Кіріспе

Людвиг Витгенштейн танымал еткен философиялық идея. Антропологияда қолданылатын термин. Отбасылық ұқсастық (Familienähnlichkeit) – Людвиг Витгенштейн танымал еткен философиялық идея, оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Философиялық зерттеулер» (1953) кітабында ең толық түсінік берілген. Ол бір маңызды ортақ белгімен байланысты деп есептелетін нәрселердің шын мәнінде бір-бірімен тоғысатын, бірақ ешқайсысы барлық нәрсеге ортақ емес ұқсастықтар қатары арқылы байланысуы мүмкін. Витгенштейн бұл ұғымды түсіндіру үшін мысал ретінде келтірген ойындар отбасылық ұқсастықтар арқылы байланысқан топтың үлгісіне айналды. Витгенштейннің бұл идеяны және терминді Фридрих Ницшеден алғаны болжанады, ол да, 19 ғасырдың көптеген филологтары сияқты, тілдік отбасыларды талқылау кезінде оны қолданған. «Отбасылық ұқсастық» термині алғаш рет Артур Шопенгауэрде (1788–1860; «Әлем – ерік және бейне» §§17, 27, 28) кездеседі, ол бұл терминді Фридрих Вильгельм Йозеф фон Шеллинг (1775–1854) дамытқан мектепке жатқызған. Келесі кездесу 1930 жылғы Освальд Шпенглердің идеяларына қатысты жазбада тіркелген. Бұл ұғым Витгенштейннің кейінгі еңбектерінде кеңінен қолданылады, ал «Зерттеулерде» ол пікірлердің жалпы формасы және тілдің мәні туралы сұрақтарға жауап ретінде енгізіледі – бұл сұрақтар Витгенштейннің философиялық карьерасы бойына маңызды болды. Бұл отбасылық ұқсастықтың Витгенштейннің кейінгі философиясы үшін маңызды болғанын көрсетеді; алайда, оның көптеген идеялары сияқты, Витгенштейннің кейінгі ойларындағы орны немесе оның философиялық маңызы туралы екіншілік әдебиетте нақты келісім табу қиын. «Зерттеулер» жарық көргеннен бері отбасылық ұқсастық туралы ұғым философиялық әдебиетте ғана емес, сонымен қатар классификациямен айналысатын еңбектерде де кеңінен талқыланды, онда бұл тәсіл «политетикалық» деп сипатталады, ол қазіргі кезде «монотетикалық» деп аталатын дәстүрлі тәсілден ерекшеленеді. Прототиптік теория – бұл идеяны зерттеген танымдық ғылымның соңғы жетістігі. Бұл идея танымал бола бастағанда, оның бұрынғы кездесу орындары қайтадан ашылды, мысалы, 18 ғасырдың таксономиясында, Лев Выготскийдің еңбектерінде.

Философиялық контекст

Отбасылық ұқсастық тақырыбы туындайтын жергілікті контекст – Витгенштейннің тілге қатысты сындығы. «Философиялық зерттеулер» §65-71 тілдің қолданылуының көп түрлілігі ойындардың көп түрлілігімен салыстырылады. Ойындардың ортақ белгілері бар, бірақ олардың ешқайсысы барлық ойындарға тән емес. Бұл тұжырым «тілдік ойындар» деген атаумен кеңінен танылды. Витгенштейннің философиясының дамуының кеңірек контексінде, ол эссенцияларға, саналық құбылыстарға және континенттік философияда бұрынғы ғасырдың басында факт ретінде қабылданған идеализмнің басқа да түрлеріне қатысты кескілесімді қарсылықты қарастырады. Оның пікірінше, мұндай қателіктердің басты себебі – тіл және оның сыни тұрғысынан қарастырылмай қолданылуы. Қалыптасқан көзқарас бойынша, ұғымдар, санаттар немесе топтар оларға кіретін барлық нысандарға ортақ қажетті белгілерге сүйенеді. Абстракция – бұл қажеттілікті мойындайтын және эссенцияларды тудыратын процедура, бірақ егер ортақ белгі болмаса, ол сәтсіздікке ұшырайды.

Терминология

Витгенштейн философиясының ерекшелігі ретінде "отбасылық ұқсастық" термині ағылшын тіліне аударылуымен көп байланысты. Витгенштейн негізінен неміс тілінде жазған, Familienähnlichkeit деген құрама сөзді қолданған, бірақ ағылшын тілінде дәріс оқып, сөйлескен кезде 'family likeness' қолданған (мысалы, The Blue Book, p. 17,33; The Brown Book, §66). Дегенмен, "Философиялық зерттеулерде" Ähnlichkeit сөзі "ұқсастық" (§§11,130,185,444) деп аударылған, ал екі рет (§§9,90) "сияқты" деп берілген. Неміс тіліндегі "отбасы" сөзі жиі қолданылады және ол Гримм сөздігінде кездеседі; "family likeness" кездесетін сирек жағдайды 1877 жылы Дж. Ф. Моултон лекциясында атап көрсеткен.

Белгілі қолданулар

Томас Кун өзінің әйгілі «Ғылыми революциялардың құрылымы» (1962) кітабының V тарауында («Парадигмалардың басымдығы») Витгенштейннің тұжырымдамасын пайдаланады. Парадигмаларды ғылыми ережелердің бір ғана анықталатын жиынтығына дейін тоғытуға болмайды, бірақ олар ғылыми қауымдастықтың бір бөліктері тарапынан мойындалған басқа ережелермен байланысты болжамдардан тұрады. Морис Вайц алғаш рет өнерді сипаттау үшін туыстық ұқсастықтарды қолданды, бұл әлі де жалғасып жатқан пікірталасқа бастама берді. Умберто Эко режимдер ерекшеліктерімен күрт өзгеше болғанымен, фашизмнің көріністерін туыстық ұқсастық арқылы тануға болады деп сараптап көрсетті. Ренфорд Бэмброу «Витгенштейн «универсалдар мәселесі» деп белгілі мәселені шешті және оның шешімі туралы (Хьюм Берклидің осы тақырыпты қарастыруына қатысты айтқандай) «жақында ғалымдар қауымдастығында жасалған ең маңызды және құнды жаңалықтардың бірі» деді. Оның бұл көзқарасы көптеген қосымша пікірталстарға мүмкіндік берді. Родни Нидхам туыстық ұқсастықтарды одақтастық мәселесімен байланысты зерттеді және олардың таксономияда кездесетінін, онда олар политетикалық жіктеме ретінде танылатынын атап өтті. Басқа когнитивтік зерттеулер балалардың, тіпті резус маймылдарының да санаттарды үйрену кезінде нақты ережелерден гөрі туыстық ұқсастық қатынастарын қолданатынын көрсетті. Дэниел Лёнбах кәсіпкерліктің туыстық ұқсастық тұжырымдамасы екенін айтты.

Сын-пікірлер мен пікірлер

Философиялық зерттеулер – отбасылық ұқсастықтарды талқылауда негізгі мәтін болып табылады, бірақ бұл тақырып Витгенштейннің басқа да еңбектерінде де кездеседі, әсіресе "Қоңыр кітапта". Талқылауға көптеген үлес философиялық зерттеулермен айналысқан, бірақ таксономия сияқты практикалық мәселелерге ден қойған адамдар салған. Ханс Слуга "отбасылық ұқсастық туралы ұғым екі әр түрлі идеялар жиынтығына, екі әр түрлі лексикаға негізделген, бірақ оларды бірегей деп қарастырады. Біріншісі – туыстық, тектілік, қандай да бір нақты және себептік байланыс лексикасы, екіншісі – ұқсастық, көрініс, жақындық және сәйкестік". Витгенштейннің шекаралар шындығында жоқ, оларды кездейсоқ түрде белгілеуге болады деген пікірі конвенционализм деп сипатталды, ал оның тұжырымдамасын қабылдау тазартылған номинализмді ұсынады деп есептеледі.