Кіріспе

Саррусофондар – металл қос қамыспен тартқыш, конус тәрізді ішкі бөлігі бар үрмелі аспаптар отбасы. Бұл аспаптарды алғаш рет француз аспап жасаушысы Пьер Луи Гаутрот 1856 жылы патенттеді және өндірді. Гаутрот саррусофонды француз дирижері Пьер Огюст Саррустың (1813–1876) құрметіне атады, ол аспаптың идеясын ұсынған, бірақ Саррустың одан қаржылық пайда тапқаны нақты емес. Аспаптар әскери оркестрлер үшін жасалған, сол кезде ашық ауада шеру музыкасы үшін жеткілікті дыбыс күші болмаған гобойлар мен фаготтардың орнына қолданылуы тиіс еді. Бастапқыда қос қамыспен тартқыш аспаптар ретінде жоспарланған болса да, кейіннен үлкен бас және контрабас саррусофондармен пайдалану үшін бір қамыспен тартқыш мундштуктар жасалды.

Классикалық оркестр

Саррусофон оркестрлік музыкада сирек қолданылады. Дегенмен, 20-шы ғасырдың басында EE♭ және CC формаларындағы контрабас саррусофондары кең таралды, соңғысы контрабасонның орнына қолданылды (неміс Heckel үлгісінен жасалған француздық модель, 1906 жылы Buffet және тағы басқалармен енгізілген). Мысалы, Жюль Массенедің «Эсклармонде» (1889), «Видениелер» (1891) және «Парнас сюитасы» (1912); Морис Равельдің «Шехеразада» увертюрасы (1898), «Испан рапсодиясы» (1907) және «Испан сағаты» (1907–09); Игнацы Ян Падеревскийдің «Полония» B минорындағы симфониясы (1903–08; 3 саррусофон қажет); Фредерик Делиустың «Реквием» (1913–16) және «Күн бату әндері» (1906–07); Клод Дебюссидің «Жю» (1913), Лили Булангердің 129-шы псалм (1916) және 130-шы псалм (1917) және Арриго Боитоның «Нерон» (1924) шығармаларында қолданылды. Игорь Стравинский «Трениде» контрабас саррусофоны үшін партия қосты. Композитор Поль Дюкас 1897 жылы «Шәкірт шегіршінің» шығармасында контрабас саррусофонын тиімді пайдаланды. Бұл партиялар қазір әдетте контрабасонмен орындалады, бірақ 20-шы ғасырдың басындағы жазбалардың кейбіреулерінде саррусофондардың дыбысын естуге болады. Жалпы, «саррусофон» термині көбінесе EE♭ контрабасқа қатысты, ол басқа өлшемдерге қарағанда көптеп жасалған. CC контрабас саррусофонының диапазоны контрабасонмен бірдей болғанымен, осы және басқа оркестрлік шығармалар үшін ойластырылған, бірақ салыстырмалы түрде аз ғана аспап жасалды және олар оркестрлердің немесе опера театрларының меншігіне өтуі мүмкін. D♭ ең төменгі нотасы бар EE♭ контрабасы контрабасонның ең төменгі үш нотасынан айырылады. EE♭ контрабасы, сонымен қатар, үлкен өлшеміне байланысты көптеген музыкалық жағдайларда, әсіресе марш-бандтарда қолдануға ыңғайсыз EE♭ контрабас саксофонына балама ретінде де қолданылған. Ағылшын композиторы Кайхосру Шапуржи Сорабжи өз оркестрлік шығармаларының әртүрлілерінде контрабас саррусофонын пайдаланған.

Концерт тобы

Концерттік музыка әдебиетінде Перси Грейнджер өзінің "Children's March: Over the Hills and Far Away" шығармасының бастапқы ноталарында EE♭ контрабасын пайдаланған. 20 ғасырдың басындағы итальяндық әскери оркестрлерінің партитураларында B♭ тенор, E♭ баритон, B♭ бас саррусофондары және контрабасқа арналған партиялар жиі кездеседі. Саррусофон отбасының жоғарырақ мүшелері төменгі мүшелерінен кем танымал болған, әсіресе E♭ сопранино және оның алыс туысы, жоғары E♭ гобойы сирек кездесетін. Көбінесе саррусофон Франция, Италия және Испанияда қолданылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немесе одан кейін АҚШ әскери қызметкерлері француз әскери оркестрлерінде контрабас саррусофонының қолданылуын байқап, кейін АҚШ фирмасы C. G. Conn компаниясына EE♭ контрабасын АҚШ әскери оркестрлерінде пайдалану үшін 1921 жылдан бастап өндіруді тапсырды. Бұл аспап жалпы жұртшылыққа да сатылымға ұсынылды, бірақ өндіріс 1930 жылдары тоқтаған сияқты. 1936 жылға дейін жасалған Conn аспаптарының бар екені белгілі. 1921 жылдан бастап Джон Филип Соузаның оркестрі Конн саррусофонын белгісіз мерзімге қолданды. 1908 жылы сэр Томас Бичэм британ композиторы Йозеф Холбруктың "Аполлон және теңізші" шығармасын орындағысы келгенде (онда әртүрлі өлшемдегі саррусофондар болған), саррусофон партияларын Франциядан шақырылған музыканттар орындауға тиіс болды. Падеревский өзінің B минорындағы симфониясына ("Полония") үш E♭ контрабас саррусофонын қосты. Фрэнк Заппа "Think It Over", "Big Swifty", "Ulterior Motive", "The Adventures of Greggery Peccary", "For Calvin", "Waka/Jawaka" және тағы да көптеген шығармаларында E♭ контрабас саррусофонын пайдаланған. Бұл туындыларын оның "Waka/Jawaka", "The Grand Wazoo" және "Zappa/Wazoo" альбомдарында табуға болады. Саррусофонды Эрл Дамлер орындаған. 2013 жылы Франклин Стовер E♭ контрабас саррусофоны мен духовой аспаптарға арналған Concerto Breve шығармасын жазды.

Жаз

Джазда саррусофонның өте сирек мысалы 1924 жылы Кларенс Уильямс Блю 5 тобының "Манди, шешім қабылда" атты жазбасында кездеседі. Сарусофонды джаз сопрано-саксофоны және кларнетте орындаушы виртуоз Сидни Бечет тартып ойнады. Ойналған сарусофон бір қамыстан жасалған ауызшасы бар контрабас болған деген болжам бар, себебі Бечет екі қамыстан ойнауға машықтанбаған. Кейін Бечет сарусофонды ойнағанын жоққа шығарды. Чилтонның өмірбаянында айтылғандай, Сидни "Манди" солосы туралы сұрағанда бездік танытты, бірақ оны орындағанын мойындамады. Сопрано саррусофон 1941 жылғы "Плеймейттер" фильмінде Кей Кьюзер тобының орындауындағы "Хампти Дэмпти Харт" әнінде көрініп, естіледі. 1970 және 1980 жылдары американдық джаз музыканты Джеральд Ошита (Чикаго мен Сан-Франциско шығанағындағы Роско Митчеллмен байланысты) Конн компаниясы жасаған EE♭ контрабасында авангард джаз орындады. Жақында (1990-2006) саксофонистер Скотт Робинсон, Ленни Пикетт, Джеймс Картер және Пол Винтер сарусофонды пайдаланып жазбалар шығарды.

Рок-н-ролл

Рок музыкасында They Might Be Giants тобы "Older" әнінде, "Long Tall Weekend" альбомында сарусофонды пайдаланған.

Қазіргі жағдай

Бүгінде саррусофон бірнеше симфониялық үрмелі аспаптар ансамблінде және кейде жаңалық ретінде қолданылады. Саррусофонға деген қызығушылық қайта жанданып келе жатқандай көрінеді, және осы аспапта әуесқойлар (көбінесе EE♭ контрабас) бар. Брюс Броутон "Tombstone" фильміне жазған музыкасында контрабас саррусофонын кеңінен пайдаланған. Саррусофонның дыбысы саксофонға қарағанда азырақ айқын, бірақ әлдеқайда құбырлы. Әзілде айтқанда, саррусофонның дыбысы "индустриялық" немесе "жасалмаған" сияқты естіледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Orsi Instrument Company, Rampone (кейін Rampone & Cazzani), Buffet (Evette & Schaeffer меншігінде), Conn (тек E♭ контрабас), Gautrot және Couesnon (Gautrot-тың ізбасары) ең белгілі және, мүмкін, жаппай өндірген жалғыз өндірушілер болды. Саррусофонның сәл кескілескен дыбысы және қос қамыстың қажеттілігі оның үрмелі аспаптар тобының стандартты мүшесі болмауына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, бастапқыда гобой мен фагонды алмастыру мақсатымен жасалған болса да, атақты дирижер Эдвин Франко Голдман мен органолог Энтони Бейнс айтқандай, сопрано және бас саррусофондардың практикалық диапазондары гобой мен фагон партияларын дұрыс орындауға қолайлы болмады, әсіресе үрмелі аспаптарға арналған оркестрлік ноталармен жұмыс істегенде. Контрабас дыбысы бар ағаштан жасалған үрмелі аспаптарға деген қажеттілік кем дегенде 19 ғасырдан бері бар. 19 және 20 ғасырларда Сакс, Buffet, Besson және басқалар E♭ немесе B♭ құбығындағы контрабас кларнет жасауға әртүрлі әрекеттер жасады. 1930 жылдардың басында Америкалық дирижерлер қауымдастығының ұсынысымен француздық Selmer компаниясы E♭ контрабас моделін ұсынып, табысқа жетті (француздық LeBlanc компаниясының танымал E♭ және B♭ контрабас модельдері бұрын ойлап табылған болса да, 1940 жылдардың соңына дейін өндіріске енгізілмеді). Осы аспаптардың ықшамдылығы мен музыкалық сапасы саррусофонды пайдаланбауға себеп болуы мүмкін, өйткені қазір олар орта мектептен бастап кәсіби деңгейге дейінгі музыкалық орталарда кеңінен таралған.

Ротфон

Ротофон, сондай-ақ ротофон немесе саксаррософон деп те аталады, саксофон пішініне келтірілген саррусофон гибриді. Ол 1900 жылдар шамасында Италияда пайда болды және әскери оркестрлерде гобойлар мен фаготтарды алмастыру мақсатымен жасалған, бірақ кең қолданыс таппады және Италиядан тыс жерлерде белгілі болмады. Олар сопранодан басқа дейін түрлі өлшемдерде жасалды, саксофондар мен саррусофондарға қарағанда тар, аз конустық каналдарымен еректелді. Сол кездегі жарнамаларға сәйкес, танымал американдық саксофон өндірушісі Бюшер 1920 жылдардың соңында немесе 1930 жылдардың басында осы аспаптардың бірнешеуін Америка Құрама Штаттарына импорттады, бұл С.Г. Коннның контрабас саррусофонын өндіруіне жауап ретінде болуы мүмкін. Аспапқа қатысты жарнамалар мен кітаптардағы суреттерге сүйенсек, ротофонның ең төменгі нотасы саксофон мен саррусофондағыдай төменгі B♭ емес, төменгі B нотасы болып табылады. 1930 жылдары Иллинойс университетінде Остин Хардинг басқаратын оркестрде сопранодан E♭ контрабасына дейін толық саррусофон бөлімі болды, онда кем дегенде тенор ротофоны болған. Дегенмен, бұл аспапты қолданудың жалғыз жағдай сияқты көрінеді.