Жамал Небез: Курд жазушысы, математигі және қоғам қайраткері

Кіріспе

Курд жазушысы және математигі (1933–2018)

Жамал Небез (1 желтоқсан 1933 – 8 желтоқсан 2018) – күрд тіл білімі маманы, математик, саясаткер, автор, аудармашы және жазушы. Ол 1950 жылдары Бағдад университетінде ислам құқығын, философияны, теологияны, физиканы және математиканы оқыды. 1956 жылы алгебра бойынша қолмен көшірілген материал дайындады, ал 1960 жылы физика және математика терминдерінің бай сөздігін қамтитын күрд тіліндегі алғашқы физика кітабын жариялауға қол жеткізді. Ол Николай Гоголь және Уильям Шекспирдің туындылары сияқты бірнеше әдеби шығармаларды күрд тіліне аударды. Сондай-ақ, ол түрлі тақырыптар бойынша бірнеше кітап жазып, жариялады. Кітаптардың көп бөлігі күрдтерге қатысты мәселелерге арналған.

Білім

Мемлекеттік мектептерде білім алумен қатар, ол ислам құқығы, философиясы және теологиясын оқыды. 1950 жылдардың бірінші жартысында Бағдад университетінің Педагогикалық факультетіндегі Ғылым факультетінде физика және математика мамандықтарын оқыды. 1955 жылдың қазан айынан 1961 жылға дейін Небез орта мектепте физика және математика пәндерінің мұғалімі болды. Үш жыл бойы ол Ирактың Курдистанында, бірінші Киркукте, содан кейін Әрбілде сабақ берді. Содан кейін Басра мен Бағдадта үш жыл ұстаздық етті. 1956 жылдың жазында Небез Сирия мен Ливанға сапар шегіп, онда күрд тілінде еңбек етіп, жариялаған көптеген күрд зиялылары, ақындары мен жазушыларымен кездесті. 1957 жылдың жазында ол Иран Курдистаны мен Тегеранға сапар шекті. Ливандағыдай, ол Иран Курдистанындағы көптеген зиялылармен кездесті. Ол танымал күрд дін ғалымы және жазушысы, аятолла Мұхаммед Мардох и Курдистанмен (1885–1975) кездесті, күрд тілі мен мәдениетіне қызмет етуге келісті. 1962 жылы ол педагогика, ирантану және исламтану салаларын оқу үшін Еуропаға кетті. Мюнхен, Вюрцбург және Гамбург университеттерінде білім алды. Сонымен қатар ол Берлин еркін университетінде саясаттану, журналистика және құқық мамандықтарын оқыды. 1965 жылы Мюнхенде студент кезінде ол өзінің серіктес достары Бруск Ибрагим және Латиф Алимен бірге Еуропадағы күрд студенттерінің ұлттық одағын (NUKSE) құрды. 1985 жылы ол және Курдистаннан эмиграциялаған басқа да адамдар, көбінесе ғалымдар, ғалымдар, сауатты адамдар мен суретшілер Стокгольмде орналасқан Күрд ғылым және өнер академиясын құрды. 1970 жылдары және 1980 жылдардың басында Джемаль бірнеше лауазымдарды атқарды. 1971–1972 жылдары Берлин еркін университетінің этнологиялық институтында лекциятор болып жұмыс істеді. 1971–1978 жылдары Иран филологиясы институтында лекциятор болды. 1972–1976 жылдары Deutsche Forschungsgemeinschaft (Германия ғылыми-зерттеу қоры) шығыстану саласындағы ғылыми қызметкер болды. 1978–1982 жылдары Берлин еркін университетінде Ислам Ираны, парсы және басқа иран тілдері тақырыптары бойынша ассистент-профессор болып жұмыс істеді. 1978–1983 жылдары Берлинде парсы тіліндегі аудармашылар мен референттерді тексеруші (Staatliches Institut für Dolmetscher und Übersetzer) және Мюнхенде күрд тіліндегі аудармашылар мен референттерді тексеруші (Бавария Білім, ғылым және мәдениет министрлігі) болды.

Parallel to attending the state schools, he had the opportunity to study Islamic law, philosophy and theology. He studied physics and mathematics at the science faculty at the Teachers' Training Faculty at the University of Baghdad in the first half of the 1950s. From October 1955 to 1961, Nebez was a secondary school teacher of physics and math. For three years, he taught in Iraqi Kurdistan; first in Kirkuk and then in Arbil. Then he taught for three years in Basrah and Baghdad. In the summer of 1956, Nebez travelled to Syria and Lebanon, where he met many Kurdish intellectuals, poets and writers who worked and published in Kurdish. In the summer of 1957, he travelled to Iranian Kurdistan and Tehran. Just like in Lebanon, he also met many intellectuals in Iranian Kurdistan. He met the famous Kurdish cleric and writer, Ayatollah Mohammed Mardokh i Kurdistani (1885–1975) whom he agreed with to serve the Kurdish language and culture. In 1962, he left for Europe to pursue his studies in pedagogy, Iranology, and Islamic studies. He attended the Universities of Munich, Würzburg and the University of Hamburg. He also studied political science, journalism and law at the Free University of Berlin. In 1965, while a student in Munich, he jointly founded the National Union of the Kurdish Students in Europe (NUKSE) with his partisan friends Brusk Ibrahim and Latif Ali. In 1985, he and other emigrants from Kurdistan, mostly academics, scientists, literates and artists founded the Kurdish Academy of Science and Arts, which was based in Stockholm. In the 1970s and at the beginning of the 1980s Jemal held several positions. From 1971–72 he worked as a lecturer at the Free University of Berlin at the Ethnological Institute. From 1971–78 he was also a lecturer at the Institute for Iranian Philology. 1972–76 Scientific Employee in the field of Orientalistics at Deutsche Forschungsgemeinschaft(German Research Foundation)
From 1978–82 he worked as an assistant Professor, in the topics of Islamic Iran, Persian and other Iranian languages, also at the Free University of Berlin. And from 1978 to 1983 as an examiner of Persian language translators and interpreters in Berlin (Staatliches Institut für Dolmetscher und Übersetzer) and examiner of Kurdish language translators and interpreters in Munich (Bavarian Ministry of Education, Science and Culture).

Шығармалары

Небез Бағдадтағы араб газеттерінде күрдтердің саяси, әлеуметтік және адам құқықтары туралы көптеген мақалалар жазды. 1954 жылдың көктемінде "Sawt al Ahali" ("Халық дауысы") газетінде Түркияның бұрынғы президенті Селал Баярдың АҚШ-қа сапары барысында берген сұхбатына сын тұрғысынан қараған мақаласы жарияланды. Бұл сұхбатта Баяр Түркияда тек түрік халқы ғана бар екенін айтқан болатын. Киркукте екі жыл оқытқан кезінде ол күрд тіліндегі алғашқы физика және математика кітаптарының негізін қалады. 1956 жылы алгебра бойынша машинаға түсірілген (стеңкалық) скрипт дайындады, ал 1960 жылы "Материяның механикасы мен қасиеттеріне кіріспе" деген атпен күрд тіліндегі алғашқы физика кітабын жарыққа шығарды. Кітапта физика мен математикаға қатысты күрд терминдерінің мол сөздігі де бар болды. Дамаскте болған кезінде 1957 жылы "Күрд бостандық қозғалысы және оның мақсаттары" атты кітапшаны араб тілінде жазды. Сол жылы Бағдадта "Латын әрпіндегі күрд тілі" атты тағы бір кітабын шығарды. Ол күрд тілі бойынша көптеген кітаптар жариялады, сондай-ақ Гоголь мен Шекспирдің туындылары сияқты әдеби шығармаларды күрд тіліне аударды.

Кітаптар тізімі

"Тұман" Чироки Гердавеке. Уильям Шекспирдің пьесасын күрд тіліне аудару, Бағдат, 1955. Лало Керим "Керим аға". 1956 жылы Хевлер қаласында жарық көрген күрд романы, 1986 жылы Стокгольмде екінші басылымы жарық көрді. Xwêndewarî be Zimanî Kurdî "Күрд тілінде бастауыш білім беру". Мектепте оқыту мен оқыту проблемалары және оларды қалай шешу керек, Бағдат 1957, Стокгольмдегі екінші басылым 1987. Nusînî Kurdî be Latînî "Күрд тілін латын әріптермен жазу", Çapxaney Me'arif, Бағдат 1957. Wergêran Hunere "Тержімелеу - өнер", Сүлеймани, Çapxaney Jîn, 1958. "Кепіл" пальтосы. Николай Гоголь романының араб және ағылшын тілдерінен күрд тіліне аудармасы, Бағдат, 1958. Seretay Mîkanîk û Xomalekanî Made "Материяның механикасы мен қасиеттеріне кіріспе", Бағдат 1960. Kurdische Schriftsprache. Eine Chrestomathie moderner Texte. "Күрд тілінің жазуы. Қазіргі заманғы мәтіндер жинағы", Гамбург: Buske Verlag, 1969. Sprichwörter und Redensarten aus Kurdistan "Курдистаннан шыққан мақал-мәтелдер мен сөз тіркестері", Мюнхен, Еуропадағы күрд студенттерінің ұлттық одағы NUKSE, 1970. Der Kurdische Fürst Mir i Kora (Rawandizi) im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Quellen "Күрд князі Мир и Кора (Равандизи) шығыс және батыс көздерінің жарығында". Күрд тарихындағы ғылыми еңбек, Гамбург 1970. Араб тіліне аударған: Фахри Салахор, Ғылым және өнер академиясының баспасы, Стокгольм және Хоулер 1994. Kurdische Märchen und Volkserzählungen "Күрд ертегілері мен халық ертегілері", Бамбергте 1972 жылы NUKSE Еуропадағы Күрд студенттерінің ұлттық одағы шығарған. Zimanî Yekgirtûy Kurdî "Бірыңғай күрд тіліне қарай", Еуропадағы күрд студенттерінің ұлттық одағы NUKSE Германияда 1976 жылы жариялады. 1979 жылы Мехабадтағы Сейдиян баспасында екінші басылым. Hendêk le Kêşe Binretêkanî Qutabxaney Kurdî Sosiyalizm "Күрдтердің социализм мектебінің негізгі қарама-қайшылықтары", Стокгольм 1984. Hewler 2001-де жарияланған екінші басылым. Govari Komonistawey Yekêtîy Têkoşîn (1944–1945) û Îdyolojîy Xurdeborjway Marksistî Kurd "Коммунистік күрд журналы „Yekêtîy Têkoşîn“ [Борғасты біріктіру] 1944–45 жылы және марксистік шағын буржуазиялық күрдтердің идеологиясы", Күрд ғылым және өнер академиясының басылымы, Стокгольм, 1988. Rojanî Awareyîm le Swêsre "Швейцариядағы жер аударылуым", 1962 жылы Женевада болған мемуарлары, 1999 жылы "Binkey Edebî û Ronakbîrî Gelawêj" "Гелэуж әдебиет және зиялы қауымдар қоры" баспасында басылып шыққан.

Çirokî Gerdaweke "The Tempest". Translation of William Shakespeare's play into Kurdish, Baghdad 1955. Lalo Kerim "Uncle Kerim". A Kurdish novel, published in Hewlêr 1956, second edition in Stockholm 1986. Xwêndewarî be Zimanî Kurdî "Primary Education in the Kurdish Language". On Problems of Schooling and Learning and How to Solve Them, Baghdad 1957, Second Edition in Stockholm 1987,
Nusînî Kurdî be Latînî "Writing Kurdish in Latin Letters", Çapxaney Me'arif, Baghdad 1957. Wergêran Hunere "Translation is an Art", Sulaimani, Çapxaney Jîn, 1958. Palto "The Coat". Translation of Nikolai Gogol's novel into Kurdish, from Arabic and English, Baghdad 1958. Seretay Mîkanîk û Xomalekanî Made "Introduction into the mechanics and properties of matter", Baghdad 1960. Kurdische Schriftsprache. Eine Chrestomathie moderner Texte. "Kurdish Written Language. A Collection of Modern Texts", Hamburg: Buske Verlag, 1969. Sprichwörter und Redensarten aus Kurdistan "Proverbs and Stock Phrases from Kurdistan", Munich, National Union of Kurdish Students in Europe NUKSE, 1970. Der Kurdische Fürst Mir i Kora (Rawandizi) im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Quellen "The Kurdish Prince Mir i Kora (Rawandizi) in the Light of Oriental and Occidental Sources". A Scientific Contribution to the Kurdish History, Hamburg 1970. Translated into Arabic by Fakhri Salaschor, Publication of the Academy of Science and Art, Stockholm and Hawler 1994. Kurdische Märchen und Volkserzählungen "Kurdish Fairytales and Folktales", published by the National Union of Kurdish Students in Europe NUKSE in Bamberg 1972. Zimanî Yekgirtûy Kurdî "Towards a Unified Kurdish Language", published by the National Union of Kurdish Students in Europe – NUKSE in Germany 1976. Second Edition by the Seyidiyan Publishing House in Mehabad in 1979. Hendêk le Kêşe Binretêkanî Qutabxaney Kurdî Sosiyalizm "Some Fundamental Considerations of the Kurdish School of Socialism", Stockholm 1984. Second Edition published in Hewler 2001. Govari Komonistawey ‚Yekêtîy Têkoşîn‘ (1944–1945) û Îdyolojîy Xurdeborjway Marksistî Kurd "The Communist Kurdish Journal „Yekêtîy Têkoşîn“ [Unification of Struggle] in 1944–45 and the Ideology of the Petit Bourgeois Marxist Kurds", Publication of the Kurdish Academy of Science and Art, Stockholm 1988. Rojanî Awareyîm le Swêsre "My Exile in Switzerland", memoirs of a 1962 sojourn in Geneva, published in Sulaimani 1999 by "Binkey Edebî û Ronakbîrî Gelawêj" "Gelawêj Foundation for Literature and Intellectuals".