Кіріспе
Исаак Комнен немесе Комнен (Ἰσαάκιος Κομνηνός; 16 қаңтар 1093 – 1152 жылдан кейін) – Византия императоры I Алексий Комнен мен императрица Ирена Дукайнаның үшінші ұлы. Ол ағасы II Иоанн Комненнің қолдауы үшін жоғары дәрежеге көтерілді, бірақ кейіннен Исаак таққа таласуға тырысқандықтан, олардың арасы суытылды. 1130 жылы Исаак пен оның ұлдары Иоаннға қарсы құйрық сөздерге қатысқаннан кейін жер аударылып, елден қашты. Бірнеше жыл бойы олар Кіші Азия мен Левант аймақтарында саяхаттап, жергілікті билеушілерден қолдау іздеді, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Иоаннның әскери жетістіктері 1138 жылы Исаакты ағасымен келісуге мәжбүр етті, алайда ол таққа деген ниетінен бас тартқан жоқ. 1139 жылы оның үлкен ұлы Сельджук түріктеріне өткеннен кейін, Исаак Гераклея Понтикаға жер аударылды. 1143 жылы Иоаннның қайтысынан кейін туған мұрагерлік күресте ол үлкен жүрегімен, сондай-ақ Исаак атанған немере інісінің, кіші немере інісі I Мануил Комненнің сәтсіз кандидатурасын қолдады. Денсаулығы нашарлағандықтан, 1150 жылы Мануилдің ықпалымен қоғамдық өмірден шеттеуге мәжбүр болды. Содан кейін Исаак Батыс Фракиядағы Берада (қазіргі Ферес) орналасқан Теотокос Космосотейра монастырын салуға өзін арнады, сонда оны жерлейтін болды. Исаак білімімен және ғылымды қолдауымен танымал болды, көптеген ғылыми және поэзиялық еңбектердің авторы саналады. Ол сонымен қатар Константинопольдегі Хора шіркеуін қайта жаңартуымен де белгілі, онда оның мозаикалық донорлық бейнесі бүгінгі күнге дейін сақталған. Оның кіші ұлы I Андроник Комнен ақырында Исаактың арманын орындап, 1183–1185 жылдары император болды, ол Комнен әулетінің соңғы өкілі еді.
Ерте өмір
1093 жылғы 16 қаңтарда дүниеге келген Исак Комнен – Византия императоры Алексий I Комнен мен императрица Ирена Дукайнаның бесінші баласы және үшінші ұлы. Әкесі билік құрған кезеңде Исак нағыз ("қызғылт түстіге" туылған ханзада) болды, ал осы беделді атақ өмір бойы онымен байланысты болды. 1104 жылы оның ағасы Никефор Мелисеннің қазасынан кейін әкесі Исаққа [[Цезарь (тақтайтын атақ) Цезарь]] шені берді. 1118 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін туған мұрагерлік күресте Исак ағасы Иоанн II Комненді жесір императрица Ирена мен олардың әпкесі Анна Комненнің, Аннаның күйеуі Никефор Бренний Кішінің кандидатурасын қолдаған интригаларына қарсы қолдады. Қарсылығының құрметі ретінде Иоанн II Исақты (бұрыннан олардың ортаңғы ағасы Андроник иеленген) шеніне көтерді. Алексий I өзінің ағасы Исаққа құрмет көрсету үшін құрған бұл жоғары сарайлық шен, иесін императорға теңестіретін белгі ретінде саналды. Дегенмен, өмірі бойы Исақтың авторлық құқығында немесе қаржыландыруымен жасалған барлық мәтіндер мен артефактілерде ол шенімен емес, көбінесе атағымен танылды, бұл атақ әдеттегідей биліктегі императордың орнына оның әкесі Алексий I-ге тікелей сілтеме жасады. Оның тегіне жасаған бұл баса назар Исақтың өзінің мәртебесін қалай қабылдағанын көрсетеді және, көптеген жағдайларда, оның саналы таңдауы болды: оның императорлық амбицияларын заңдастыру құралы.
Шөгеділік және жер аударылу
Исак пен Иоанн II арасындағы қарым-қатынас бастапқыда жылы болды, бірақ нашарлай бастады, сондықтан 1130 жылға қарай олар жақындаспады. Мұның себептері түсіндірілмеген; Никетас Хониат және Иоанн Киннамос тек Исақтың таққа ниеттенгенін айтады. Аға-інілер арасындағы жарыс 1122 жылы басталған болуы мүмкін, сол жылы Иоанн өзінің тұңғыш ұлы Алексийді императордың мұрагері етіп, Исақтың орнын басты. 1130 жылы Исак Иоаннға қарсы қастандыққа қатысты, ол Константинопольден алыс болған кезде Рум сұлтандығының Сельджук түркілеріне қарсы жорық жүргізіп жатқанда. Исақ пен оның екі ұлы Константинопольден қашып, Мелитендегі Дания әмірінің сарайында паналады. Исақ алты жыл бойы жер аударылуда болды, бұл уақытта ол Кіші Азия мен Леванттың көп бөлігін аралап, бауырына қарсы христиандармен де, мұсылмандармен де одақ құруға тырысты. Оның өмірінің осы кезеңіндегі негізгі дереккөздер Хониат, сарай ақыны Феодор Продром және сириялық патриарх, тарихшы Михаил Сириялық. Мелитеннен Исак Трапезундқа барды, оның губернаторы Константин Габрас 1126 жылы Византиядан бөлініп, Халдия аймағын тәуелсіз хан ретінде басқарды. Михаил Сириялықтың айтуынша, 1130-1131 жылдардың қысында Исак Габраспен қайта кездесті, және Исақ, Гази және Рум сұлтаны Месуд I арасында одақ құрылды. Содан кейін Исак Арменияның Киликиясына барып, оның билеушісі Лео I-ді одаққа қосуға тырысты. Ол Киликияда жақсы қабылданды және біраз уақыт сол жерде болды. Оның үлкен ұлы Иоанн Леоның қызына үйленді және Мопсуэстия мен Адана қалаларын әйеліне қалыңдық ретінде алды. Бірақ, қысқа уақыттан кейін олар Леомен де араздасып, Киликиядағы иеліктерін тастап, Месуд сұлтаннан паналау іздеді. Михаил Сириялықтың мәлімдемесіне сәйкес, бұл қастандық туралы хабар Иоанн II-ді ашуландырып, 1132 жылы түріктер мен армянға қарсы жорыққа шықты. Бірақ, Константинопольдегі Исақтың жақтастары императордың жоқтығын пайдаланып төңкеріс жасауға тырысқанда, оның жорығы тоқталды. Бұл туралы хабарланған Иоанн астанаға оралып, олардың жоспарларын жоққа шығарды, бірақ түріктер қарсы шабуыл жасап, Византия аумағына басып кіріп, Зинин және Созополис бекіністеріне қауіп төндірді. 1132 жылдан кейін Михаил Сириялық Исақтың тағдыры туралы ештеңе айтпайды. Осы уақытта ол қасиетті жерлерге саяхат жасап, Иордан өзенінің жанындағы Сент-Джон Креститель монастырі үшін жаңа су құбырының құрылысын қаржылады. Тарихшы Константин Варзос бұл сапардың мақсаты Иерусалим патшасы Фульктің көмегін алу болғанын болжамдайды, бірақ бұл туралы ешқандай дерек жоқ.
Византияға оралу және Мануэль І патшалыққа кіру
Оның күш-жігеріне қарамастан, Исақтың бауырына қарсы одақ құруға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды, ал Иоанн II-нің жағдайы одан әрі жақсарды. Императордың әскери табыстары, әсіресе 1137–1138 жылдардағы Сирия жорығынан кейін Антиохия княздығының Византия империясына бағынуы, византиялық аристократия, шенеуніктер және қара халық арасында оның беделін арттырды. Осының салдарынан, империядағы Исақтың жақтастары оны қолдаудан бас тарта бастады. Сөйтіп, Исақ Иоанн II-мен келісуге мәжбүр болды: ол үлкен ұлы Иоаннмен бірге 1138 жылдың көктемінде Антиохиядан оралған император әскерімен кездесті. Иоанн II бауырын кешіріп, Константинопольге алып келді. Шындығында, Хониаттың сөзіне сүйенсек, император өзінің жеңістерінен гөрі осы келісімге көбірек қуанды. Бірақ көп ұзамай, 1139 жылы Исақтың ұлы Иоанн тағы да түріктерге көшті. Осы кезде немесе одан сәл кейін, Исақ сақтық шарасы ретінде Гераклея Понтикаға жер аударылды. 1143 жылдың сәуір айында Иоанн II қайтыс болғанға дейін, төртінші және ең кіші ұлы Мануилді, үшінші (және ең үлкен тірі қалған) ұлы Исақтан бұрын мұрагер деп белгіледі. Осының нәтижесінде Мануилдің таққа отыруы бірден қамтамасыз етілмеді. Осы тақ үшін болған күресте, үлкен Исақ өзімен аттас немересін қолдады. Алайда, армияның бас қолбасшысы Иоанн Аксухтың араласуы Мануилдің тағын нығайтуда шешуші рөл атқарды. Гераклеяда жайлы өмір сүріп жатқан Исақ, Аксухтың бұйрығымен түрмеге қамалды. Бірақ Мануил өзінің жағдайын жеткілікті мықты деп санап, ағасын да, үлкен бауырларын да босатып жіберді, және олар екеуі де 1143 жылдың 28 қарашасында Мануилдің таққа отыру салтанатына қатысты. Дегенмен, тіпті сонда да Исақ өз амбицияларынан бас тартқан жоқ: замандасы Иоанн Киннамосқа сәйкес, 1146 жылы түріктерге қарсы Мануилдің алғашқы жорықтарының бірінде, лагерьде император шайқасқа асығып, жаулармен қоршалған деген хабар тарағанда, Исақ дереу император шатырына беттеді, егер Мануил қаза болса, император деп жариялануға дайын тұрды.
Соңғы жылдары және өлімі
1150 жылдан кейін Мануэль ағасын қоғамдық істерден зейнеткерлікке шығуға мәжбүр етті, бұл шешім, мүмкін, сол кезде алғаш рет айтылған созылмалы аурумен байланысты болды. Исак Тракиядағы өз иеліктеріне кетіп, 1151/52 жылы Берада (қазіргі Ферес) Теотокос Космосотейра ("Дүние құтқарушы Теотокос") кенобиттік монастырына негіз салды. Монастырь оның тұрғылықты жері және соңғы демалыс орны ретінде жоспарланғандықтан, оның құрылысы Исаак үшін үлкен эмоционалдық маңызға ие болды, ол оған көп уақыт пен күш жұмсады: ауырып қалса да, ол монастырь құрылысын күнделікті бақылап, 1152 жылы оның (ұставын) жеке өзі жазып, басқару туралы ерекше ережелер енгізіп, оған кең ауқымды иеліктерді, соның ішінде Айндағы мүлкін сыйлады. Бәлкім, ағасының Пантократор монастырын салғандығына еліктеп, ол монастырь қабырғасынан тыс жерде аурухана салуды бұйырды. Бұл сондай-ақ Исаактың өсиеті болды, онда ол үй ішіндегі мәселелерді реттеді – оның жанындағы Лио Кастамонит, хатшысы Михаил, шарапшысы Константин, жеке діни қызметкері және үй қазынашысы Константин, сондай-ақ отбасы мүшелері мен басқа да асыраушылары, тіпті оның жеке өзі христиан дініне өткізген, ата-анасының есімдерімен крещение рәсімінен өткізген яһуди жұбайлар да бар еді. Исаак осы ұставы жазылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болған болуы мүмкін.
Шығармалары
Исақ патшалық құрған кезінде негізінен соғысқа қатысқан Жүністен айырмашылығы – ол білімді және өнерді қолдаған ғалым еді. Космосотейра монастырының негізін салудан басқа, Константинополде ол Аурелианалар ауданында Санкт-Стефан монастырын қалпына келтірді, кейіннен оны Космосотейраға астанаға келген монахтар үшін жатақхана ретінде қосты. Шамамен 1120 жылы ол анасының әжесі Мария Дукаина қалпына келтірген Хора шіркеуін қайта салды. Хора алғашқыда оның қабірінің орны болды, бірақ ол оны Космосотейраға көшіргенге дейін. Хора шіркеуінде Исақтың бейнеленген жалғыз сенімді мозаикасы бар, ол 14 ғасырдың басында Теодор Метохит шіркеуді қалпына келтірген кезде жасалған, бірақ бұл мозаика Исақтың қайта құруынан кейін шіркеудің бастапқы әшекейін дәл көшірген болуы мүмкін. Тарихшы Каллирро Линардату атап өткендей, мозаикада Исақ әдеттегі қарапайым тәжден асып түсетін, бай сәнделген және күмбезді қақпағы бар тәж киеді, бұл императорлық тәждердің ерекшеліктерін білдіретін атрибуттар. Ол сонымен қатар Космосотейраның жазбаларында айтылған немесе олармен байланысты жазулар арқылы белгілі бірнеше иконаларға тапсырыс берді. Сарай ақыны Теодор Продромос Исақтың білімділігі мен талантын мақтап, оған гексаметрмен мақтау мен жоқтау жазды. Исақ Аристос хатының саяси ұғымдағы сөз тіркесінің авторы ретінде танылады, ол Сераглийлік сегіздікте сақталған, сонымен қатар осы сәнді қолжазбаның ықтимал тапсырыс берушісі де осы Исақ. Өзінің жазбаларында Исақ поэзия жазғанын және оны кітапқа жинағанын айтады, кейде ол "Исаак Комнен" деп аталатын автормен сәйкестендіріледі, ол Гомерге екі түсіндірмелік еңбек жазған.
Отбасы және ұрпақтары
Исак Комнен шамамен 1110 жылы Иренеге үйленді, ол Пермяшльдің Володардың аты-жөні белгісіз қызы болуы мүмкін, жазбаша славян тарихында "император Алексийдің ұлына" үйленгені айтылады, немесе басқа болжам бойынша, Грузияның Давид IV-нің қызы Катаға үйленген болуы мүмкін. Олардың балалары: Иоанн Комнен (шамамен 1112 жылы туған), түрік титулы «Челеби» есімімен танымал болды. Ол әкесінің жер аударылуы кезінде онымен бірге болып, Армения князі Лео I-нің қызына үйленді. 1139 жылы Рум сұлтандығына өткен ол, мұсылман дініне кіріп, Сельджук астанасы Иконионға қоныстанды және сұлтан Месудтың қызына үйленді. Қызы (шамамен 1114 жылы туған), мүмкін Мария есімді, әскери қолбасшы Иосиф Бреннийге үйленді. Анна Комнен (шамамен 1116 жылы туған), сарайдағы кеңесші және елші Иоанн Арбантеносқа үйленді. Андроник I Комнен (шамамен 1118 – 1185), авантюрист және 1183–1185 жылдары император болды. Бұдан өзге, Исақтың тәрбиеленген ұлы Константин болды, оны ол Исак деп атады. Исақтың императорлық амбициялары – Киннамостың сөзімен айтқанда, "балаларына жалға берілген ата-баба мұрасы" – екінші ұлы Андроник арқылы толыққанды жүзеге асты. Ұшқыр және қабілетті, бірақ сонымен бірге қатыгез және зұлым болған ол, 1182 жылы Мануил I-нің жесірі және регенті, Антиохия императрицасы Марияны тақтан құлатты. Келесі жылы оның ұлы Алексий II Комненді тақтан түсіріп, өлтірді және өзі таққа отырды. Билік еткен кезінде ол қажетті реформаларды жасауға тырысты, бірақ аристократия ішінде көптеген қарсылықтар тудырды. 1185 жылғы нормандық шабуылдың салдарынан тақтан құлатылып, өлтірілді, бұл Византия тағында Комнен әулетінің соңына сызық салды. Андрониктың үлкен ұлы Мануилден 1204 жылы Трапезунд империясын құрған және 1461 жылы құлағанға дейін билік еткен Ұлы Комнендер әулеті тарады.
John Komnenos (born c. 1112), called (from the Turkish title [[Çelebi (title)). He accompanied his father during his exile and married a daughter of Leo I, Prince of Armenia. In 1139, he defected to the Sultanate of Rum, became a Muslim, settled at the Seljuk capital of Ikonion and married Sultan Mesud's daughter. A daughter (born c. 1114), possibly named Maria, who married the military commander Joseph Bryennios. Anna Komnene (born c. 1116), who married the courtier and ambassador John Arbantenos. Andronikos I Komnenos (c. 1118 – 1185), adventurer and eventually emperor in 1183–1185. In addition, Isaac had a foster son, Constantine, whom he called by the diminutive
Isaac's imperial ambitions—an "ancestral inheritance passed to his children", according to Kinnamos—were finally realized by his second son, Andronikos. Charismatic and capable, but also ruthless and violent, he overthrew Manuel I's widow and regent, Empress Maria of Antioch, in 1182. In the next year deposed and killed her son, Alexios II Komnenos , and ascended the throne himself. During his rule, he attempted much needed reforms, but also stirred up much opposition within the aristocracy, and under the impact of the Norman invasion of 1185, he was overthrown and killed, marking the end of the Komnenian dynasty on the Byzantine throne. From Andronikos' eldest son, Manuel, descended the dynasty of the Grand Komnenoi, who founded the Empire of Trebizond c. 1204 and ruled it until its demise in 1461.