Кіріспе

Кельт этносы Бретондықтар (брет. Breton) – Францияның солтүстік-батысындағы Бретань аймағында тұратын этнос. Олар өз тегін Ұлыбританияның оңтүстік-батысынан, әсіресе Корнуолл мен Девоннан көшіп келген бриттон тілдерінде сөйлейтін топтарға жатқызады, бұл көші-қон негізінен Англосаксондықтардың Ұлыбританияны қоныстандыру кезінде болған. Олар 3-9 ғасырларда (көбінесе 450-600 жылдары) Арморикаға толқындармен көшіп келді, ол кейіннен олардың құрметіне Бретань деп аталды. Бретаньның негізгі дәстүрлі тілі – бретон тілі (Брезонег), ол Төменгі Бретаньде (яғни, жартыаралының батыс бөлігінде) қолданылады. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 206 000 адам бретон тілінде сөйлейді. Бретаньның тағы бір маңызды азшылық тілі – галло тілі; галло тілі тек Жоғарғы Бретаньде ғана қолданылады, онда бұрын бретон тілі де қолданылған, бірақ ол төмендеп, 900 жылдан бері Жоғарғы Бретаньде бұрынғыдай кең таралмады. Қазіргі уақытта көптеген бретондықтардың ана тілі – стандартты француз тілі. Тарихи тұрғыдан Бретань және оның халқы алты кельт ұлтының бірі саналады. Франциядағы және жалпы Бретаньдағы бретондықтардың нақты санын анықтау қиын, себебі Франция үкіметі этникалық топтар бойынша статистика жинамайды. 2007 жылғы қаңтардағы бағалау бойынша, Бретань халқы 4 365 500 адамды құрады. Бұл көрсеткішке 1941 жылы Виши үкіметі тарихи Бретаньнан бөлген Атлантикалық Луара департаменті де кіруі мүмкін. 1914 жылы бретон және галло тілдерінде сөйлейтін аймақтардың шекарасынан батысқа қарай миллионнан астам адам бретон тілінде сөйлеген, бұл Бретаньдің батыс жартысы халқының шамамен 90% құрады. 1945 жылы бретон тілінде сөйлейтіндер халықтың шамамен 75% құрады. Бүгінде Бретаньдың барлық аймағында халықтың ең көп дегенде 20% бретон тілінде сөйлей алады. Бретон тілін күнделікті қолданатын 200 000 – 250 000 адамның 75% 65 жастан асқан. Күшті тарихи эмиграция француз шекараларында және Францияның теңізасты департаменттері мен аумақтарында бретон диаспорасын құрды; ол негізінен Париж аймағында орналасқан, онда миллионнан астам адам бретон тегін жатқызады. Көптеген бретон отбасылары Америкаға, көбінесе Канадаға (әсіресе Квебек және Атлантикалық Канада) және АҚШ-қа көшіп кетті. Бретаньнен тыс жерлерде маңызды бретондық дәстүрлерді сақтап қалған жерлер – Франциядағы (әсіресе Париждегі Монпарнас ауданы), Гавр және Сент аралдары, онда 17 ғасырдың ортасында бретон отбасылар тобы қоныстанды.

Рим дәуірі

IV ғасырдың соңында Рим армиясындағы британдық қосалқы әскерлерінің көп саны Арморикада орналасқан болуы мүмкін. IX ғасырдағы "Британ тарихы" еңбегінде Британиядан Рим әскерін шығарып алған император Магнус Максимустың әскерін осы провинцияға қоныстандырғаны айтылады. Ненний мен Гилдас келесі ғасырда ағылшын-сакстар мен скоттардың шабуылынан қашу үшін британдықтардың екінші толқыны Арморикаға қоныстанғанын мәлімдейді. Қазіргі археология да екі толқынды көші-қонды қолдайды. Жалпы, осы аймаққа келген бриттік тілдес халықтар аймаққа қазіргі атауын бергені, сондай-ақ валлий және корнуолл тілдерімен туыс бритон тілі – Брезонегтің пайда болуына себеп болғаны қабылданды. Бреттондықтардың екінші толқынында Британиядан келт христиан миссионерлерінің көшіп келгені туралы көптеген жазбалар бар, әсіресе Бретаньнің жеті негізін қалаушы әулиелері мен Гилдастың есімдері сақталған. Корнуоллдағыдай, көптеген бретон қалалары осы ертедегі қасиеттілердің құрметіне аталған. Ирландиялық әулие Колумбан да Бретаньде белсенді болды және Карнак қаласындағы Сент-Клумбанда еске алынады.

Ерте орта ғасырлар

Ерте орта ғасырларда Бретань үш патшалыққа бөлінді – Домноне, Корнуэль (Кернев) және Бро Варок’х (Брорек), олар ақырында Бретань герцогтығының құрамына енді. Алғашқы екі патшалықтың аттары, көшпенді тайпалардың Британиядағы, Корнуолл (Керноу) және Девон (Думнония) елдеріндегі отанынан шыққан болуы мүмкін. Бро Варок’х ("Варок елі", қазіргі Бро Гвен) – Ванн (Гвен) аймағына билік еткен алғашқы белгілі бретон билеушісінің атымен аталған. Домноне патшалары, мысалы Кономор, өз аумақтарын кеңейтуге тырысып, барлық бретондықтарға үстемдік етуді қалаған, бірақ жергілікті феодалдар арасында үнемі шиеленіс болды.

Англияны нормандықтар жаулап алуына бретондықтардың қатысуы

Бреттондықтар Нормандық Англияны жаулап алған кезде нормандық емес күштердің ең белгілілері болды. Көптеген бретондық отбасылар жаңа қоғамда жоғары дәрежеде тұрды және неке арқылы нормандармен байланыс орнатты. Шотландиялық Стюарт тайпасы мен Стюарт патшалық үйінің бретондық тегі бар. Алан Руфус, сондай-ақ Алан Қызыл деп белгілі, Вильгельм Жеңімпаздың туысы және оның сарбазы болды. Гастингс шайқасындағы қызметі үшін ол Йоркширде кең аумақтармен сыйланды. Өлген кезде ол Англиядағы ең бай ақсүйек болды. Ричмондтағы оның поместьесі Солтүстік Англияда бретондықтардың болуын қамтамасыз етті. Ричмонд графының титулы кейіннен Бретань герцогтарының меншігіне көшті.

Қазіргі бритондық

Францияда көптеген адамдар өзін бретондық деп санайды, оның ішінде Марион Котильяр, Сулиан Брахим, Малик Зиди, Патрик Пойвр д'Арвор, Йоанн Гуркуфф, Нолвенн Лерой және Янн Тиерсен сияқты бірнеше француздық танымал тұлғалар бар. Француз соттарында 15 жылдық даулардан кейін, Еуропалық Әділет соты Жан Жак және Мирель Манро Ле Гоарнигтің алты баласын бретондық ұлттығын мойындады; олар "бретондық ұлттығы бар Еуропа азаматтары". 2015 жылы Джонатан Ле Брис осы мәртебеге қол жеткізу үшін француз әкімшілігіне қарсы заңдық күрес бастады.

Бретон диаспорасы

Бретань аймағынан тыс бретондық қауымдастықтардың ішінде Үлкен Париж аймағында, Ле-Авр және Тулон қалаларында бретондықтардың топтары бар. Бретондық тегі бар топтар басқа елдерде де тұрады, ең бастысы – Канада мен АҚШ-та. Париж қаласында бұрын бретондықтар Монпарнас теміржол станциясының маңында қоныстанған, ол Париж-Брест темір жолының соңғы стансасы болып табылады.

АҚШ-тағы бретондықтар

Белгілі америкалық бретондықтар мен бретон тегінен шыққан америкалықтардың ішінде Джон Джеймс Одубон, Джек Керуак және Джозеф Ив Лимантур бар. 1885 жылдан 1970 жылға дейін бірнеше мың бретондық Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті, олардың көпшілігі Морбианның Қара тауларынан шықты. 2020 жылдың маусым айында Морбианның Горин қаласында осы көшпендердің мұрасын құрметтеу үшін Азаттық мүсінінің көшірмесі ашылды. Сильвестр Сталлоне анасының тегі бойынша жартылай бретондық.

Тро Брейж

Тро Брейж (Бретань айналымы) деп аталатын ежелгі қажылық бар, онда қажылар Бретаньды жеті негізін қалаушы әулиелердің бірінің қабірінен екіншісіне дейін аяқтап жүреді. Қазіргі уақытта қажылар осы маршрутты бірнеше жыл бойына аяқтап шығады. 2002 жылы Тро Брейж Уэльске арнайы қажылық сапарды қамтыды, бұл уэльстік Пауль Аврелиан, Бриок және Самсонның кері жолының символдық бейнесі болды. Бретань діни дәстүріне сәйкес, өмірінде кем дегенде бір рет қажылық жасалмаған адам, өлгеннен кейін оны жасауға міндетті болады, әр жеті жыл сайын тек қана табытының ұзындығына ғана жылжи алады.

Фольклор және дәстүрлі сенімдер

Көне, христиан дініне дейінгі дәстүрден қалған кейбір пұтқа табынушылық әдет-ғұрыптары Бретния фольклорында сақталып қалған. Ең күшті халықтық бейне – Анкоу немесе "Өлім орақшысы".

Тіл

Бреттон тілінің төрт негізгі диалектісі бар: Гвенедэг (Ванн), Керневег (Корнуайль), Леонег (Леон) және Трегериг (Трегор), олардың өзара түсіністік деңгейі әртүрлі. 1908 жылы стандартты орфография жасалды. Төртінші диалект, Гвенедэг, бұл реформаға енбеді, бірақ 1941 жылғы орфографиялық реформаға қосылды. Осылайша, бретон тілі – аралдық кельт тілі және бұрын Еуропа құрлығында, бретондықтардың ата-бабалары қоныстанған аймақтарды қоса, сөйленген, қазірде жойылған континенттік кельт тілдерімен, мысалы, галл тілімен, алыс туыс. Шығыс Бретаньде аймақтық langue d'oïl, Галло тілі пайда болды. Галло тілі бретон тілімен сөздік қоры, тіркестері және айтылуы сияқты белгілі бір аймақтық ерекшеліктерді бөліседі, бірақ ол роман тілі. Француз заңы бойынша екі тілдің де ресми мәртебесі жоқ; алайда, кейбіреулер әлі де бретон тілін күнделікті қолданады. 1980 жылдардан бастап департамент аумағында мәдени мұраны қайта жаңғырту мақсатында екі тілді жол белгілері орнатылды. 1880 жылдан 20 ғасырдың ортасына дейін бретон тілі француз мектептерінде тыйым салынды және балалар оны сөйлегені үшін жазаланды. Бұл 18 және 19 ғасырдың басында Уэльс мектептерінде Уэльс тілі емес, ағылшын тілін қолдануға ұқсас жағдай болды. 1951 жылы қабылданған Deixonne заңымен жағдай өзгерді. Бұл заң бойынша мемлекеттік мектептерде аптасына 1-3 сағат бретон тілі мен мәдениеті оқытылуына рұқсат берілді, егер мұғалім мұны істеуге қабілетті және дайын болса. Қазіргі заманда бретон тілінде білім беретін немесе екі тілді (бретон/француз) білім беретін бірқатар мектептер мен колледждер ашылды.

Бретон тіліндегі БАҚ

Бреттон тілінде бірнеше апталық және айлық журналдар бар. Олар: Ал Ляам, Луарниг Рузиг және Бреман. Бретон тілінде бірнеше радиостанциялар хабар таратады: Arvorig FM, France Bleu Armorique, France Bleu Breizh Izel, Radio Bro Gwened, Radio Kerne және Radio Kreiz Breizh. Бретон тіліндегі телебағдарламаларды Brezhoweb, France 3 Breizh, France 3 Iroise, TV Breizh және TV Rennes арналарынан көруге болады.

Fest-noz (қалыпталған)

Fest noz – бұл Бретаньдегі дәстүрлі фестиваль (көбінесе би). Көптеген festoù noz Бретаньнен тыс жерлерде ұйымдастырылады, бұл Бретань аймақтық мәдениетін өңірден тысқары таратуға мүмкіндік береді. Fest noz-дың дәстүрлі билері көне, олардың кейбіреулері орта ғасырларға дейін жетеді, бірақ fest noz дәстүрі өзі салыстырмалы түрде жаңа, 1950 жылдарға дейін қалыптасқан. Fest Noz 2012 жылдың 5 желтоқсанында ЮНЕСКО-ның «Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне» ресми түрде енгізілді.

Дәстүрлі би

Көптеген дәстүрлі бретондық билер бар, ең танымалдары – гавот, дро, хантер дро және плинн. Фес ноз кезінде көптеген билер тізбек немесе шеңбер құрып орындалады, қатысушылар шынтақтан ұстап билейді; алайда, жұптап билеу және белгілі бір рет пен қимылдардан тұратын хореографиялық билер де кездеседі.

Дәстүрлі бретон музыкасы

Бреттон музыкасының екі негізгі түрі бар: «кан ха дискан» деп аталатын хорлық а капелла дәстүрі және аспаптарды қолданатын музыка, соның ішінде таза аспаптық музыка. Дәстүрлі аспаптарға бомбард (гобойға ұқсас) және екі түрлі сыбызғы (веуз және биниоу кож) жатады. Сонымен қатар, диатоникалық аккордеон, кларнет және кейде скрипка, сондай-ақ гирди-гарди де кездеседі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Ұлы тау сыбызғысы (және биниоу брас) «багаду» (бретон сыбызғы тобы) арқылы Бретаньда кеңінен таралды, осылайша көбінесе биниоу кож сыбызғысын ығыстырды. Қарапайым кларнет (треуженн гаол) дерлік жоғалып кеткен еді, бірақ соңғы жылдары қайтадан танымалдылыққа ие болды.

Қазіргі бритон музыкасы

Қазіргі уақытта роктан джазға дейін, Ред Карделл, этно-рок, Дивалл және Скедуз сияқты, сондай-ақ панк сияқты әртүрлі музыкалық стильдегі топтарды кездестіруге болады. Кейбір заманауи fest noz топтары электрондық пернетақталар мен синтезаторларды да қолданады, мысалы, Strobinell, Sonerien Du, Les Baragouineurs және Plantec.