Кіріспе

Семантикалық холизм – тіл философиясындағы бір теория, онда тілдің белгілі бір бөлігі – термин немесе толық сөйлем болсын – тек тілдің үлкен (бұрын түсінілген) сегментімен байланысы арқылы ғана түсініледі. Дегенмен, осы тілдің үлкен сегментінің қандай екендігі туралы күрт пікір қақтығыстары бар. Соңғы жылдары семантикалық холизмге байланысты пікірталас, қазіргі философияда талқыланатын холизмнің көптеген түрлерінің бірі ретінде, «жалпы» дегеннің бүкіл тілден тұратындығы туралы көзқарасқа қатысты жиі айтылуда.

Өмірбаян

Тілдік өрнекті қолдану оны қолданатын адам оның мағынасын түсінген жағдайда ғана мүмкін болғандықтан, талдамалық философтардың басты мәселелерінің бірі әрқашан мағына мәселесі болды. Ол не? Ол қайдан туындайды? Ол қалай жеткізіледі? Осы сұрақтардың арасында ең кішкентай мағына бірлігі, тілдің ең кішкентай бөлігі қандай, оның арқасында бірдеңе жеткізілуі мүмкін? 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Готтлоб Фреге және оның ізбасарлары сол кезде кең таралған, сөздің өзінің мағынасын оқшау, тілдегі басқа барлық сөздерден тәуелсіз алатыны туралы көзқарасқа қарсы шықты. Фреге, керісінше, өзінің белгілі контекст принципін қалыптастырды, оған сәйкес сөз тек толық сөйлемнің контекстінде ғана мағынаға ие болады. 1950 жылдары семантикалық мәселелерде сөйлемдердің басымдығы туралы қол жеткізілген келісім, логикалық позитивизм қозғалысының күйреуімен және кейінгі Людвиг Витгенштейннің күшті ықпалымен бұзыла бастады. Витгенштейн «Философиялық зерттеулерде» «ұсынысты түсіну – тілді түсіну» деп жазды. Соған шамамен бір уақытта немесе одан кейін көп ұзамай В.В.О. Куайн «эмпирикалық мағынаның өлшем бірлігі – ғылымның толықтығындағы барлық ғылым» деп жазды. Куайн үшін (дегенмен Фодор мен Лепоре кері пікірде) және оның көптеген ізбасарлары үшін растау холизмі мен семантикалық холизм тығыз байланысты. Философтар арасында растау холизмі кеңінен қабылданғандықтан, олар үшін екі холизмді қалай ажыратуға болатынын немесе Майкл Даметтің айтуынша, «байланыссыз холизмнің» жағымсыз салдарына қалай тосқау қоюға болатынын анықтау маңызды мәселе болды.

Орташа холизм

Көптеген тіл философтары соңғы жолды таңдап, Майкл Даметтің семантикалық молекулярлық деп атаған нәрсесіне қарай, ертедегі Куиндік холизмнен бас тартты. Бұл философтар, әдетте, E өрнегінің мағынасы, ол құрамына кіретін L тілінің барлық сөздерінің мағынасына байланысты екенін жоққа шығарады, және оның орнына E өрнегінің мағынасы L тілінің белгілі бір кіші жиынына байланысты екенін айтады. Олардың көптеген жақтаушылары өздерін холистер деп атап жүргеніне қарамастан, бұл ұстанымдар холизм мен атомизмнің арасындағы кезеңдік жағдайды білдіреді. Мысалы, Дамет Куиндік холизмді (оның түсінігіндегі холизм tout court) қабылдамай, дәл осы тәсілді қолданады. Алайда, орташа холизмнің қандай да бір түрін ұстанатындар, тілдің "құрылтай" бөлігі мен "E" өрнегінің мағынасын ерекше проблемалық талдамалық/синтетикалық айырмашылыққа түсіп қалмай ажыратуы керек. Фодор мен Лепоре (1992) осының мүмкін емес екенін көрсету үшін бірнеше аргумент келтіреді.

Толықтық және экстеролизм

Жоғарыда түсіндірілген семантикалық холизм тұжырымы көбінесе табиғи тілдердегі мағына теорияларына ғана емес, сонымен қатар ой тілі гипотезасы сияқты сана мазмұны теорияларына да қатысты қолданылады. Сондықтан семантикалық холизм идеясын (сана тіліндегі өрнектердің мағыналары тұрғысынан) сана философиясындағы экстернализм деп аталатын құбылыспен қалай үйлестіру керек деген сұрақ жиі туындайды. Экстернализм – бұл адамның саналық ұстанымдары, кем дегенде, оның қоршаған ортамен (әлеуметтік және табиғи) қарым-қатынастары арқылы анықталады деген тезис. Хилари Путнам өзінің «Мағынаның мағынасы» атты еңбегінде саналық күйлердің табиғи экстернализмі туралы тезисті тұжырымдады. Онда ол өзінің әйгілі Екі Жерді қамтитын ой экспериментін баяндады: екі адам, Кальвин және Карвин, күнделікті тәжірибеміздің нақты Жерінде (E) және оның дәл көшірмесінде (E') өмір сүреді. Ең басты айырмашылық – E Жерінде «су» сөзі су затты білдірсе, ал E' Жерінде суға макроскопиялық тұрғыдан ұқсас, бірақ XYZ-ден тұратын затты білдіреді. Путнамның пікірінше, сумен байланысты нағыз тәжірибе тек Кальвинде ғана бар, сондықтан оның «су» деген сөзі ғана суға қатысты. Тайлер Бердж «Индивидуализм және сана» деген еңбегінде саналық мазмұнның әлеуметтік экстернализмі туралы түсінікке әкелген басқа бір ой экспериментін сипаттайды. Бердж экспериментінде Джеффри есімді адам жамбасында артрит бар деп ойлайды және біз оған (қате) жамбасында артрит бар деп сенуді дұрыс деп айта аламыз, өйткені ол артрит – буындардың ауруы екенін білмейді. Басқа бір қоғамда Гудфри есімді адам да жамбасында артрит бар деп санайды. Бірақ Гудфриде бұл дұрыс, өйткені ол өмір сүрген қоғамда «артрит» – жамбасты қамтитын ауру ретінде анықталған. Содан кейін экстернализмді холизммен үйлестіру мүмкіндігі туралы сұрақ туындайды. Бірі мағыналар сыртқы қатынастармен (қоғаммен немесе әлеммен) анықталады дейді, ал екіншісі мағына сөздердің (немесе сенімдердің) басқа сөздерге (немесе сенімдерге) қатынасымен анықталады деп болжайды. Фредерик Стернфелт оларды үйлестірудің кем дегенде үш мүмкіндігін атап өтті және кейінірек кейбір қарсылықтарға назар аударды. Бірінші тәсіл – қақтығыс жоқ деп талап ету, өйткені холистер «сенімдерді анықтау» сөзін жекелендіру мағынасында емес, қайта атрибуция мағынасында білдіреді. Бірақ мұндағы мәселе, егер адам саналық күйлер туралы «реалист» болмаса, онда бізге тек атрибуциялардың өзі ғана қалдырылады және егер олар тұтас болса, онда бізде нағыз атрибутивтік холизмнің орнына жасырын конститутивтік холизм түрі бар. Бірақ егер адам саналық күйлер туралы «реалист» болса, онда неге біз оларды нақты жекелей аламыз деп айтпасқа және сондықтан аспаптық атрибуциялар – қысқа мерзімді стратегия ғана? Екінші тәсіл – экстернализм тек белгілі бір сенімдер үшін ғана жарамды және холизм тек қана сенімдер басқа сенімдермен қарым-қатынастарымен ішінара ғана анықталады деп айту. Осылайша, экстернализм тек басқа сенімімен қарым-қатынастарымен анықталмаған сенімдерге (немесе басқа сенімі бар басқа бөліктермен қарым-қатынастарымен анықталмаған сенімнің бөлігіне) ғана қатысты деп айтуға болады, ал холизм сенімдер (немесе сенімдер бөліктері) сыртқы анықталмаған шамада жарамды. Бұл жерде мәселе бүкіл схема кейбір қатынастар сенімдерді анықтау үшін конститутивті (яғни қажетті) және басқалары емес деген ойға негізделген. Осылайша, біз талдаушы/синтетикалық айырмашылық идеясын барлық проблемалармен бірге қайта енгіздік. Үшінші мүмкіндік – сенімнің екі түрлі түрі бар екендігіне тоқталу: тұтастай анықталатын және сыртқы анықталатын. Мүмкін сыртқы сенімдер – бұл сыртқы әлеммен олардың қарым-қатынастары арқылы байқау арқылы анықталатын, ал тұтастай болғаны теориялық мәлімдемелер. Бірақ бұл холизмнің негізгі тірегін тастауды білдіреді: мінез-құлық пен сенімдер арасында бір-біріне сәйкес келетін ешнәрсе жоқ деген ой. Сыртқы көзқараспен анықталатын сенімі субъектінің қабылдау күйіне сәйкес келетін жағдайлар болады. Соңғы ұсынысымыз – тар мазмұндық және кең мазмұндық деп аталатын күйлерді мұқият ажырату. Біріншісі жалпыға бірдей, ал екіншісі жалпыға бірдей емес және сыртқы тұрғыда анықталады. Бірақ мазмұнның екі ұғымын қалай ажыратып, сонымен бірге кең мазмұнның алдыңғы ұғымына байланысты емес, тар мазмұн туралы идеяны қалыптастыру мүмкіндігін негіздеу керек? Бұл «толық сыртқылық» немесе «тұрақты сыртқылық» ұстанымын қабылдауға тырысатын адамдар әлі шешілмеген мәселелердің бірі.