға сүйене отырып, моншаның 2-ші ғасырдың соңында немесе 3-ші ғасырдың басында салынғаны және мозаикалық әшекейлері 4-ші ғасырда жаңартылғаны болжануда. Кешен көбінесе жабық күйде қалып отыр, бірақ Ивон Тебердің сөзіне қарағанда, оның симметриялық құрылымы бар, және оның ішінде тек суық бөлмелердің бір бөлігі ғана қазылған.

Діни ғимараттар

Дуггада жиырмадан астам ғибадатхананың археологиялық немесе эпиграфикалық куәліктері бар; шағын қала үшін маңызды сан. Археологиялық қалдықтар мен жазулар он бір ғибадатхананың болғанын растайды, ал тағы сегіз ғибадатхананың археологиялық қалдықтары және тағы он төрт ғибадатхана туралы жазулар табылды. Осы діни орындардың көп болуы, ең алдымен, бай отбасылардың жомарттығының нәтижесі.

Массинисса ғибадатханасы

Массинисса ғибадатханасы астананың батыс беткейінде орналасқан. Алғашқы археологтар ғибадатхананың қалдықтары монументалды фонтан екеніне сенді, тіпті 1904 жылы қайтыс болған нумидиялық патшаға арналған киелі орынның бар екенін дәлелдейтін жазу табылып та болса. Бұл жазу Миципса билігі тұсында б.з.д. 139 жылы жасалған. Осы аумақта табылған тас қалдықтар бірнеше түрлі құрылыстарға тиесілі болған сияқты; киелі орынның нақты орны әлі де даулы. Бұл киелі орын Массиниссаны құдай деңгейіне көтергеніне сенілсе де, кейбір сарапшылар бұл тұжырымға қарсы. Гселл патшаға арналған ғибадатхана шығыс және эллиндік дәстүрлердің жалғасы екенін айтады; Кампс бұл гипотезаны дамыта отырып, патшаға деген қарапайым құрметтен артық нәрсені куәландыратын ешқандай көне деректердің жоқтығын көрсетеді. Кампс пікірінше, ғибадатхана – тек қана ескерткіш, жерлеу культіне қатысты орын. Оның Миципса билік құрған он жылдықта салынуын саяси символизммен түсіндіруге болады: ағалары Гүлүса мен Мастанабалдың қайтысынан кейін жалғыз билеуші болған Миципса патшаның бейнесін орталыққа қойып, өз патшалығының бірлігін нығайтқан.

Капитолий

Капитолий – 2-ші ғасырда салынған римдік ғибадатхана, негізінен Римнің қорғаушы үштігіне – Юпитер Ең жақсы және ең ұлы (Юпитер Оптимус Максимус), Джуно Королева (Юно Регина) және Минерва Августа (Минерва Августа) құдайларына арналған. Ол сонымен қатар императорлар Луций Вер мен Марк Аврелийдің қаушат-қайнатына да арналған; осы деректерге сүйенсек, Капитолий б.з. 166-167 жылдары аяқталған болуы керек. Томас д’Аркос 17-ші ғасырда Капитолийді Юпитер ғибадатханасы деп анықтады. 19-шы ғасырдың соңында, әсіресе 1893 жылы дәрігер Луи Картон басқаратын қосымша зерттеулер жүргізілді. Опус африканум стилінде салынған қабырғалар мен портиктің ентаблатурасы 1903-1910 жылдар аралығында қалпына келтірілді. Клод Пуанссо 1955 жылы наос астындағы склепті тапты. Соңғы жұмыстарды Тунис ұлттық мұра институты 1994-1996 жылдар аралығында жүргізді. Капитолий өте жақсы сақталған, бұл оның Византиялық бекінісіне енгізілуінің нәтижесі. Алдыңғы портикке он бір баспалдақпен көтеріледі. Ғибадатхана алдындағы коринфтік бағаналар биік, олардың үстінде мінсіз сақталған фронтон орналасқан. Фронтон император Антонин Пийдің құдай статусына көтерілуін бейнелейді. Императорды бүркіт көтеріп алып келеді. Капитолийдің жанында еденіне компас розасы салынғандықтан «Желдер розасы алаңы» және қала құлдырағаннан кейін қираған жерлердің бөлігін пайдаланған Византия цитаделінің қалдықтары орналасқан.

Меркурий ғибадатханасы

Меркурий ғибадатханасы Теллға да арналған. Ол базарға қарай орналасқан; екеуінің арасында "Желдердің розасы алаңы" жатыр. Ғибадатхана көбінесе қираған. Онда үш кірпіштен салынған бөлме бар, бірақ ауласы жоқ. Төрт сатылы баспалдақ арқылы кіретін қасиетті орын, солған постамент үстінде тұр. Ол 1904-1908 жылдар аралығында қазылып, бекітілген.

Август құдайшылдық ғибадатханасы

Август құдайшылдығының кішкентай ғибадатханасы Адриан билік еткен кезеңде салынған. Ол белгілі бір Каий Помпей Наханийдің қайырымдылығымен қаржыландырылды. Ғибадатхана "Желдер гүлі алаңына" қарап тұр. Кіреберістің бір бөлігі сақталған. Ғибадатхананың артында Фортуна, Венера Конкордия және Меркурий ғибадатханаларының іргетасында мешіт орналасқан. Бұл мешіт, Жаңа Дугга құрылғанға дейін осы жерде болған шағын ауылдың соңғы қалдығы. Д'Аркос 1631 жылы сол кезде әлі де болған жазудың арқасында ғибадатхананы анықтаған. Подиум салыстырмалы түрде төмен, оның оңтүстік жағынан жеті сатылы баспалдақпен көтерілуге болады.

Минерва ғибадатханасы

Дуггадағы Минерваның алғашқы ғибадатханасы бірінші ғасырдың соңында цивитастың қамқоршысының сыйы болды, бірақ осы құдайға арналған маңыздырақ орын – Антонин Пийдің тұсында салынған ғибадатхана мен портикпен қоршалған ғимарат. Ол императорлық культ діни қызметкері Юлия Паула Ленациананың қайырымдылығы арқылы қаржыландырылды. Ғимарат еңістігін пайдаланып салынған; подиум портиктің төбесімен бір деңгейде, ал ғибадатхананың өзі қоршаған ғимараттан тыс орналасқан. Ғибадатханаға баспалдақтармен өту құдайдың қол жетімсіздігін көрсетеді. 1835 жылы ғибадатхана төбесіндегі жазудың фрагменттері табылды, бірақ ғибадатхана 1966 жылға дейін анықталмады. Онда Коммод тұсында салынған нимфей бар. Ғибадатхана салыстырмалы түрде тар және ерекше дизаймен ерекшеленеді. Ол форумнан Айн Дура моншасына төмен түсетін жолдың жанында орналасқан. Ғибадатхана жол үстіндегі жеңіс аркасымен байланысты. Ғибадатханаға жартылай дөңгелек баспалдақ арқылы кіруге болады, ал баспалдақтың алдындағы ауланың әр бұрышында жаңбыр суын жинауға арналған резервуарлар орналасқан. Қасиетті орынның ішкі бөлмесінде Аполлон, Либер, Нептун, Меркурий және тағы екі құдайдың мүсіндеріне арналған алты бүйірлік ниша бар. Ғибадатхананы алыстан көруге болады, бірақ жолшыбайлар тек жерін, оның іргетастарын ғана көреді. Селламен жеті бағана байланысқан, олар баспалдаққа шығатын бүйірлік есікке апарады. Тетрастильді ғибадатхана тоскандық тәртіпте антистепте салынған. Мәтінде Септимий Севердің ұлының әскери жобалары және императорлық культ аясында оларды тойлау туралы айтылады. Бұл жазуда ғибадатхананың 100 000 сестертиге, Дугганың әйелі Габиния Гермионаның өлімінен кейін оның қалауы бойынша салынғандығы түсіндіріледі. Бұл қайырымдылықтың жомарттығынан басқа, оның өсиетінде ғибадатхананың ашылуының мерейтойында ордо декурионум үшін жыл сайынғы банкет ұйымдастырылатыны, оның мұрагерлері қаржыландыратыны көрсетілген. Сонымен қатар, Габиния Гермиона "халықтың ләззаты үшін" цирк үшін жер қалдырды. Ғибадатхана форумның маңындағы соңғы бос орындардың бірін алып жатқан. Ғибадатхананың иесі қала орталығындағы осы жерді шеткерідегі жерлерге қарағанда артық көрді: цирк орналасқан жерге немесе кейіннен Селеста ғибадатханасы салынған жерге. Плутон ғибадатханасы Септимий Севердің жеңіс аркасының жанында, қаланың әлі толық қазылмаған бөлігінде орналасқан болуы мүмкін, бірақ бұл гипотеза өте берік емес және аулада бюст табылуына негізделген. Екінші ғибадатхана, бұл Дуггадағы Сатурн ғибадатханасы деп белгілі. Капитолийдің немесе Юнона Целестис ғибадатханасының қалдықтарынан гөрі аз маңызды болғанымен, оның орналасуына байланысты ерекше қызығушылық тудырады. Бұл қираған ғимараттар театрдан және қаладан тыс, Уэд-Халлед астықты алқабына көрініс ашатын биік қыраттың үстінде орналасқан. Қазба жұмыстары кезінде Баал Хаммон ғибадатханасының қалдықтары, әсіресе эквоты бар ырымдық арықтар (фависсалар) табылды. Осылайша римдік ғибадатхана б.з.б. 2 ғасырға дейін сонатын ежелгі жергілікті киелі орынның орнына салынған. Бұл киелі орын негізінен құрбандықтар мен эквоты қабылдауға арналған кең ашық кеңістіктен тұрды. Сатурн ғибадатханасының құрылысын жеңілдету үшін оны жабу қажет болды, оның қираған жерлерін бүгінде көруге болады. Римдік ғибадатхана Септимий Севердің тұсында салынған. Ол үш бөлмеден, портигі бар ауладан және вестибюльден тұрады. Ғибадатхана төбесінен жиналған су құдықтарға құйылады. Бір жазуда ғибадатхананың құрылысы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер берілген: ол Люций Октавий Виктор Росьян есімді белгілі жергілікті тұрғынның өсиетімен қалдырылған қаражат есебінен, кем дегенде 150 000 сестертиге салынған, бұл қымбатқа түскен, бірақ ғибадатхананы берік негізге келтіру үшін қажетті жер жұмыстарының көлемімен түсіндірілуі мүмкін; алайда, бұл жұмыстар жеткіліксіз болған, өйткені ғимарат ақыры қирағанға дейін оны қалпына келтіру және нығайту жұмыстары жүргізілген.

The first Temple of Minerva at Dougga was a gift of the patron of the civitas at the end of the 1st century, but the more important site dedicated to this divinity is a building which features a temple and an area surrounded by a portico dating from the reign of Antoninus Pius. It was financed through the philanthropy of a priestess of the imperial cult, Julia Paula Laenatiana. The building was designed to take advantage of the slope on which it stands; the podium is at the level of the roof of the portico and the temple in the strict sense of the word is located outside the surrounding building. The stairs providing access to the temple accentuates the inaccessible nature of the divinity. Fragments of an inscription on the temple's lintel were discovered in 1835, but the temple was not identified until 1966. It features a nymphaeum that dates to the reign of Commodus. The temple, which is relatively narrow, has an unusual design. It is , and is situated beside the road that descends from the forum to the Aïn Doura Bath. The temple is associated with a triumphal arch over the road. The temple can be accessed via a semi circular staircase; in each corner of the courtyard in front of the staircase is a reservoir for rain water. The cella inside the sanctuary features six lateral niches which are designed to hold the bases of statues of Apollo, Liber, Neptune, Mercury and of two other gods that can no longer be identified. The temple can be seen from afar, but passers by can only see the cella, the foundations of which are decoratively rusticated. Seven columns are spaced along the cella, linking to the lateral door, which opens onto the staircase. The tetrastyle temple is built in Tuscan order in antis. The text recalls the military projects of the son of Septimius Severus and their celebration within the context of the imperial cult. This inscription also explains that the temple was constructed at a cost of 100,000 sestertii on the wishes of a great lady of Dougga named Gabinia Hermiona after her death. Besides the generosity of this act of philanthropy, her will foresaw the holding of an annual banquet for the ordo decurionum to be financed by her inheritors on the anniversary of the dedication of the temple. At the same time, Gabinia Hermiona bequeathed the land for the circus "for the pleasure of the people". The temple occupied what was doubtlessly one of the last free spaces in the vicinity of the forum. The temple's benefactor preferred this site in the city center to those that she owned in the outskirts: the site of the circus or the site where the Temple of Celeste was later built. It is possible that the Temple of Pluto is located near Septimius Severus's triumphal arch in an area of the city that has only been partially excavated as yet, but this hypothesis is not very firm and is based on the discovery of a bust in a courtyard, The evidence for the existence of one of the two derives mostly from inscriptions found in the city. The second temple, which is the one commonly known as the Temple of Saturn at Dougga, has been excavated. The remains of this temple, which are less significant than those of the capitol or the Temple of Juno Caelestis, are of particular interest because of their location. The ruins lie atop a promontory that overlooks the rich cereal valley of the Oued Khalled, from the theater and outside the bounds of the city. During the excavation works, remains of a temple of Ba'al Hammon, particularly ritual ditches (favissae) containing ex votos, were discovered. The Roman temple thus replaced an indigenous sanctuary that dated back at least to the 2nd centuryBC. This sanctuary consisted essentially of a wide open space designed to receive ex votos and sacrifices. It was covered over to facilitate the construction of the Temple of Saturn, the ruins of which can still be seen today. The Roman temple was built during the reign of Septimius Severus. It consists of three cellae, a courtyard with a portico, and a vestibule. Water from the temple roof was collected in cisterns. An inscription provides details about the temple's construction: it was erected using funds bequeathed in the testament of a notable local resident named Lucius Octavius Victor Roscianus at a cost of at least 150,000 sestertii, which seems expensive but may be explained by the extent of the earthworks required to give the temple a solid foundation; these works nonetheless seem to have proven insufficient as work to restore and shore up the edifice appear to have been carried out before it finally fell into ruin.

Виктория шіркеуі

Сатурн ғибадатханасының солтүстік-шығысында, төменде орналасқан Виктория шіркеуі – Дуггада қазба жұмыстары жүргізілген жалғыз христиандық ғимарат. IV ғасырдың соңында немесе V ғасырдың басында христиан қауымы ерекше дизайны бар кішкентай шіркеуді бұрынғы пұтқа табынушылардың зиратының үстіне салды. Жақын жерде кішкентай гипогеум орналасқан.

Епископтық

Ежелгі дәуірде Тугга қаласы Тюкка Теренбентина епископының тақ орны болған. Епископтық Рим империясы тұсында құрылып, арийлік вандалдар мемлекеті мен православиелік Византия империясы кезеңдерінде де сақталды, бірақ Магрибтің мұсылмандар тарапынан басып алуымен қызметін тоқтатты. Рим-католик шіркеуі 20 ғасырда епархияны титулярлық орын ретінде қайта жаңартты.

Цистерналар мен су құбырлары

Дугганың солтүстігінде және батысында екі цистерна желісі бар, олардың бірі ерекше жақсы сақталған. Қалаға келетін су құбыры, жақсы сақталған цистерналардан аз ғана қашықтықта орналасқан, қазіргі Тунис аумағында осы типтегі құрылымдардың ең жақсы сақталған мысалдарының бірі болып табылады. Юнона Келестис ғибадатханасына жақын орналасқан Айн-Эль-Хаммамның алты цистернасының жалпы сыйымдылығы 6000 м³ құрайды, бірақ олар қираған. Олар Коммодтың тұсында салынған және 4-ші ғасырдың соңғы тоқсанында қайта жаңартылған бұлақ пен су құбырымен сумен жабдықталып келген. Бұл орын әлі де жыл сайын Мохола мерекесін өткізу үшін қолданылады, ол жергілікті ауызша дәстүр бойынша марокколық әйел қасиетті және мейірімді болған. Мохолаға жасалатын құрмет мал құрбан етумен байланысты. Бұл дәстүрдің пұтқа табынушылықтан бастау алғаны дәлелденді; бастапқыда құрметтелген нысан – фонс моколитан деп аталған бұлақ болған.

Екінші цистерналар желісі – Айн Мизеб цистерналары өте жақсы сақталған. Минерва ғибадатханасына жақын орналасқан бұл сегіз күмбезді резервуарлар су жинап, оларды құятын арнайы бассейнге ие. Цистерналар жер асты су құбыры арқылы байланысқан бұлақтан су алады. Тағы бір цистерналар желісі Айн Дура моншасының жанында, орынның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан.

Көшелер

Дугга көшелері римдік елді мекеннің қалыпты теориялық моделі бойынша жоспарланбаған, өйткені қаланың бірегей дизайны кардо мен декуманстың арасында орналасқан. Қала орталығының төселген болуы мүмкін. Көшелерде сақталған кіреберіс тастарының болуы қалада кәріз жүйесі болғанын көрсетеді. Төбеде Карфагеннен Тевестеге дейінгі басты жолмен жалғасқан көшелердің іздері бар. Бардо ұлттық мұражайында 3 ғасырға жататын тогамен киген адамның (togatus) бейнесі сақталған. Онда қысқа сақалды, тога киген қарт адам бейнеленген. Бұл сол кездегі өнер талғамын көрсететін кейінгі туынды екені анық. Мұражайдағы тағы бір мозаикада «Omnia tibi felicia» («Сен үшін барлығы жақсы болсын») деген фраза жазылған. «Жеңіс күймешісінің мозаикасы» осы туындылардан кейінгі жасалған. Ол 4 ғасырдың екінші жартысында жасалған және «Eros omnia per te» («Барлығы сен арқылы, Эрос») деген фразаны көрсетеді. Көлікті жүргізушінің және аттардың бейнеленуінде шынайылыққа назар аударылған, екеуіне де Амандус және Фрунит есімдері берілген. Аттар симметриялық түрде орналасқан, сол кезде мұндай симметриялар өте танымал болған. Көлікті жүргізушінің қолында қамшы, бұтақтардан жасалған тәж және пальма бұтағы бар. Артқы жағында циркке кіретін есіктер көрінеді. Бұл өнер туындысы жеке үйден табылған, және оның Эрос есімді күймешінің жеңісін тойлау үшін иесі сыйлаған ескерткіш болуы мүмкін. «Улисс мозаикасы» – «Одиссеядан» шабыттанған туынды: грек батыры Одиссей (римдіктерде Улисс) адам басы мен пальма бұтағымен безендірілген, екі желкені және тараны бар қайықта тұр. Одиссейдің қолы басты мачтаға байланған, осылайша ол сиреналардың құмарлығына берілмейді. Одиссейдің серіктері оның төңірегінде отыр, құлақтарына балауыз тығын салған, аңыз бойынша осылай істеген. Үш сирена жартастың табанында тұр. Олардың жоғарғы жағы әйелдің денесін, ал қанаттары мен аяқтары құстың денесін бейнелейді. Бірі сыбызғы, екіншісі лира тартып, үшіншісі аспапсыз, оның әнші сирена деп саналады. Улисс қайығының алдында лобстер ұстап тұрған балықшы бар шағын қайық тұр. Мозаиканың шамамен б.з. 260–268 жылдарға дейін жасалғаны анықталды, ол «Улисс пен қарақшылар үйінен» табылған. «Нептун мен қарақшылар» мозаикасы алдыңғы туындының перистилінен жасалған. Ол Тиррен теңізінде қарақшылардың жазалануын бейнелейді, Дионисқа байланысты тақырыптарды және теңіз тақырыптарын біріктіреді. Құдай найзасын лақтыруға дайын тұрып, менада, қарт Силен және кеме рулін ұстап тұрған адаммен қолдау көрсетіледі. Бір қарақшыға барс шабуыл жасайды, олар құдайдың табиғатын танығаннан кейін дельфиндерге айналады. Сол жақтағы жындар басқа кемеге отырған, ал оң жақтағы балықшылар тормен сегізаяқ ұстауға тырысады. Якуб бұл екі сахнаның қорғаныш функциясын, тағдырды шақыру құралын, грек дәстүріне негізделген тәжірибені көрсетеді. Фригидарий еденінен табылған «Юпитердің найзағайларын жасап жатқан циклоптар» мозаикасында үш циклоп бейнеленген: Бронт, Стереп және Пиракмон немесе Аргес. Олар жалаңаш, Юпитердің найзағайларын жасап жатыр, ал Вулкан оларды алдындағы намысқа ұстап отыр. Соңғы элемент жоғалған. Мозаика 3 ғасырдың соңына таанды және «Циклоптар ваннасынан» табылған.

Dougga's streets are not laid out as prescribed by the normal theoretical model of a Roman settlementaround a cardo and a decumanusas a result of the city's unique design. The center of the city was probably paved; the streets resembled meandering lanes. The city had sewers, as is evidenced by the access stones that are still in place in the streets. At the foot of the hill, there are traces of streets joining with the main road from Carthage to Theveste

The Bardo National Museum also houses a togate man (togatus) that dates from the 3rd century. It depicts an aged man, who has a short beard and is dressed in a toga. It seems certain that this is a later work of art reflective of the contemporary taste in art. The same is true of another mosaic held at the museum which bears the phrase Omnia tibi felicia ("May everything please you"). The "mosaic of the victorious charioteer" is younger than these works. It dates from the second half of the 4th century, and features the phrase Eros omnia per te ("All things through you, Eros"). The depiction of the charioteer shows great attention to realism, as do the depictions of the horses, two of which are named Amandus and Frunitus after their characters. The horses are arranged symmetrically; such symmetries were very popular at the time. The charioteer is holding a whip, a crown made of branches and a palm branch. The starting blocks of the circus can be seen in the background. This work of art was found in a private residence and it appears that it must be interpreted as a monument donated by the owner celebrating the victory of a charioteer named Eros. The "Ulysses mosaic" is a work inspired by the Odyssey: the Greek hero Odysseus (Ulysses to the Romans) is seen standing on a boat that is decorated with a human head and a palm branch and that has two sails and a battering ram. Ulysses's hands are tied to the main mast so that he will not succumb to the fatal charm of the sirens' music. Ulysses's companions are seated around him, their ears blocked with wax as described in the legend. Three sirens stand at the base of a rocky crag. They are depicted with the upper body of a woman but the wings and legs of a bird. One of them holds a flute, the second a lyre, while the third, who does not carry an instrument, is believed to be the singing siren. In front of Ulysses's boat, there is a small barque with a fisherman holding a lobster, the depiction of which is over sized. The mosaic has been dated to around AD260–268; it was discovered in the "House of Ulysses and the Pirates". The mosaic "Neptune and the pirates" originates from the same peristyle as the preceding work. It depicts the punishment of pirates on the Tyrrhenian Sea, merging themes linked to Dionysus and more common marine themes. The god is standing, ready to throw his spear. He is supported by a maenad, a satyr and aged Silenus, who is holding the ship's rudder. A leopard is attacking one of the pirates, who are transformed into dolphins as soon as they recognize the divine nature of their adversary. To the left, genii have boarded another ship, while to the right, fishermen are attempting to catch an octopus with a net. Yacoub attributes a protective function to these two scenes, a means of invoking fate, a practice which is probably based on Hellenic tradition. The mosaic of the "cyclopses forging Jupiter's thunderbolts" from the floor of a frigidarium depicts three cyclopses: Brontes, Steropes, and Pyracmon or Arges. They are depicted naked, forging Jupiter's thunderbolts, which Vulcan, seated in front of them, is holding on an anvil. This last element has been lost. The mosaic dates to the end of the 3rd century and was discovered in the "Bath of the Cyclopses".

Басқа мұражайларда сақталған шығармалар

Британдық консул Рид алып келген мазардағы екі тілдегі жазу Британ мұражайында сақтаулы. Пуникалық ливия жазуы пуникалық және бербер тілдеріндегі бірдей мәтінді көрсетеді.

Француз тілі

Айша Бен Абед Бен Хадер, Бардо мұражайы, бас редактор. Cérès, Тунис, 1992
Клод Бриан Понсарт және Кристоф Хугониот, Рим Африкасы. Атлантикадан Триполитенге дейін. 146 б.з.д. – 533 а.д., баспагер. Armand Colin, Париж, 2005
Габриэль Кампс, «Дугга», L'Encyclopédie berbère, XVI том, бас редактор. Edisud, Экс-ан-Прованс, 1992, б. 2522–2527
Габриэль Кампс, Берберлер, естелік және ұлттық сана, серия. Babel, бас редактор. Actes Sud/Leméac, Париж/Монреаль, 2007
Мишель Кристоль, Рим Африкасына қарау, бас редактор. Errance, Париж, 2005
Пол Корбье және Марк Гришаймер, Рим Африкасы. 146 б.з.д. – 439 а.д., баспагер. Ellipses, Париж, 2005
Жак Гаску, Рим империясының Африка проконсулындағы муниципалды саясаты Траяннан Септимий Северге дейін, бас редактор. CEFR, Рим, 1972
Жан Клод Гольвен, Қайта табылған ежелгілік, бас редактор. Errance, Париж, 2003
Пьер Гро, Рим архитектурасы III ғасырдың басынан Кейінгі Рим империясының соңына дейін, 1-том «Мемлекеттік ғимараттар», бас редактор. Picard, Париж, 1996
* Пьер Гро, Рим архитектурасы III ғасырдың басынан Кейінгі Рим империясының соңына дейін, 2-том «Үйлер, сарайлар, виллалар және мазарлар», бас редактор. Picard, Париж, 2001
Кристоф Хугониот, Рим Африкасында. Карфагеннің құлауынан арабтардың жаулап алуының басталуына дейін, бас редактор. Flammarion, Париж, 2000
Мустафа Ханусси, «Тугганың (Дугга) Африка проконсулындағы қалалық эволюциясы: нумидиялық агломерациядан африка-рим қаласына дейін», CRAI (Académie des inscriptions et belles lettres отырыстарының есептері), 2003, б. 131–155
Мустафа Ханусси, Дугга, бас редактор. Agence de mise en valeur du patrimoine et de promotion culturelle, Тунис, 2008
Мустафа Ханусси және Луи Морин, Дугга (Тугга). Эпиграфиялық зерттеулер, бас редактор. Ausonius, Бордо, 1997
Мустафа Ханусси және Луи Морин, Дугга. Тарихтың фрагменттері. Латын жазуларының таңдауы (ред. Ausonius/Institut national du patrimoine, Бордо/Тунис, 2000)
Мустафа Ханусси және Луи Морин [бас редакторлығымен], Дуггада өлгендер. Қоршаған жерлеу жазуларының жинағы, бас редактор. Ausonius, Бордо, 2002
Ян Ле Боэк, Рим Африкасының тарихы, бас редактор. Picard, Париж, 2005
Эдуард Липински [бас редакторлығымен], Финикия және пуника цивилизациясының сөздігі, бас редактор. Brépols, Париж, 1992
Аммар Махжуби, Рим провинциясының Африка қалалары мен құрылыстары, бас редактор. Университеттік баспа орталығы, Тунис, 2000
Гильмет Мансур, Тунис, Ашық аспан мұражайы, бас редактор. Dad, Тунис, 2007 (екінші басылым)
Софи Сент-Аманс, Тугганың (Дугга) діни топографиясы. Африка проконсулының рим қаласы (Тунис), бас редактор. Ausonius, Бордо, 2004
Хеди Слим және Николас Фоке, Ежелгі Тунис. Аннибалдан – Сент-Августинге дейін, бас редактор. Mengès, Париж, 2001
Ивон Тебер, Солтүстік Африканың римдық термолары және олардың Жерорта теңізіндегі контексті, бас редактор. Француз Рим мектебі, Рим, 2003
Мұхаммед Якуб, Тунистің мозаикасының сұлулығы, бас редактор. Agence nationale du patrimoine, Тунис, 1995
Жамағат, Тунис, ежелгі әлемнің тоғысы, бас редактор. Faton, Париж, 1995
Жамағат, Рим Африкасы. 69–439, бас редактор. Atlande, Neuilly sur Seine, 2006
Бір уақытта, Дугга – Тукка немесе Римнің Туггасы, бас редактор. Alyssa, Тунис, 1993

Aïcha Ben Abed Ben Khader, Le musée du Bardo, éd. Cérès, Tunis, 1992
Claude Briand Ponsart et Christophe Hugoniot, L'Afrique romaine. De l'Atlantique à la Tripolitaine. 146 av. J. C. 533 apr. J. C., éd. Armand Colin, Paris, 2005
Gabriel Camps, « Dougga », L'Encyclopédie berbère, tome XVI, éd. Edisud, Aix en Provence, 1992, pp. 2522–2527
Gabriel Camps, Les Berbères, mémoire et identité, coll. Babel, éd. Actes Sud/Leméac, Paris/Montréal, 2007
Michel Christol, Regards sur l'Afrique romaine, éd. Errance, Paris, 2005
Paul Corbier and Marc Griesheimer, L'Afrique romaine. 146 av. J. C. 439 apr. J. C., éd. Ellipses, Paris, 2005
Jacques Gascou, La politique municipale de l'empire romain en Afrique proconsulaire de Trajan à Septime Sévère, éd. CEFR, Rome, 1972
Jean Claude Golvin, L'antiquité retrouvée, éd. Errance, Paris, 2003
Pierre Gros, L'architecture romaine du début du IIIe siècle à la fin du Haut Empire, tome 1 « Monuments publics », éd. Picard, Paris, 1996 * Pierre Gros, L'architecture romaine du début du IIIe siècle à la fin du Haut Empire, tome 2 « Maisons, palais, villas et tombeaux », éd. Picard, Paris, 2001
Christophe Hugoniot, Rome en Afrique. De la chute de Carthage aux débuts de la conquête arabe, éd. Flammarion, Paris, 2000
Mustapha Khanoussi, « L'évolution urbaine de Thugga (Dougga) en Afrique proconsulaire : de l'agglomération numide à la ville africo romaine », CRAI (Comptes rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles lettres), 2003, pp. 131–155
Mustapha Khanoussi, Dougga, éd. Agence de mise en valeur du patrimoine et de promotion culturelle, Tunis, 2008
Mustapha Khanoussi et Louis Maurin, Dougga (Thugga). Études épigraphiques, éd. Ausonius, Bordeaux, 1997
Mustapha Khanoussi et Louis Maurin, Dougga. Fragments d'histoire. Choix d'inscriptions latines éditées, traduites et commentées (Ier IVe siècles), éd. Ausonius/Institut national du patrimoine, Bordeaux/Tunis, 2000
Mustapha Khanoussi et Louis Maurin [sous la dir. de], Mourir à Dougga. Recueil des inscriptions funéraires, éd. Ausonius, Bordeaux, 2002
Yann Le Bohec, Histoire de l'Afrique romaine, éd. Picard, Paris, 2005
Édouard Lipinski [sous la dir. de], Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, éd. Brépols, Paris, 1992
Ammar Mahjoubi, Villes et structures de la province romaine d'Afrique, éd. Centre de publication universitaire, Tunis, 2000
Guillemette Mansour, Tunisie, Musée à ciel ouvert, éd. Dad, Tunis, 2007 (deuxième édition)
Sophie Saint Amans, Topographie religieuse de Thugga (Dougga). Ville romaine d'Afrique proconsulaire (Tunisie), éd. Ausonius, Bordeaux, 2004
Hédi Slim et Nicolas Fauqué, La Tunisie antique. De Hannibal à saint Augustin, éd. Mengès, Paris, 2001
Yvon Thébert, Thermes romains d'Afrique du Nord et leur contexte méditerranéen, éd. École française de Rome, Rome, 2003
Mohamed Yacoub, Splendeurs des mosaïques de Tunisie, éd. Agence nationale du patrimoine, Tunis, 1995
Collectif, La Tunisie, carrefour du monde antique, éd. Faton, Paris, 1995
Collectif, L'Afrique romaine. 69 439, éd. Atlande, Neuilly sur Seine, 2006
Il était une fois, Dougga Tukka ou Thugga la Romaine, éd. Alyssa, Tunis, 1993

Басқа тілдер

Сант-Агостино тарихи қауымдастығы. Рим Африкасы: Дугга. Эд. Кассаго Брианза. C. Brianza Italy, 2009 (Thugga la romana)
Мустафа Ханусси және Волькер Михаэль Штрока, THVGGA I. Негіздер мен есептер, баспа. Филипп фон Заберн, Майенц, 2002
Мустафа Ханусси, Стефан Риттер және Филипп фон Руммель, «Дуггадағы неміс-тунистік жобасы. Трифолиум үйінің оңтүстігіндегі қазба жұмыстарының алғашқы нәтижелері», African Antiquities, 40-том, 2004–2005 жж., 43–66 беттер
Райнер Штуц, THVGGA II. Тугадағы үш үй: үш маска үйі, лабиринт үйі, Дионис және Улисс үйі, баспа. Филипп фон Заберн, Майенц, 2007 жыл.