Кіріспе

Бей-Хорон (Бет-Хорон) – ежелгі Израильдегі екі көршілес қала. Олар Гибеон–Айялон жолындағы стратегиялық нүктелер болып сақшылық етіп, "Бет-Хоронның көтерілісін" қорғады. Еврей Киелі кітабында кейде екі қала – Жоғарғы және Төменгі Бет-Хорон деп бөлініп көрсетілсе, көбінесе екеуі де Бет-Хорон деп аталады. Қалалар Киелі кітапта және басқа да көне деректерде айтылады: Жоғарғы Бет-Хорон – Ешуа кітабында, Төменгі Бет-Хорон – Ешуа кітабында, екеуі де – 1 Тарих кітабында.

Этимология

Иероглиф|1=bꜣtꜣ(j) ḥwꜣrwn Қала Карнак ғибадатханасындағы Шешонқ I жазуында Бате Хоарн ретінде қалалар мен елді мекендердің арасында еске алынады.

Бет- Хоронның жотасына көтерілу

"Бет-Хорон жолы", сондай-ақ "Бет-Хоронның көтерілісі" деп те аталады, – бұл Айалон жазығынан (қазіргі Айалон Канада паркі) көтеріліп, Бейт-Ур-әл-Тахтаға (1,210 фут) дейін өрлейтін өткел. Одан әрі ол жота бойымен көтеріледі, солтүстік және оңтүстікке қарай сайлар орналасқан, соңында Бейт-Ур-әл-Фауқаға (2,022 фут) жетеді. "Әл-тахта" араб тілінде "төменгі", ал "әл-фаука" (фаука) – "жоғары" деген мағынаны білдіреді. Бұл көтеріліс – ежелгі шығыс-батыс сауда жолы, ол екі кеңінен солтүстік-оңтүстік бағыттарды байланыстырады: Жерорта теңізі жағалауындағы Виа Марис және Патриархтар жолы, ол Самария мен Яһуданың орталық тау тізбегінің жотасымен солтүстікте және оңтүстікте өтеді.

Темір дәуірі: Киелі кітапта және қазіргі заманғы мәтіндерде

Жоғарғы Беторон алғаш рет Ешуа кітабында Израильдің Бунямин және Ефрем тайпаларының шекарасындағы қала ретінде еске алынады (16:5). Шекара екі Беторонның (Ешуа 16:5; 21:22) жанынан өтеді, олар соңғы Израиль тайпасына тиесілі болғандықтан, кейін Солтүстік Израиль патшалығына қарасты, ал Бунямин тайпасы Яһуда патшалығына кірді. Бір немесе екі қала левиттердің қаласы болған (Ешуа 21:22; 2 Патшалар 6:53; 1 Патшалар 9:17). 1 Патшалар 7:24 бойынша, Төменгі Беторонды Ефрем ұлы Берияның қызы Шеғара салған. Олар Бет-Хорон шайқасында шайқасты. Алты жыл өткен соң Никанор Иерусалимнен шегініп, жеңіліп, қаза тапты (1 Маққабилер 7:39; Иосиф Флавий, Ежелгілер тарихы, 12-кітап, 10-тарау, 5-бөлім). Бакид Бет-Хоронды «биік қабырғалармен, қақпалармен және құлыптармен» жөндеп, «Израильге зұлымдық жасау үшін» (1 Маққабилер 9:50–51) гарнизон орналастырды. Кейін яһудилер оны Холофернге қарсы нығайтты (Юдит 4:4–5).

Рим дәуірі

Ежелгі римдік жол төсеуінің іздері әлі көрініп тұр. 66 жылғы Бет-Хорон шайқасында, бірінші яһуди-рим соғысындағы яһудилердің алғашқы шешуші жеңісінде римдік генерал Цестий Галл яһудилерден жеңіліп, шапшаң қашқан.

Соңғы римдік және Византиялық кезеңдер

Евсевийдің "Ономастикон" кітабында "екі елді мекен" деп айтылады, ал қасиетті Иероним оларды "шағын қоныстар" деп сипаттаған. Иероним (IV ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында) Бетхоронның өз заманында кішкентай ауыл болғанын атап көрсеткен. Әйіргі әйел қасиетті Паулаға арналған сөзінде ол Төменгі және Жоғарғы Бетхоронды Сүлеймен құрған және соғыста қиратылған қалалар деп сипаттаған.

Араб ауылдары

Бейт-Ур-эль-Фаука және Бейт-Ур-э-Тахта деген екі палестиналық араб мұсылман ауылы еврей-қанаандық атауын сақтап, Жоғарғы және Төменгі Беторонның орналасқан жерлері ретінде белгіленген.

Қазіргі заман

1915 жылы Палестинаны зерттеу қоры Иерусалимге бағытталған негізгі жолдың өзгеруі Беторон жолын "тасталып, жартылай ұмытылған" күйге түсірді деп жазды. Израильдің Бейт-Хорон елді мекені 1977 жылы екі араб қаласының іргесінде салынды. 443 тас жолы ежелгі жолдың бір бөлігімен өтеді.

Археология

Археологиялық қазбалар төменгі қала жоғарғы қаладан бұрын салынып, пайда болғандығын көрсетеді. Төменгі Бейт-Урдада қола дәуірінің соңынан бастап қыш сынықтары табылды, ал Жоғарғы Бейт-Урдадағылар тек темір дәуірінен бастап кездеседі.