1812 жылғы Красный шайқасы: Наполеон әскерінің шегіну кезіндегі күресі

Кіріспе

1812 жылғы Ресейдегі шайқас, француз әскерінің шегіну кезінде Красной шайқасы (Красное немесе Красное) 1812 жылдың 15-18 қарашасында өтті, бұл Наполеонның Мәскеуден қиын шегінуінің маңызды эпизоды болды. Алты шайқастың барысында генерал-фельдмаршал Кутузовтың басқаруымен орыс әскерлері, азып-тозу соғысынан бұрынғы күштерінен әлсіреген Grande Armée қалдықтарына айтарлықтай нұқсан келтірді. Бұл қақтығыстар толыққанды шайқасқа ұласқан жоқ болғанымен, француз әскерінің қару-жарағы мен жылқысының жетіспеуіне байланысты үлкен шығынға ұшырады. Төрт күндік ұрыс бойында Наполеон 30 мильге (48 км) созылған әскерлерін, жоғары жолмен қатар орналасқан орыс күштерінен асығыс өткізуге тырысты. Ресей армиясының ат пен адам күшінің артықшылығына қарамастан, Михаил Покровскийдің мәлімдемесіне сәйкес, Кутузов Наполеонға тікелей қарсы тұрудың қаупінен сескеніп, толық шабуыл жасаудан тартынды. Оның орнына, ол аштық, суық және тәртіпсіздік француз әскерін әлсіретеді деп үміттенеді. Алайда, бұл стратегия оны француз корпусының арасына, дерлік перпендикуляр бағытта алып келді. 17 қарашада француз императорлық гвардиясы агрессивті алдау амалын жасады, бұл Кутузовты шешуші соңғы шабуылды кейінге қалдыруға итермеледі. Нәтижесінде, маңызды шайқасқа дайын емес, үзіліс-құлақсыз корпустардан тұратын бөлінген колонна қалыптасты. Осы француз корпустарының арасында және төңірегінде шамамен 40 000 әскер, қарусыз, ұйымдастырылмаған, артта қалғандардың қалың тобына айналды. Әскерлер, соның ішінде аурулар, соқырлар және жарақат алғандар, суыққа төтеп беру үшін беймәлім тәсілдерді қолданғанда, көрініс ретсіз маскарадқа ұқсады. (Наполеон Фельтр герцогына жіберілген 180 астық диірмендерінің нашар сапасы туралы шағымданды.) 14 қарашада қатты қар боран болды, шамамен 5 фут (2 м) қар жауды және температура 21 °R (= 24 °C немесе 11 °F) дейін төмендеді. Бұл адамдар мен жылқылардың арасында қосымша шығынға әкелді, артиллерия тастап кетілді. Аса суық, ең алдымен, денсаулығы нашарлағандардың, әсіресе дизентериямен ауырғандардың миын әлсіретті, бірақ суық күннен күнге күшейе бергенде, оның зиянды әсері зардап шеккендердің барлық іс-қимылдарында байқалды, психикалық паралич пен ең жоғары деңгейдегі әлеусіздік пайда болды. Милорадовичтің авангардына кіретін Остерман Толстой Наполеон мен оның күзетшілерін атқылады, бірақ шабуыл тойтарылды. Милорадович шабуыл жасағысы келсе де, Кутузов оған рұқсат бермеді. Осы уақытта Клапарде мен Висла легионы тамыз айынан бері шағын француз батальоны басып алған Красныйға келді. Оларды Ожаровскийдің жедел әскер тобы қуды. 15 қарашаның түстен кейін Наполеон өзінің 12 000-ға жуық императорлық гвардиясымен Красныйға келді. Ол Евгений, Даву және Ней әскерлерінің келуін күтіп, содан кейін шегінуді қайта бастауды жоспарлады.

1812 battle in Russia during the French retreat

The Battle of Krasnoi (at Krasny or Krasnoe) unfolded from 15 to 18 November 1812 marking a critical episode in Napoleon's arduous retreat from Moscow. Over the course of six skirmishes the Russian forces under field marshal Kutuzov inflicted significant blows upon the remnants of the Grande Armée, already severely weakened by attrition warfare. These confrontations, though not escalated into full scale battles, led to substantial losses for the French due to their depleted weapons and horses. Throughout the four days of combat, Napoleon attempted to rush his troops, stretched out in a 30 mile (48 km) march, past the parallel positioned Russian forces along the high road. Despite the Russian army's superiority in horse and manpower, Kutuzov hesitated to launch a full offensive, according to Mikhail Pokrovsky fearing the risks associated with facing Napoleon head on. Instead, he hoped that hunger, cold and decay in discipline would ultimately wear down the French forces. This strategy, however, led him in a nearly perpendicular course, placing him amidst of the separated French corps. On 17 November a pivotal moment occurred when the French Imperial Guard executed an aggressive feint. This maneuver prompted Kutuzov to delay what could have been a decisive final assault, This resulted in a fragmented column of disconnected corps, spanning , ill prepared for a significant battle. In the intervening space between and around these French corps, nearly 40,000 disintegrated troops formed mobs of unarmed, disorganized stragglers. As the soldiers, including the sick, blind and wounded, improvised unconventional methods to withstand the cold, the scene resembled a disordered carnival procession. (Napoleon complained to the Duke of Feltre about the quality of the 180 grain mills which were sent and distributed.) A blizzard struck on 14 November, bringing heavy snowfall of approximately 5 feet (2 m) and a temperature plummet to 21 °R (= 24°C or 11°F). This led to further casualties among men, horses, and the abandonment of artillery. The intense cold enfeebled, first of all, the brain of those whose health had already suffered, especially of those who had had dysentery, but soon, while the cold increased daily, its pernicious effect was noticed in all actions of the afflicted manifested mental paralysis and the highest degree of apathy. Ostermann Tolstoy, part of Miloradovich's avant guard, shelled Napoleon and his guards, but the assault was repelled. While Miloradovich desired to attack, he was not granted permission by Kutuzov. Meanwhile, Claparède and the Vistula legion arrived at Krasny since August occupied by a small French battalion. They were expelled by Ozharovsky's flying column. In the afternoon of 15 November, Napoleon himself arrived at Krasny accompanied by his 12,000 strong Imperial Guard. He planned to await the arrival of the troops of Eugène, Davout and Ney over the next several days before recommencing the retreat.

Кутузовтың оңтүстікке қарай жорығы

Осы кезеңде Кутузов басшылығымен Ресейдің негізгі әскері француздарды оңтүстікке қарай параллель жолмен ұстанды. Бұл жол Медин мен Ельня арқылы өтеді, соңғысы партизан қозғалысының маңызды орталығы болды. Гранде Армэядан айырмашылығы, негізгі орыс армиясы Красныйға әлдеқайда әлсіреген күйде жақындады, бірақ әлі де сол сияқты, экстремалды ауа райы мен азық-түлік тапшылығымен күресуге тура келді. Кутузов француз армиясының оңай шегінуін қамтамасыз етті және бастапқыда генералдарына шегінуді тоқтатуға тыйым салды. Генерал Беннигсен келіспегендіктен, 15-і күні Калугаға қайтарылды. Ескірген барлау мәліметтеріне сүйенсек, Кутузов француз армиясының үштен бір бөлігі ғана Смоленскіден Красныйға өтіп, Наполеонның қалған әскерлері солтүстікке қарай немесе әлі де Смоленскіде жүріп өткен деп сенді. Осы негізде Кутузов өзінің штаб офицері полковник Толль ұсынған жоспарды қабылдады. 15 қарашада Адам Ожаровскийдің 3500 саялы алғы шебі елді мекеннің қонысында орналасқан қалаға иелік етіп, француздар келгенге дейін журналдар мен қоймаларды жойды. Сол күні Милорадовичтің 18 мың әскері Красныйдан бұрын үлкен жолдың арғы жағында мықты позицияны иеленді. Бұл қозғалыс Евгений, Давуст және Нейді императордан тиімді түрде бөлді. 16 қарашада Кутузовтың 35 000 адамнан тұратын негізгі күші оңтүстіктен баяу жақындап, Красныйға баратын негізгі жолдан 5 км қашықтықта тоқтады. Тағы 20 000 казак ережесіз, көбінесе кішігірім топтарда жұмыс істейді, негізгі армияны толықтырып, француздарды Красныйға дейінгі ұзақ жол бойындағы барлық нүктелерде қинады. Красныйдағы алғашқы шайқастарда француздар әлі де өсектес қарсылық пен төзімділік көрсетті. Біздің барлық азиялық шабуылдарымыз еуропалықтардың жабық құрамына қарсы құлап жатқанын көріп, мен кешке қарай чечен полкін жіберуге шешім қабылдадым, ол Красныйға баратын көпірлерді бұзып, жолды бөгеп, жаудың жолын әртүрлі жолмен бөгеуге тырысты; бірақ біздің барлық күштеріміз оң және сол жақтан қоршап, алдымыздағы жолды кесіп өтіп, біз олармен атыс жасадық, олар француз армиясының авангардының авангарды болды. Жалпы, Кутузов 50 000-ден 60 000-ға дейінгі тұрақты әскерге қолбасшылық етті, оның ішінде едәуір ат әскері және 50/200-ге жуық оқ-дәрі, кейбіреулері санақпен тасымалданады. Осы арада Голицын мен оның күйеу інісі Строганов бастаған екінші колонна армияның орталығын ұстап, Красныйға шабуыл жасады. Милорадовичтің позициясы орыс оң жақ флангін бекітіп, Красныйға дейінгі маңызды жолды бақылайды. Бұл жол француз әскерінің арық арқылы өтуін талап етті. Милорадовичтің маңызды рөліне қарамастан, ол өзінің стратегиялық позициясын қалдырып, Голицынға Жас гвардияға қарсы көмек көрсетті. Наполеон мен Императордың ескі гвардиясы жақындаған кезде, Ожаровский мен орыс жаяу әскерлері мен артиллериясы оған атқылады. Бір таңғалған әскер олардың артта қалуын және майданнан шабуыл жасалатынын күтпеді. Партизандық көшбасшы Давидовтың осы кездесудің куәгерлік сипаттамасы, "шар тәрізді бекініс" құрайтын Ескі гвардияның мінез-құлқын көркем суреттейді, ол 1812 жылғы соғыс тарихында ең жиі келтірілетіндердің бірі болды: Қараңғыға дейін Наполеон Красныйға кірді. Ол Евгений, Давут және Ней онымен кездесе алуы үшін қалуға ниеттенген. Алайда, ескі гвардия монастырь, қоралар мен үйлерге бас сауғалап, осы кішкентай қаланың бір бөлігі өртеніп кетті. Көшелер солдаттарға толы еді, жейтін-ішетін де аз болды. Жас гвардияға орын жетпегендіктен, олар шығысқа, қала сыртына, суыққа баспанасыз орналасты. Өз адамдарын жұмыспен қамту үшін Наполеон кешкісін Ожаровскийдің казактарын Лосвинкадан күштеп шығаруға шешім қабылдады. Ожаровскийдің позициясы Кутузовтың негізгі әскерінен қауіпті түрде оқшауланғандығын мойындаған Наполеон генерал Клапарде қолбасшылығындағы Жас гвардияны пикеттермен қорғалмаған орыс лагеріне қарсы күтпеген шабуылға жіберді. Олардың орталығына қарсы операцияны алдымен генерал Раппқа сендірді, бірақ соңғы сәтте ол генерал Рогемен ауыстырылды; гвардияшылар үш колоннаға бөлінді. Түн ортасынан кейін аз уақыт өткенде, сағат екіде Ожаровскийдің күші қозғала бастады. Олар тізелеріне дейін қар жауып тұрса да, үнсіз алға қарай жылжи бастады. (Ескі гвардия қалмады және шайқаспады.) Жас гвардия (Делаборде басшылығымен) қарсы шабуыл жасап, Ожаровскийдің отрядын арықтан кері тартты. Одан кейінгі шайқаста орыс әскері ұйқыда тұрып, күтпеген жерден ұсталып, қатал қарсылық көрсеткеніне қарамастан, жеңіліске ұшырады. Ожаровскийдің әскерінің жартысынан астамы найзамен қаза тауып немесе тұтқынға алынды, қалғандары қаруларын көлге лақтырып, қашқан. Ат әскері болмағандықтан, Роге Ожаровскийдің қалған әскерін қуалап жете алмады. Сол күні Александр Сеславин Лядыны басып алды; ол екі қойманы жойды және көптеген тұтқынды алды, Давидовтың сөзіне сүйенсек. Сайын Bourgogne-ның айтуынша: Біздің келген кешімізде орыс армиясы бізді қоршады, алдымызда, оң жақта, сол жақта және артымызда. Генерал Рогеге түнде, фузилер-шевальер, гренадерлер, вольтижерлер және тирайлер гвардиялық полктерімен шабуыл жасауға бұйрық берілді. Мен бағаның басындағы біздің колоннамыз орыс лагеріне кіргенде, қардың үстінде бірнеше жүз орыс жатқанын айтпадым, олар өлген немесе қауіпті түрде жараланған деп ойладық. Олар енді секіріп тұрып, бізге қарсы атып, біз өзімізді қорғау үшін деми-тур жасауға мәжбүр болдық. Өкінішке орай, артымыздағы батальон келді, сондықтан олар екі отқа түсті, бес минут ішінде тірі қалған жоқ. Бұл орыстар жиі қолданатын хитролық еді, бірақ бұл жолы сәтті болмады. Біз орыс лагерінен өтіп, ауылға жеттік. Біз жаудың бір бөлігін көлге лақтыруға мәжбүр еттік, содан кейін көптеген жаяу әскерлер үйлерге толғанын анықтадық, олардың бір бөлігі өртеніп жатты. Енді біз қолдан-қолға қатал шайқастық. Қырғын қорқынышты болды, әркім өзі үшін жеке шайқасты. Осы қырғыннан кейін орыстар өз позицияларынан шегінді, бірақ алыс кетпеді, және біз күні бойы шайқас алаңында тұрдық. Голицын осылайша Милорадовичтің көмегін күтіп, шабуылын жалғастыруды шешті.

During the same period, the main Russian army under Kutuzov followed the French on a parallel southern road. This route passed through Medyn and Yelnya, the latter became a significant center for the partisan movement. Unlike the Grande Armée, the main Russian army approached Krasny in a much less weakened state, but still had to contend with the same, extreme weather conditions and scarcity of food. Kutuzov promoted an easy retreat for the French army and initially forbade his generals to cut off their retreat. General Bennigsen, who disagreed, was sent back to Kaluga on the 15th? Due to outdated intelligence reports, Kutuzov somehow believed that only one third of the French army had passed from Smolensk to Krasny with the remainder of Napoleon's forces marching much farther to the north or still at Smolensk. On this basis, Kutuzov accepted a plan proposed by his staff officer, Colonel Toll, to march on Krasny to destroy what was believed to be an isolated Napoleon. The Russian position at Krasny began forming on 15 November, when the 3,500 strong flying advance guard of Adam Ozharovsky took possession of the town, located in the Pale of Settlement, and destroyed magazines and stock before the French arrived. On the same day, the 18,000 troops of Miloradovich established a strong position, across the high road about before Krasny. This movement effectively separated Eugene, Davoust, and Ney from the Emperor. On 16 November Kutuzov's 35,000 strong main force slowly approached from the south, and halted 5 km from the main road to Krasny. Another 20,000 Cossack irregulars, operating mostly in small bands, supplemented the main army by harassing the French at all points along the long road to Krasny. In the first skirmishes at Krasny, the French still showed stubborn resistance and desperate courage. Seeing that all our Asiatic attacks were collapsing against the closed formation of the European one, I decided to send the Chechen regiment forward in the evening to break down the bridges on the way to Krasny, block up the road, and try in every possible way to block the enemy's march; but with all our forces, encircling right and left and crossing the road in front, we exchanged fire with they were, so to speak, the vanguard of the vanguard of the French army. In total, Kutuzov commanded a force of 50,000 to 60,000 regular troops, which included a substantial cavalry unit and around 50/200 cannon, some transported on sledges. Meanwhile, the second column, led by Golitsyn and his brother in law Stroganov, held the army's center and launched an attack on Krasny. Miloradovich's position anchored the Russian right flank, controlling a vital road to Krasny. This road required the French army to cross a stream within a gully. Despite Miloradovich's pivotal role, he left his strategic position to aid Golitsyn against the Young Guard. As Napoleon and the Imperial Old Guard approached, it was fired upon by Ozharovsky and Russian infantry and artillery. A surprised army did not expect that they had been overtaken and could be attacked from the front. The eyewitness description of this encounter by the partisan leader Davidov, which eloquently portrays the comportment of the Old Guard, forming a "fortress like square", has become one of the most often quoted in the histories of the 1812 war:

Before dusk, Napoleon entered Krasny. He planned to remain so that Eugene, Davout and Ney could catch up with him. However, part of this small town was set on fire after the Old Guard took shelter in the monastery, barns and houses. The streets were filled with soldiers and there was not much to eat or drink. As there was not enough room the Young Guard camped east, outside the town without any shelter against the cold. To keep his men busy Napoleon decided in the late evening to force the withdrawal of Ozharovsky's Cossacks from the Losvinka. Recognizing that Ozharovsky's position was dangerously isolated from Kutuzov's main army, Napoleon dispatched the Young Guard under General Claparède on a surprise attack against the Russian encampment, which was not protected by pickets. The operation against their center was first entrusted to General Rapp, but at the last moment, he was replaced with General Roguet; the Guardsmen were divided into three columns. Shortly after midnight, it was two o'clock when the movement began on Ozharovsky's force. They began a silent advance although the snow was up to their knees. (The Old Guard stayed behind and did not fight.) The Young Guard (under Delaborde) launched a counterattack and drove Ozharovski's detachment back from the brook. In the ensuing combat, the Russians were taken by surprise during their sleep and, despite their fierce resistance, were routed. As many as half of Ozharovsky's troops were killed with bayonets or captured, and the remainder threw their weapons in a pond and fled. Lacking cavalry, Roguet was unable to pursue Ozharovsky's remaining troops. On the same evening Alexander Seslavin captured Lyady; he destroyed two warehouses and took many prisoners, according to Davidov. According to sergeant Bourgogne:

On the evening of our arrival the Russian army surrounded us, in front, to the right, left and from behind. General Roguet received the order to attack during the night, with a party of Guard regiments of fusiliers chasseurs, grenadiers, voltigeurs and tirailleurs. I have omitted to say that, as the head of our column charged into the Russian camp, we passed several hundred Russians stretched on the snow; we believed them to be dead or dangerously wounded. These men now jumped up and fired on us from behind, so that we had to make a demi tour to defend ourselves. Unluckily for them, a battalion in the rear came up behind, so that they were taken between two fires, and in five minutes not one was left alive. This was a stratagem the Russians often employed, but this time it was not successful. We went through the Russian camp and reached the village. We forced the enemy to throw a part of their artillery into a lake there and then found that a great number of foot soldiers had filled the houses, which were partly in flames. We now fought desperately hand to hand. The slaughter was terrible, and each man fought by himself for himself. As a result of this murdering combat, the Russians withdrew from their positions, without moving away, and we stood on the field of battle throughout the day. Golitzin therefore decided to await Miloradovich's co operation before pressing his advance.

Кутузов Жұлиде

Сол күні Кутузовтың негізгі әскері, ақыры, Красныйға жетіп, Новоселье мен Жули ауылдарының маңында орналасты. Француздарға шабуыл жасауға қолайлы жағдайға ие болғанына қарамастан, Кутузов күдіктенді. Ол әскеріне бір күн демалыс берді, шешуші әрекеттерді кейінге шегерді. Кешке қарай Кутузов, әсіресе Уилсон сияқты келіспейтін жас генералдардың Наполеонға қарсы шешуші шабуыл жасауға талап етуіне тап болды. Ресейліктер Наполеонды қоршап алып, көп санды әскерімен оны жеңуге мүмкіндік алатын еді. Дегенмен, ол сақтық танытып, тек шабуыл жоспарлады. Ол қолбасшыларына күндіз шыққанша оны орындамауға бұйырды. Ресейліктердің ұрыс жоспары Красныйға үш бағыттан шабуыл жасауды көздеді: Милорадович тау үстіндегі стратегиялық позициясын сақтап, Давут пен Нейдің ілгерілеуін тоқтатуға тиіс еді. Негізгі әскер екі топқа бөлінді: Голицын 15 мың сарбазды бастап, Лосвинканың оң жағалауында, Красныйді толық көрінетіндей тоқтады, ал Тормасов 20 мың сарбазға Красныйді қоршауға және француздардың Оршаға қарай шегіну жолын кесіп тастауға тапсырды. Ожаровскийдің жеңіл атқыштар тобы, Жас гвардиядан жеңілгеннен кейін әлсіреп, Красныйдың батысында тәуелсіз әрекет ететін болды. Евгенийдің Вестфалия корпусының қалдықтары кешке келген соң, ұрысқа қатыса алмады. Наполеон оған Оршаға қарай жолмен жүруге бұйырды, себебі Красный әскерлерге толы еді. Бірақ, бір кезде Кутузов тұтқындардан (квартирмейстер Пуйбуск және оның ұлы) Наполеон Красныйда қалып, Нейді күтуге ниеттенгенін, ал Кутузов Давуттың келуін күткендей, шегінбегенін білді. Бұл ақпарат Кутузовты Ожаровскийдің жеңілісінен кейін жоспарланған шабуылды қайта қарастыруға мәжбүр етті, деп Нафцигер мен Гурго хабарлады.

Давут үшін қауіп

Күн таңғы сағат 3-те басталды, ол кезде Давуттың I корпусы Евгенийдің күні бұрынғы жеңілісі туралы алаңдатарлық хабарды алғаннан кейін Красныйға қарай жолға шықты. Бастапқыда Давут Смоленскіде әлі де болған Нейдің III корпусының жетіп алуын күтуге ниеттенген еді. Алайда, жолдың салыстырмалы түрде ашық екенін сезініп, ол таңғы сағат тоғызда шамасында Лосвинка бұрқағына жақындады. Давуттың өкінішіне орай, Милорадович Кутузовтың рұқсатымен Давуттың корпусына кенеттен және қатты артиллериялық шабуыл жасады. Бұл күтпеген шабуыл француз әскерлерінің арасында үрей тудырып, жолдан асығыс шегінуге алып келді, ал артқы күзет (голландиялық 33-полк) құрылудың алдында қалды. Давут корпусы ауыр шығынға ұшырады, бар болғаны 4000 адам қалды. Лосвинка маңында қызықты, бірақ жақсы құжатталмаған оқиға болды: I корпустың жүк вагондарының соңғы бөлігі, Давуттың істен шыққан шарабаларымен бірге, казактардың қолына түсті. Орыстардың қолға түсірген заттарының арасында Давуттың соғыс сандығы, Таяу Шығыс, Орталық Азия және Үндістанды бейнелейтін көптеген карталар, оның маршалдық таяғы және маңызды нәрсе – патша Александрмен бейбіт келіссөздердегі келісімнің жобасы немесе көшірмесі болды. Кейбір дереккөздерде олжаның бір бөлігі ретінде (жалған) ақшаның да едәуір сомасы болғаны айтылады. Бұл оқиғаның нақты орны, яғни таңертең Красныйдің шығысында ма, немесе түстен кейін Красныйдің батысында ма болғаны әлі анық емес.

Лосвинка өзеніндегі іс-қимыл

Таңертеңгі сағат тоғызда Давуттың артқы күзеті, 33-полк, Лосвинка маңында қорғаныс алаңын құрды. Осы күні таң мен түске дейін шектеулі жақын арадағы шайқастар болды. Жас гвардия Давуттың Лосвинкадан солтүстікке қарай өтуіне көмектесу үшін шабуылға шықты. Красныйдан жарты сағаттық жерде орналасқан Уварово бастапқыда Голицыннің екі батальонымен ұсталып тұрды, ол негізгі орыс әскерінің алдында әлсіз бекініс болып саналды. Бірақ орыстар ақырында Увароводан шегінуге мәжбүр болды. Строганов жас гвардияшыларға ауыр зиян келтіретін артиллериялық оқтармен шабуыл жасады. Кутузов Милорадовичке күштерін қайта орналастырып, Голицынмен байланыс жасап, күштерін Голицын позициясының артында шоғырландыруды бұйырды. Давуттың әскері батысқа қарай жылжуын жалғастырғанда, казактар оларды үздіксіз мазалады, ал Строгановтың артиллериясы Давут корпусын гранаталармен атқылап, көптеген жандардың қаза болуына себеп болды. Давуттың жеке багажы көп шығынға ұшыраса да, оның көптеген жаяу әскерлері Красныйде қайта жиналды. Давут пен Мортье байланыс орнатқаннан кейін Наполеон Ескі гвардиямен бірге Лядыға шегінуді бастады. Бірақ голландтың 3-ші гренадер полкі мен Қызыл лансьерлері Мортьеге көмектесу үшін және орыстармен шайқасу үшін қалды. Давут корпусының артқы күзетін құрайтын голландтың 33-полкінен шыққан аңшылар казактардың, кирасирлердің және жаяу әскердің үздіксіз шабуылына тап болды, олар қоршалып, оқ-дәрісі таусылып бара жатты. Полк қорғаныс алаңдарын құрып, алғашқы шабуылдарды сәтті тойтарды. Клаузевиц пен Жорж де Шамбрей атап өткендей, бұл жеңіліс Красной шайқасының аяқталуын білдірді. Сағат 11:00 шамасында Наполеонға Тормасовтың әскері Красныйдің батысынан шабуылға дайындалып жатқанын хабарлайтын алаңдатушы хабарламалар келді. Бұл Наполеонды Нейдің III корпусы Красныйға келгенге дейін Кутузовты ұстап тұру жоспарынан бас тартуға мәжбүр етті. Кутузовтың күштерімен қоршалып қалу және жеңілу қаупі тым жоғары болды. Наполеон Ескі гвардияға Красныйге қайтуға және оның соңынан Лядыға қарай батысқа қарай шеруге бұйрық берді. Ал Жас гвардия Лосвинкада өз позицияларын ұстап тұрды. Сегур сипаттағандай, Наполеонның таңдауы оңай болған жоқ:

At nine in the morning, Davout's rear guard, the 33rd regiment, formed a defensive square at the Losvinka. It was on this particular day that limited close quarters combat unfolded during the morning and early afternoon. The Young Guard initiated an attack to provide cover for Davout's crossing of the Losvinka further north. Uvarovo, located just a half hour's walk from Krasny, was initially held by two battalions of Golitsyn's infantry, serving as a fragile forward outpost ahead of the main Russian army. However, the Russians were eventually forced to withdraw from Uvarovo. Stroganov responded with a devastating artillery barrage that inflicted heavy casualties on the Young Guardsmen. Kutuzov ordered Miloradovich to reposition his forces, linking up with Golitsyn's lines and concentrating their strength behind Golitsyn's position. As Davout's troops continued their westward movement, they were relentlessly harassed by Cossacks, and Russian artillery under Stroganov pounded Davout's corps with grapeshot, causing devastating casualties. Although Davout's personal baggage train suffered significant losses, a considerable number of his infantrymen managed to rally in Krasny. Once Davout and Mortier established communication, Napoleon initiated his retreat upon Lyady with the Old Guard. However, the Dutch 3rd Regiment Grenadiers and Red Lancers were left to support Mortier and engage the Russians. The rearguard of Davout's corps, consisting of the chasseurs from the Dutch 33rd Regiment, faced relentless attacks from Cossacks, cuirassiers, and infantry, becoming encircled and running low on ammunition. The regiment formed defensive squares and successfully repelled the initial attacks. This loss marked the end of the battle of Krasnoi as noted by Clausewitz and Georges de Chambray. Around 11:00 a. m., Napoleon received alarming intelligence reports indicating that Tormasov's troops were preparing to march west of Krasny. This, forced Napoleon to reconsider his initial plan of keeping Kutuzov occupied until Ney's III Corps could reach Krasny. The risk of being encircled and defeated by Kutuzov's forces was too great. Napoleon made a crucial decision to order the Old Guard to fall back on Krasny and follow him in a westward march towards Lyady. Meanwhile, the exhausted Young Guard would hold their ground at the Losvinka. Napoleon's choice was not an easy one, as described in the words of Segur:

Сонымен 1-ші корпус сақталды; бірақ біздің артқы күзетіміздің Красныйде құлаудың алдында екенін және Ней әлі Смоленскіде болмағанын да білдік. Оны күтуден бас тарттық. Наполеон бұл маңызды құрбандықты жасау қиын болғандықтан, ойланып тұрды. Бірақ барлығы үмітсіз болғанда, ол шешім қабылдады. Ол Мортиені шақырып, оның қолын жылы қысып, былай деді: «Уақыт жоқ! Жау барлық жағынан бұзылып келеді. Кутузов Лядыға, тіпті Оршаға және Днепрдің соңғы бұрылысына менің алдымда жете алады. Мен Ескі гвардиямен бірге сол өткелді қамтамасыз етуім керек. Давут сені ауыстырады. Сендер бірге түнгі уақытқа дейін Красныйде тұруың керек. Сосын маған қосыласың». Бақытсыз Нейді тастап кету керектігін білгенде, ол ауыр жүрекпен соғыстан шығып, Лядыға қарай жол ашып, алдымен Красныйде тоқтады. Жас гвардияның орыс шабуылына төтеп беру қабілеті күрт төмендеді, сондықтан Мортье қалған әскерлер қоршалып, жойылғанға дейін шегінуге бұйрық берді. Бұл оқиғалар қорқынышты болды, Жас гвардияның бастапқы 6000 әскерінен тек 3000-ы ғана аман қалды. Күні бойы орыс әскері француз мылтықтары мен штыктарының қашықтығынан тыс, гвардиядан қауіпсіз қашықтықта болды, олар Жас гвардияны алыстан артиллериялық оқтармен атқылап тұрды. Осы 17 қараша күні Жас гвардия тарихындағы ең қанды күн ретінде есте қалуы мүмкін. Көптеген жарақат алған сарбаздар қарда қалды. Жас гвардияның Красныйге қайтуымен шегінуі аяқталмады. Кутузовтың шабуыл жасауы мүмкін екенін сезінген Мортье мен Давут әскерлер, қалың топтар мен вагондардың Лядыға қарай асыққан шеруіне қосылды. Тек генерал Фридрихс басқарған әлсіз артқы күзет Красныйді ұстап тұру үшін қалды.

Наполеонның шегінуі

Түстен бұрын Наполеон, қажырлы Ескі гвардиясымен бірге, соңынан I корпустың қалдықтарымен Красныйден батысқа қарай аттанды. Лиадиге апаратын жол солдаттар мен олардың ауыр арбаларынан тез толып кетті. Олармен бірге, француз әскерлерінің алдында көптеген азаматтар, қашқындар және артта қалғандар жүрді. Гийом Пейруссе айтуынша, тәртіп жоқ еді. Ешқандай тәртіп іздері табылмады. Красныйден сыртта Давуттың әскері Ожаровский мен Розеннің шағын жасақтарының қойған тұзағына түсіп, оның арттық күштеріне ауыр соққы берді. Бутурлиннің сөзінше, олар Наполеонның өтуіне рұқсат берді, бірақ Давуттан үзіліп қалды. Содан кейін хаос басталды: бұршақтар жарылып, арбалар аударылып, көліктер бақылаусыз жүріп, үркіген қашқындардың көпшілігі дүрбіледі. Дегенмен, Колбер мен Латур Маубур басқаратын Қызыл ланцерылар ресейліктерді ығыстырып тастады. Испан вольтижерлерінің (Ескі гвардия) үлкен корпусына шабуылға өтуге бұйрық берілді. Гвардияның стратегиялық маневрі Наполеонның жеке қатысуымен күшейді, бірақ ол кеңсесі мен архивін өртеп, үлкен шығынға батты. Шамамен бір сағат жол жүргеннен кейін, ол Ескі гвардияны жинап, шаршы құрылымға келтірді. Жолдың мұздай тегіс және қармен жабылғандығынан аттарға қауіпті болғандықтан, Наполеон аттан түсіп, оларға қарап: "Менің гвардиямның гранадирлері, сіздер менің әскерімнің шатаққа түскенін көріп тұрсыздар!" деді. Бір қолында қайың таяғын ұстап, Наполеон Ескі гвардиясының алдыңғы қатарына шықты. Температура көтерілсе де, қар жауу тоқтамады.

Кутузов қуғын-сүргінді кейінге қалдырады

Ресейліктердің француздарды қуу және Красныйға шабуыл жасауға деген ынтасына қарамастан, Кутузов сақтық танытты, нәтижесінде бірнеше сағат кешігу туды. Түскі сағат 2:00-де француздар толыққанды түрде шегініп, қарсылық көрсетуге дайын емес екеніне көз жеткізген Кутузов, Тормасовқа батыс бағытта қоршау операциясын жүргізуге рұқсат берді. Қар жауғандықтан Тормасов жылдам қозғала алмады. Олар кең далада қорғаныс позициясын құруға және Добраядағы көпірді жабуға тырысты. Бірақ Тормасов жоспарлаған жеріне жеткен кезде, Даву корпусын қоршап, жоюға бұл уақытқа дейін кеш болған еді. Голландиялық офицер Ван Дедемнің мәлімдемесіне сәйкес, Grande Armee-нің бір бөлігі Оршаға тосқаусыз өтуге мүмкіндік алды, бұл бүкіл армияны орыстардың күтпеген бейжайлығына таң қалдырды. Наполеон оларды тағдырларына қалдыруға мәжбүр болды. Орыс генералдары Нейді жеңіл олжа деп есептеді.

18 қараша: Нейдің III корпусының құлдырауы

Нейдің III корпусы артқы күзет ретінде тағайындалды, бастапқыда 17 қарашаға дейін Смоленскіден кетуге жоспарланған. Алайда, Нейдің қамал, қару-жарақ және оқ-дәрілерді жоюға жасаған әрекеті жаңбырлы ауа райына байланысты шектеулі нәтиже берді. Ол Смоленскіден шамамен алты зеңбірек, 3000 әскер және 300 аттан тұратын эскадронмен кетіп, француздарды мүмкіндігінше аз қалдырды. 18 қараша күні таңғы сағат 3:00-де Ней корпусы Корютнядан Красныйға қарай жолға шықты, онда Милорадович өзінің әскерін Лосвинка өзенінен ағатын шатқалды бақылап тұрған төбеге орналастырған. Күндізгі уақытта мұздың еруі, тығыз тұман және жаңбырдың шашырауы рашпутицаның пайда болуына себеп болды, кешкі уақытта сырғанақ мұзды беттер қалыптасты. Ней Grande Armée-нің Красныйден кетуі туралы хабарсыз, ал шатқал маңындағы қауіпке бейжай болды. Сағат 15:00 шамасында Нейдің алғы күзеті Лосвинкаға жетті және уақытша шыңына көтерілді, бірақ кейін шатқалдың екінші жағына кері шегінді. Нейдің пікірінше, Даву Милорадовичтің Красныйдағы колонналарының артында қалған, оның шешімдеріне одан әрі әсер еткен. Ресейліктердің құрметті түрде тапсыну ұсынысын қабылдамай, Ней батыл түрде жаудың біріккен күштері арқылы өтуге тырысты. Француз әскері Ресейдің алғашқы жаяу әскерлерін бұзып өткенімен, үшінші қатардан өту мүмкін болмады. III корпустың жеңілісі Милорадовичті Нейге тағы бір рет құрметті түрде тапсыну мүмкіндігін ұсынуға итермеледі. Кешке Ней қалған әскерімен бірге шегінуді шешті. Полковник Пелеттің кеңесімен, ол Маньковода орыс әскерін айналып өтіп, бірнеше сағат бойы Лосвинканың бағытын ұстады. Сағат 21:00-ге қарай, олар солтүстікке қарай 13 шақырым жерде орналасқан Сирокоринге жетті. Олар сол жерде қызылшадан жасалған қорлар тапты және оны тамаққа дайындады. Түннің белгілі бір сәтінде Ней Денисовтың жақындап келе жатқан қатері туралы білді. Қараңғыда ол Днепрді Алексеевка, Варечки немесе Гусино сияқты шалқары ауылдар арасында батыл түрде кесіп өтуді шешті. Бұл жерлер өзеннің тереңдігі аз, бірақ тік жартастары бар. Саперлер мұз үстінде уақытша көпірлер салу үшін бөренелер мен тақтайларды пайдаланды. Бір-бірден, бірақ айтарлықтай шығынмен, олар өтіп кетті, екі зеңбірек, жасақтың бір бөлігі және жалғастыра алмайтын жараланғандарды қалдырды. Нейдің әскері төрт аяғымен жүріп өтті.

Ney's III Corps was designated as the rearguard, initially slated to depart Smolensk by 17 November. However, Ney's attempt to destroy the rampart, guns and ammunition seemed to yield limited success due to the rainy weather. He departed Smolensk with approximately six guns, 3,000 troops and a squadron of 300 horses, leaving behind as few French as possible. Around 3:00 a. m. on 18 November, Ney's Corps set out from Korytnya, aiming for Krasny where Miloradovich had positioned his troops atop a hill, overlooking the gully containing the Losvinka stream. On this day, thawing conditions, thick fog, and light rain resulted in the dreaded rasputitsa, creating treacherous icy surfaces as the evening advanced. Unaware of the Grande Armée's departure from Krasny, Ney remained oblivious to the impending danger near the gully. Around 3:00 p. m., Ney's advance guard appeared at the Losvinka and briefly managed to reach the top before being repelled to the other side of ravine. In Ney's perspective, Davout still lingered behind Miloradovich's columns within Krasny, further influencing his decisions. Disregarding a Russian offer for an honorable surrender, Ney courageously aimed to force his way through the combined enemy forces. Although the determined French soldiers breached the initial Russian infantry lines, the third line proved impenetrable. The devastating defeat of the III Corps prompted Miloradovich to offer Ney another opportunity for an honorable surrender. In the early evening, Ney chose to withdraw with his remaining troops. Following the advise of colonel Pelet he maneuvered around the Russian forces at Mankovo, tracing the Losvinka's path for several hours. By 9 p. m., they reached the desolate Syrokorene, located about 13 km north. There, they encountered a reserve of red beets, which they prepared for sustenance. At some point during the night, Ney learned of the impending threat by Denisov. Amidst the darkness, he opted for a daring crossing of the Dnieper, purportedly between the remote hamlets of Alekseyevka, Varechki or Gusino. These spots boasted shallow river points but nearly vertical slopes. Sappers employed logs and planks to create makeshift crossings over the ice. One by one, but not without significant losses, they managed, leaving two guns, part of the detachment and wounded who could not continue. Ney's men enduring the crossing on all fours,

Минардтың картасына сәйкес, Оршаға шамамен 24 000 адам жетті. 5 150 адамнан тұратын V корпус Юноттың басшылығымен VIII корпустың 1 200 әскерімен бірігіп, 16 қарашада Оршаға жетті. Наполеон Оршаға 6 000 гвардиялық әскермен, 35 000-ның қалдығымен, Евгений 1 800 әскермен, 42 000-ның қалдығымен, Даву 4 000 әскермен, 70 000-ның қалдығымен келді деп есептеледі! Наполеонның Неймен қайта қосылуы, III корпустың қалдықтарымен бірге, оның армиясын қайта құруға үміт берді, оның айналасында Березина шайқасы мен Алтыншы коалиция соғысына дайындалуға мүмкіндік туды. Кутузовтың сөзіне сәйкес:

"Мен сіздің аттарыңыздың Вязмадан Смоленскіге дейін аштықтан өлгеніне көз жеткіздім. Мен осыдан кейін қаладағы артиллерияңыздың қалған бөлігін маған қалдыруға мәжбүр болатыныңызды білдім – және осылай болды. Смоленскіден кеткеннен кейін сіз маған қарсы атты әскермен де, артиллериямен де күресе алмадыңыз; менің авангардым сізді Красный маңында елу зеңбірекпен күтіп тұрды. Мен сіздерді қарсылықсыз жоюды қалағандықтан, тек колонналардың артына оқ атуға және таратылған корпустарға атты әскерді жіберуге бұйрық бердім. Сіздің Б. әр корпус арасында бір күндік аралық қалдыру арқылы мен күткеннен де көп мүмкіндік берді. Менің әскерлерім орнынан қозғалмай, гвардия және үш корпустың әрқайсысы өз әскерлерінің жартысын қалдырды. Красныйдан қашып шыққандар Оршадан қиындықпен өтеді, және қандай жағдай болмасын, Березинадағы біздің дайындықтарымыз осындай, егер менің бұйрықтарым орындалса, сіздің армияңыз бен оның басшысы үшін соңғы нүкте болады. Ресей армиясына бекітілген британдық байланыс офицері генерал Роберт Уилсон 1812 жылдың соңында Кутузовтың: "Мен жауыма "алтын көпір" беруді жөн көремін, сіздер оны "тұнжырғасы түскен соққыдан туған соққы" деп атайсыздар: сонымен қатар, мен сізге бұрын айтқандай, император Наполеон мен оның армиясын жою әлемге осындай пайда әкеретініне мүлдем сенімді емеспін; оның мұрагері Ресейге немесе басқа да континенттік державаға емес, теңізге қол жеткізетін және онда оның үстемдігі төзімсіз болады." Уилсон Кутузовты Наполеонды Ресейден әдейі босатуда айыптады.

Мерейтойлар

100 жылдық мерейтойында ресейліктердің бұл жеміске деген мақтанышы әлі де зор болды. Бородино, Смоленск және Красный қалаларында ескерткіштер орнатылды, ал 1913 жылғы Ситиннің әскери энциклопедиясында "Красный шайқасы" туралы екі сурет және Петер фон Гесс салған шайқас суреттерінің көшірмелері бар суретті мақала жарияланды. 1931 жылы Красныйдағы ескерткіш бұзылып, бірақ 2012 жылы қайта орнатылды ма? 2012 жылы сәтті аяқталған Красный шайқасының 200 жылдығын тойлауға орай Мәскеу монетаханасы 5 рубльдік арнайы монета шығарды.