Кіріспе

Манс аралынан шыққан этнос – Манкстер (/m//æ//ŋ//k//s/ manks; ) – Солтүстік Еуропадағы Ирландия теңізіндегі Манс аралында пайда болған аз саны бар этностық топ. Олар қазір Британ аралдары мен Ирландияның бір кездері Аралдар Корольдігі мен Дал Риата болған аймақтарында қоныстанған гаэль этнолингвистикалық тобының диаспорасына жатады. Манкстер Тыңвальд (Ard whaiyl Tinvaal) арқылы басқарылады, бұл аралдың заң шығару органы, және оны мың жылдан астам бұрын викингтер енгізген. Манкстердің жергілікті мифологиясы мен халық ауыз әдебиеті жалпы кельт мифологиясының құрамына кіреді, онда Мананнан мак Лир, Муинджер вегги, Бугган, Лхианнан Ши, Бен Варри және Моддей Ду сияқты көрнекті мифологиялық тұлғалар бар. Олардың тілі – Манкс гаэль тілі (Gaelg, Gailck) – гаэльдердің аралды отарлауы кезінде әкелінген Ортаңғы ирланд тілінен туындаған. Бірақ Манкс гаэль тілі кейіннен дамып, Көлдік кельт тілдерінің жеке гойдель тіліне айналды.

Мэн аралының демографиялық деректері

2011 жылғы аралық санақ бойынша Мэн аралында 84 655 адам тұрады, олардың 26 218-і аралдың астанасы Дугласта (Дулиш) тұрады. Халықтың ең көп бөлігі аралда туған, бірақ ағылшын халқының (Sostnagh / Sostynagh) және басқалардың көптеп қоныстануы демографиялық құрамды айтарлықтай өзгертті. 2011 жылғы санақ мәліметтері бойынша, 47,6% аралда, ал 37,2% Англияда туған, ал қалғандары басқа жерлерде: 3,4% Шотландияда, 2,1% Солтүстік Ирландияда, 2,1% Ирландия Республикасында, 1,2% Уэльсте және 0,3% Норманд аралдарында дүниеге келген, ал халықтың 6,1% әлемнің басқа аймақтарында туған. Ұлыбританияда тұратын манкстер 2001 жылғы санақта көбінесе «британдық ақ халық» санатына жатқызылған. «Жаңа келгендердің» («коммиверстердің») «туған жерлестерге» қатынасының өте жоғары болуы мәдениет, ұлттық өзін-өзі тану және тіл жағынан өзгерістерге әкелді. Манкс халқы көші-қон арқылы да маңызды үлес қосты. Манкстерлердің Ливерпульге жұмыс іздеп көшіп баруы ұзақ тарихқа ие, сондықтан Ливерпуль тұрғындарының көптегенінің манкс тегі бар. Олардың арасында The Beatles тобының Пол Маккартниі, американдық актриса Оливия Уайльд, АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті Дэн Куэйл және Soundgarden, Audioslave және Temple of The Dog топтарының Крис Корнелл есімдері бар. Көптеген манкстер Америка Құрама Штаттарына эмиграциялаған, олардың көп саны Огайо штатының Куяхога және Лейк округтерінде қоныстанған.

Тарих және саясат

Мэн аралы – алты кельт ұлтының бірі, соңғы мың жыл бойы норвегиялық, шотландтық, ағылшын үстемдігінде болып, көп бөлігінде өзін-өзі басқарды. Мэн аралындағы адамның ең ерте іздері шамамен б.з.д. 8000 жылға, мезолиттік кезеңге, яғни орта тас дәуіріне дейін жетеді. Кішкентай, көшпелі отбасылар лагерьлерде тұрып, жабайы аңдарды аулап, өзендер мен жағалау суларында балық аулап, өсімдіктерден тағам жинап өмір сүрді. Неолит дәуірі маңызды экономикалық және әлеуметтік өзгерістермен ерекшеленді. Б.з.д. 4000 жылға қарай, жер мен теңіздің өңделмеген табиғи ресурстарына тәуелді болған адамдар дәнді дақылдарды өсіріп, мал шаруашылығымен айналыса бастады, импортталған дәнді дақылдар мен жануарлардың түрлерін пайдаланды. Табиғи орманды кең ауқымда тазалау егін егуге және малға жем өсіруге жағдай жасады. Темір дәуірінде аралға кельт әсері күшейді. Жазба деректерге сүйенсек, тұрғындар бритон тілінде сөйлеген. Алайда, шамамен б.з. 700 жылы ирландтықтардың шапқыны немесе қоныс аударуы жаңа мәдениеттің негізін қалады деп саналады, соның салдарынан мэнктіктер гэль тілінде сөйлей бастады. Бұл тіл сол кезден бері оқшау дамыды, бірақ ирланд және шотланд гэль тілдерімен тығыз байланыста қалды. 8 ғасырдың соңында викингтер келіп, елді мекендер құрып, аралды басып алды. 1079 жылы Годред Крован Норс Манн және Аралдар Корольдігін құрды. Норс аралға зор әсер етті, норвегиялық жер-су атауларын қалдырды және оның ерекше саяси жүйесіне, Тинвальдқа (Ежелгі норвегия тілінен – Þingvóllr) әсер етті, ол әлемдегі ең көне парламенттік демократиялардың бірі. 1266 жылы Перт шарты бойынша Норвегия королі Магнус VI аралдарды Шотландияға өткізді. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Мэн аралы, ағылшын-шотланд соғыстары кезінде, Шотландия мен Англия арасында ауысып тұрды. Бұл қиын кезеңде 1313 жылы арал Роберт Брюстің шотланд әскерімен басып алынды. Кейін, 14 ғасырдың соңында Англия аралды қайта басып алғанда, Лордтық – тіпті патшалық – Монтакью отбасына, Солсбери графтарына берілді. 1405 жылы Лордтық атағы сэр Джон Стэнлиге берілді, оның ұрпақтары (кейін Дерби графтары) Мэн аралын 300 жылдан астам уақыт бойы басқарды. 1736 жылы Лордтық әйел желісі арқылы Атолл герцогтарына өтті, ал 1765 жылы британдық тәжге сатылды. 1866 жылдан бастап, Мэн аралы өзін-өзі басқару құқығын алғаннан кейін, мэнктіктер экономикасы ауыл шаруашылығы мен балық аулауға, содан кейін туризмге, ал одан кейін қаржы және басқа да қызметтерге негізделген қазіргі заманғы ұлтқа айналды. 20 ғасырда мэнктік музыкасы мен биіне, сондай-ақ мэнктік тіліне қызығушылық қайта жанданды, бірақ мэнктік тілінің соңғы ана тілінде сөйлейтін адамы 1970 жылдары қайтыс болды. 20 ғасырдың ортасында Таоишиг Эмон де Валера келді және мэнктік тіліне қолдау көрсетілмейтініне қатты ренжіді, сол себепті тілдің толығымен жойылып кетуіне бұрын оны жазу үшін екі жазба көлігін жіберді. Экономикалық өзгерістер 1970 және 1980 жылдары мэнктік ұлтшылдығына қысқа мерзімді серпін берді, нәтижесінде Мек Ваннин ұлтшыл тобы, сондай-ақ қазір жойылған Мэнктік Ұлттық партиясы және Фо Халоу ("Жер асты") құрылды, олар бояу шашырату және үй өртеу сияқты тікелей әрекеттерді жүргізді. Ұлтшыл саясат содан бері төмендеді және оның бұрынғы жақтаушыларының көптегені қазір негізгі саясатта. 1990 жылдар мен 21 ғасырдың басында мэнктік мәдениетіне, мысалы, алғашқы мэнктік тіліндегі бастауыш мектепке көбірек мән берілді, бірақ мэнктік мәдениеті мэнктік тұрғындардың көпшілігі үшін әлі де танымал мәдениеттің шетінде қалып отыр.

Манн және ағылшын иеленуінің хроникасы

Манн және аралдар патшаларының жылнамасы немесе Манс жылнамасы – Ман аралының ерте тарихын баяндайтын қолжазба. Жылнамалар – 1016 жылдан бастап Манкс тарихындағы маңызды оқиғалардың жылдық тізімі. Латын тілінде жазылған, ол аралдың Норд корольдігінің – Манн және аралдардың орталығы ретіндегі рөлін көрсетеді. Жылнамалар сонымен қатар оның патшаларының, діни қайраткерлерінің ықпалын және Рушен аббаттығының рөлін баяндайды. Британдық кітапханадағы Хроникалардың түпнұсқасын Англиядан Мэн аралына және Манкс халқына қайтару үшін күш-жігер жұмсалды. 2014 жылы Кельт лигасы бұл мәселені қолдап, қолжазбаны Мэн аралына қайтаруды талап етті. Олар кельт елдеріне артефактілерді қайтару бойынша науқанды жалғастыруда.